Кіріспе

Химиялық қосылыс

Хлор трифториді – ClF3 формуласына ие интергалогенді қосылыс. Бұл түссіз, улы, коррозиялық және өте реактивті газ, ол ақшыл жасыл сары түсті сұйықтыққа конденсацияланады, және осы түрінде көбінесе сатылады (бөлме температурасында қысыммен). Ол өте күшті тотығу қасиеттерімен танымал. Бұл қосылыс негізінен жартылай өткізгіштер өнеркәсібінде плазмасыз тазалау және тегістеу операцияларында, ядролық реактор отынын өңдеуде, тарихи тұрғыдан ракета отынының құрамында, сондай-ақ коррозиялық қасиеттеріне байланысты түрлі өнеркәсіптік процестерде қолданылады.

Жартылай өткізгіш өнеркәсібі

Жартылай өткізгіш өнеркәсібінде хлор трифториді химиялық бу фазалық осаулау камераларын тазалау үшін қолданылады. Ол камера қабырғаларынан жартылай өткізгіш материалды камераны демонтаждамай-ақ алып тастауға мүмкіндік береді. Бұл мақсатта қолданылатын көптеген басқа химиялық заттардың керісінше, оны плазма арқылы белсендірудің қажеті жоқ, себебі камераның температурасы оның ыдырауына және жартылай өткізгіш материалмен реакцияға түсуіне жеткілікті.

Фторлану реагенті

ClF3 әр түрлі қосылыстарды фторлау үшін қолданылады. Хлор пентафториді (ClF5) де потенциалды зымыран отын окистендіргіші ретінде зерттелді. Ол хлор трифторидінен артық импульс беретін болған, бірақ оны қолданудағы барлық қиындықтар сол күйінде қалды. Ешқайсысы да зымыран қозғалтқыштарында қолданылмады. Хлор трифториді "N зат" кодын алып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін нацистік Германиядағы Кайзер Вильгельм институтында әскери мақсатта қолдану үшін зерттелді. Мажино желісінің бекіністерінің макеттерінде сынақтар жүргізілген кезде, ол өте тиімді өртке шақырушы қару және уытты газ екені анықталды. 1938 жылдан бастап, жартылай жерге көмілген, жартылай жер астындағы оқ-дәрі зауыты – Фалькенхаген өндірістік кешенінің құрылысы басталды. Онда сариннен (өлімге әкелетін жүйкелік газ) басқа, айына 90 тонна "N зат" өндіру жоспарланған. Бірақ 1945 жылы Қызыл Армия басып алған кезде, зауыт бар болғаны 30-50 тонна ғана өндірген, ал бір килограмының құны 100 неміс рейхсмаркасынан асып кеткен. "N зат" ешқашан соғыста қолданылмады.

Қауіптер

ClF3 өте күшті тотықтырғыш. Ол көптеген органикалық және органикалық емес материалдармен өте реактивті және әдетте жанбайтын материалдардың көптеген түрлерін кез келген тұтандыру көзі болмаса да, жақтырады. Бұл реакциялар көбінесе күшті болып келеді және кейбір жағдайларда жарылысқа дейін жетеді. Болат, мыс және никель тұтынылмайды, себебі металл фторидінің пассивациялық қабаты пайда болып, одан әрі коррозияға жол бермейді, бірақ молибден, вольфрам және титан қолдануға жарамсыз, өйткені олардың фторидтері ұшқыш. ClF3 иридий, платина немесе алтын сияқты асыл металдарды да жылдам коррозияға ұшыратады, оларды хлоридтер мен фторидтерге тотықтырады. Оттегіден асып түсетін бұл тотықтыру күші ClF3-ті көптеген басқа материалдармен де күшті реакцияға түсіреді, олар көбінесе жанбайтын және ыстыққа төзімді деп есептеледі. Ол құмды, асбестті, шыныны және тіпті оттегіде жанып кеткен заттардың күлін де тұтандырады. Бір өндірістік апатта 900 кг ClF3 30 см бетонды және оның астындағы 90 см қиыршық тасты өртеп жіберді. Бұл қосылыс су негізіндегі өрт сөндіргіштермен және CO2-мен әрекеттеседі, оларды тиімсіз етеді. ClF3 көп мөлшерде, сұйық немесе газ күйінде болса, тірі тіндерді тұтандырып, ауыр химиялық және жылулық күйіктерге әкеледі. ClF3 сумен күшті реакцияға түседі және осы реакцияға ұшырау да күйіктерге себеп болады. Гидролиздің өнімдері негізінен фторсутек қышқылы мен тұз қышқылы болып табылады, олар реакцияның жоғары экзотермиялық сипатына байланысты әдетте бу немесе газ түрінде шығарылады.

Түсіндірме жазбалар

Экономикалық тарих қызметтері мен Инфляция калькуляторы деректерін пайдалану арқылы 1941 жылы 100 рейхсмарканың сомасы 2021 жылы шамамен 4 652,50 АҚШ долларына баламалы екенін есептеуге болады. 1942-1944 жылдардағы рейхсмарканың айырбас бағамы туралы мәліметтер толық емес.