Кіріспе

Талшықты өнер (британдық орфографияда талшықты өнер) – табиғи немесе синтетикалық талшықтардан, мата немесе жіп сияқты басқа да материалдардан жасалған бейнелеу өнері. Ол материалдарға және суретшінің қолмен атқарылған жұмысына, туындының маңызды бөлігі ретінде назар аударады, сонымен қатар пайдалылығынан гөрі эстетикалық құндылығын бағалайды.

Тарих

«Талшық өнері» терминін екінші дүниежүзілік соғыстан кейін суретші-шеберлердің жұмысын сипаттау үшін кураторлар мен өнер тарихшылары қолданды. Сол жылдары «көркем мата» жасау және өндірісінің қарқынды өсімі байқалды. 1950 жылдары қолөнершілердің еңбегі талшықтарда ғана емес, топырақ пен басқа да материалдарда да мойындала бастағанда, көбірек тоқымашылар талшықтарды функционалды емес формаларға тоқу арқылы өнер туындыларын жасауға кірісті. 1960 және 1970 жылдары талшық өнерінде халықаралық революция болды. Тоқудан өзге, талшықтық құрылымдар түйіндеу, өру, тоқу, орау, плиссе жасау, байлау, араластыру және тіпті өру арқылы жасалды. Америка Құрама Штаттары мен Еуропадағы суретшілер матаның қасиеттерін зерттей отырып, «екі немесе үш өлшемді, жазық немесе көлемді, алып немесе миниатюралық, абстрактілі немесе бейнелі, реалистік немесе фантастикалық» туындыларды жасады. 1980 жылдан бері талшық өнері постмодернистік идеялардың ықпалымен көбірек концептуалды сипатқа ие болды. Бұл талшық өнері шеберлері үшін материалдармен және техникалармен ұзақ жылдар бойы тәжірибе жасағаннан кейін «әйелдер феминизмі; отбасы және әйелдер еңбегімен байланысты қайталанатын жұмыстар; саясат; әлеуметтік және психологиялық ғылымдар; талшықтың жұмсақтығы, өткізгіштігі, икемділігі және т.б.» сияқты мәдени мәселелерді көтеріп, оларға тоқталатын туындылар жасауға жаңаша назар аударуға әкелді.

Тоқыма өнерінің контексті

Қазіргі заманғы талшық өнерінің бастауы мыңжылдықтар бойы әлемдік тәжірибеде келе жатқан тоқыма өнерінен бастау алады. Дәстүрлі түрде талшықтар өсімдіктерден немесе жануарлардан алынады, мысалы, мақта мақтаның қабықтарынан, зығыр сабақтарынан, қой жүнінен немесе жібек құртының тоқуларынан. Бұл дәстүрлі материалдарға қоса, қазір пластик акрил сияқты синтетикалық материалдар да қолданылады. Тоқу және бұрылып өрілген жіптерді пайдалану тәсілдері дамығанға дейін маталар жануар терілері сияқты жалғыз материал қабаттарынан жасалатын. Фелтинг – жүннен жасалған, сұрыпталған, тарақталған, жұқа қабаттарға жайылған, содан кейін жіпшелердің кішкентай тікенектері бұрылып, біріккенше, басқа да үйкеліс әрекеттерімен оралған немесе қозғалған тоқыма жасауға мүмкіндік берген өнертабыс. Осы процестің нәтижесінде кесіп, тігіп немесе басқа жолдармен қолдануға болатын тегіс тоқыма туды. Мұндай фелтингтің іздері б.з.д. VII-VIII ғасырлардағы Сібірдегі қабірлерде табылған. Тоқу кейбір мәдениеттерде әлеуметтік мәртебені көрсететін. Тоқудың күрделілігі жоғары болған сайын, мәртебесі де арта түсетін. Белгілі бір символдар мен түстер де топты және лауазымды анықтауға мүмкіндік берген. Мысалы, ежелгі Инка цивилизациясында қара және ақ түстер әскери мәртебеге ие екенін білдірген. Еуропада XIV-XVII ғасырларда қабырғалардағы суреттердің орнын "гобелендер" деп аталатын тоқыма туындылары басты. "Тұтқынға алынған бір мүйізді аң" – сол дәуірдегі Франко-Фламандтың "Бір мүйізді аңға аң ауу" атты жеті гобелендік сериясының бір бөлігі. Көптеген өнер туындылары сол кездегі діни мазмұндағы халық аңыздарын айту үшін қолданылған. Марк Гетлейн жазғандай, "Гобелен – бұл тоқудың ерекше түрі, онда жіптер матаның бетінде сурет немесе өрнек құру үшін еркін қолданылады. Көбінесе жіптер бірнеше түсті болады және тоқымашы әр түрлі түсті жіптерді суретшінің матаға бояу жағу сияқты икемді пайдалана алады". Сол кезде Таяу Шығыста талшық өнершілері гобелендер мен қабырғаға ілінетін тоқымалар жасамай, әдемі кілемдер тоқыған. Кілемдерде оқиғалар бейнеленбеген, керісінше, символдар мен күрделі өрнектер қолданылған. Мұндай өнердің мысалы – Ардабил кілемдері деп аталатын алып кілемдер. Гетлейн жазғандай, "Ислам кілемдерінің көпшілігі сияқты, олар жеке жүнді жіптерді тоқыма негізге түйіп жасалған". Басқа талшық өнерінің техникаларына тоқу, кілем ілгектеу, фелтинг, өру, макраме, тігіс жасау, текстура жасау және тағы да басқалар жатады. Түрлі бояу техникалары да бар. Кейде цианотип және гелиографиялық (күнмен басып шығару) әдістері қолданылады. Талшық өнершілері барлық суретшілер сияқты бір мәселеге тап болады: "Өнер дегеніміз не?". Әсіресе, талшық өнері мен қолөнерге байланысты басқа да материалдарда, өйткені олар ұзақ уақыттан бері тұрмыстық немесе пайдалы өндіріспен байланысты. Әдетте, тек үлгіні қайталайтын, ештеңе қосбайтын ыдыс тұтқалары сияқты туындылар талшық өнерінің туындылары деп есептелмейді. Талшық өнерінің туындылары – белгілі бір хабарды, эмоцияны немесе мағынаны жеткізетін және материалдардың әдеби мағынасынан асып түсетін өнер туындылары. Кейде өнер туындысының мағынасы немесе хабары қолданылған материалдар мен олардың тарихын зерттеуге басымдық беріп, жалпы өнер туындысына қосқан үлесі көлеңкеде қалады.

