Кіріспе

Чехиядағы барлық сайлаулар жалпы сайлау құқығы қағидасына негізделген. 18 жасқа толған кез келген ересек азамат, сот шешімімен, әдетте психикалық ауруға байланысты заңдық қабілеттерінен айырылмаған жағдайда, дауыс беруге құқылы. Сайланған өкілдер азаматтармен тікелей, делдалсыз сайланады. Сайлау заңдары конституцияның бір бөлігі емес, бірақ, қалыпты заңдардан өзгеше, Парламенттің екі палатасының келісімі болмаса, оларды өзгертуге болмайды. Чехия президенттік және Сенат сайлауларында екі кезеңді көпшілік дауыс беру жүйесін, ал қалған барлық сайлауларда ашық партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік жүйесін қолданады. Пропорционалдық өкілдік жүйесінде орын бөлу үшін Sainte Laguë әдісі қолданылады. Сайлау әдетте екі күнге созылады: жұма күні сағат 14:00-ден 22:00-ге дейін және сенбі күні сағат 8:00-ден 14:00-ге дейін.

Президент сайлауы

40 жастан асқан кез келген азамат президенттікке ұсынып кандидатурасын қоя алады, егер ол бұрын екі рет президент қызметін атқармаса немесе Конституциялық сот тарапынан мемлекетке опасыздық жасады деп танылмаса. 1993 жылдан 2008 жылға дейін президенттер Парламенттің екі палатасымен үш кезеңде сайланды. 2013 жылғы сайлаудан бастап президентті халық тікелей екі кезеңде сайлайды, онда бірінші кезеңде ең көп дауыс жинаған екі үміткер екінші кезеңде қайтадан бақ сынасады. Президенттер бес жылдық мерзімге сайланады.

Депутаттар палатасының сайлауы

Кез келген 21 жастан асқан азамат Депутаттар палатасына үміткер бола алады. Депутаттар палатасы төрт жылдық мерзімге сайланатын 200 мүшеден тұрады. Депутаттар палатасының сайлауы міндетті түрде белгілі уақыт аралығында өтіп жатпайды, себебі Конституцияда белгіленген жағдайларда Президент Депутаттар палатасын мерзімінен бұрын таратуға құқылы. Президент сайлау күнін де белгілейді, соның арқасында ресми сайлау науқаны басталады, оның кезінде саяси партиялардың шығындары заңмен шектеледі. Депутаттар палатасына сайлау үшін Чехияның облыстарына сәйкес келетін 14 сайлау округі бар. Әрбір округте әртүрлі санда орын болады, ал партиялар әр округ бойынша үміткерлердің тізімін ұсынады. Саяси партияның үміткерлері тек қана партиясы барлық жарамды дауыстардың кемінде 5% -ын алған жағдайда ғана орын жеңе алады. Дауыс берушілер тек бір ғана саяси партияға дауыс беруі керек, бірақ олар сол партияның жекелеген үміткерлеріне төртке дейін басымдық дауыс бере алады, бұл партия тізіміндегі үміткерлердің ретін өзгертеді. Сайлаудан кейін Президент жаңа Кабинет құрау үшін бір адамды (әдетте жеңімпаз партияның төрағасын) тағайындайды.

Сенат сайлауы

40 жасқа толған кез келген азамат сенатор бола алады. Сенат 81 мүшеден тұрады, олар алты жылға сайланады. Сайлау екі жылда бір рет өтеді, әр сайлауда Сенаттың үштен бірі сайланды. Ел 81 сенат округіне бөлінген, олардың сайлаушылар саны шамамен бірдей. Сайлау екі кезеңнен тұрады, бірінші кезеңдегі ең көп дауыс алған екі үміткер екінші кезеңде қайтадан бақ сынасады. Сенат сайлауы – әсіресе екінші кезеңі – барлық чех сайлауларының арасындағы ең төмен сайлаушы қатысуын көрсетті.