Тоқыма өнерінің тарихы

Тігіншілік көбінесе әйелдердің жұмысы деп есептелген және оны жариялауға лайық деп танылмаған. Тоқымалар мәдени күрделістермен бірге дамыды. Батыс қоғамында тоқымалар әдетте «текстиль» немесе «талшық» деп аталады. Бұл екі термин көбінесе үй шаруашылығы және әйелдердің шығармашылығымен байланысты ұғымдарды білдіреді. Әйелдердің шығармашылығының осы түрі көп еңбекті қажет етеді, бірақ әйелдердің еңбегі ретінде әділетсіз бағаланып, көрінбей қалады және гетеронормативті патриархалды қоғамда өнімсіз деп сипатталады. Өнеркәсіптік революция бүкіл саланың бетін өзгертті. Әйелдер дүкендерден сапалы киімдерді қолжетімді бағада сатып алу мүмкіндігіне ие болғандықтан, тігінге деген қызығушылық азайды. Киім сатушылар әйелдерді тігін машиналарына қайтару қажеттігін түсінді, сондықтан компаниялар тігіншілікті қайта жандандыру үшін түрлі стратегиялар жасады. Көптеген саудагерлер тігіншіліктің ақшаны үнемдеуге, жеке стильді табуға мүмкіндік беретінін, сондай-ақ әйелдік қасиеттерді көрсетудің және әдемілікке ұмтылудың жолы екенін насихаттады. Тігіншілік – жақсы ана болудың, тартымды және шаруашыл әйел болудың белгісі ретінде көрсетілді. Кембридж университетінің профессоры доктор Дебора Том, әйелдер өз наразылықтарын білдіретін кестеленген туларды жасаған сайыпқыштар қозғалысы кезінде талшықтық өнердің феминистік бұрылыс жасаған кезеңін егжей-тегжейлі сипаттауға көмектеседі.

Тiрiкшiлiк өнерiн қайта өңдеу

1970 жылдары тігіс өнері феминистік қозғалыспен қайта жаңғыртылды. Бұл "жоғары өнер" саласына тоқыма және талшық өнімдерін қайта енгізуге бастама берді. Джуди Чикаго Америка Құрама Штаттарында алғашқы феминистік өнер бағдарламасын құрды және көптеген суретшілер талшық өнерімен жұмыс істеді, әсіресе оның Womanhouse жобасында, сонымен қатар феминистік өнер деген атауды енгізді. Чикаго әйелдер тарихында тігіс және маталарды қолданып, мақтан тұтатын "жоғары өнердің" алғашқы туындыларын жасады, олардың бірі – "The Dinner Party" (1979). Линда Ночлин 1971 жылы "Неге ұлы әйел суретшілер болған емес?" атты мақаласын жариялап, феминистік қозғалысты одан әрі дамытты.

Тергеушілдік

1984 жылы Розика Паркер «Төңкерістік тігіс: кестелеу және әйелдіктің қалыптасуы» атты еңбегін жариялады. Паркер өнер тарихы және психотерапия салаларында кітаптар жариялаған, және «әйелдер жұмысы» деп аталатын мәселені талдау үшін екі саланың теорияларын қолданады. Паркер әйелдер мен кестелеудің әйелдік және табиғи екендігіне қатысты сенімді, сондай-ақ табиғи көріністің әлеуметтік тұрғыдан құрылғандығын зерттейді. Оның феминизмге қатысты талдауы тігіншіліктің әйелдер мен отбасылық өмір арасындағы байланысты көрсетеді. Бұл тұжырымның гендерлік сипаты 1500 жылдарға дейін барып жетеді, сол кезде кестелеу және тоқыма сияқты қолөнер түрлерін әйелдер жасаған. «Төңкерістік тігіс» көрмесін көрген көптеген адамдар түрлі реакциялар білдірді – эмоционалды түрғыдан сезімталдықтан бастап, терең ұятқа дейін. Көрмеге «Әйелдер өміріндегі кестелеу 1300–1900» және «Бүгінгі әйелдер тоқыма өнерінде» атты екі көрме кірген, олар туралы Пеннина Барнетт «Төңкерістік тігіс» көрмесін ұйымдастыру туралы ойлар» мақаласында жазған. Әйелдер мен феминистердің сын-пікірлері мен мақалалары ұқсас болды. Бұл екі көрме Паркердің кітабына негізделген. Әйелдер, табиғат және қолөнердің байланысын жақтаушы Гермен Грир әйелдердің қолөнері тірі өнер болғандықтан үйде болуы керек деп санайды, ал галереялар мен мұражайлар – өлі ерлер мәдениетін көрсетеді. Грир тоқыма материалдарын түрлі жағдайларда қолдануды қолдайды, олар көбінесе қолөнершілдік қызметте қолданылады. Қазіргі заманғы қолөнершілерді қолөнерші деп атайды, себебі олар наразылық білдіру үшін немесе наразылық кезінде ақпарат тарату үшін қолөнерді пайдаланады.