Еуропалық сайлау

21 жастан асқан кез келген азамат Еуропалық Парламентте Чехия Республикасын өкілдік ете алады. Еуропалық Парламенттегі 720 мандаттың 21-і Чехия Республикасына бөлінген. Еуропалық Парламент мүшелері бес жылдық мерзімге сайланады. Чехия Республикасының бүкіл аумағы үшін бір ғана сайлау округі және кандидаттардың бір ғана тізімі бар. Дауыс берушілер бір саяси партияны таңдап дауыс беруі керек, бірақ сол партияның кандидаттарының тізіміндегі орналасуына әсер ететін осы партияның екі кандидатқа дейін басымдық дауыс бере алады.

Облыстық сайлау

18 жастан асқан кез келген азамат облыстық кеңеске мүше бола алады. Чехияда Прагадан басқа, әрбір облыс үшін 13 облыстық кеңес бар. Прага қалалық кеңесі ерекше мәртебеге ие және облыстық және қалалық кеңес ретінде қызмет етеді. Облыстық кеңестердің мүшелері төрт жылдық мерзімге сайланады. Олардың саны облыстар бойынша 45-тен 65-ке дейін өзгереді. Саяси партияның кандидаттары барлық жарамды дауыстардың кем дегенде 5% -ын алған жағдайда ғана орын жеңе алады. Дауыс берушілер дауыс беру үшін бір саяси партияны таңдауы керек, бірақ сондай-ақ осы партияның нақты кандидаттарына ең көп 4 басымдық дауыс бере алады, бұл партия тізіміндегі кандидаттардың соңғы ретін анықтайды. Дауыс берушілер тек тұрақты тіркелген мекенжайы бар облыста ғана дауыс бере алады. Ұлттық үкіметтен айырмашылығы, жаңа облыстық үкімет құру үшін жеке тұлға ұсынылмайды. Облыстық кеңесте көпшілікті құраған коалиция облыстық үкіметтің төрағасын таңдайды. Саяси партиялар жақын арада өз жағын өзгерте алады, аймақтық кеңестің қазіргі төрағасын қолдауын тоқтатып, жаңа облыстық үкімет құра алады, бұл жағдайда мерзімінен бұрын сайлау өткізу қажеттілігі тумайды.

Қалалық сайлау

18 жасқа толған кез келген азамат муниципалдық кеңес мүшесі болуға құқылы. Муниципалдық кеңес мүшелері төрт жылдық мерзімге сайланады. Дауыс берушілер тек тұрақты мекенжайы тіркелген муниципалитетте ғана дауыс бере алады. Әр муниципалитеттегі кеңес мүшелерінің саны 5-тен 55-ке дейін өзгереді. Әрбір дауыс берушінің дауыс саны сол муниципалдық кеңестегі орын санына тең болады және оны барлық саяси партиялардың кандидаттары арасында еркін үлестіруге болады. Партия өкілдікке ие болу үшін, партияға берілген дауыстардың жалпы саны, муниципалдық кеңестегі орын санына бөлініп, сол партия ұсынған кандидаттардың санына көбейтілгені, муниципалитетте берілген жарамды дауыстардың жалпы санының 5% -ын асуы керек. Партияның кандидатына берілген дауыстардың саны, партияға берілген барлық дауыстардың жалпы санына пропорционалды, партия тізіміндегі кандидаттардың түпкілікті ретіне әсер етеді.

Референдумдар

Чехия Республикасының Конституциясында референдумдар тек "Чехия Республикасының Еуропалық Одаққа қосылуына қатысты референдум" контекстінде ғана еске алынады. Басқа референдумдарға қатысты ережелер жоқ. Сондықтан, Чехия Республикасында өткізілген жалғыз жалпыұлттық референдум – 2003 жылғы Чехияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум болды. 2005 жылы Чехия үкіметі референдум туралы заң жобасын бекітті, бірақ ол парламентте қабылданбады.

Сенаттың соңғы сайлауы

ПартияБірінші турЕкінші турОрын саныДауыс саны%Дауыс саны%Орын саныДауыс саны%Жеңіске жеткенОрын жоқБарлығы+/–Азаматтық Демократиялық партия140,29314.0782,37718.23551318+3Кейбір қала әкімдері және тәуелсіздер122,94812.33104,53823.131011819+7ANO 2011115,20211.5539,4738.741145 1Христиандық және Демократиялық Одақ – Чехословакиялық халық партиясы82,8148.3065,39714.4733912 3Чехия Социал-демократиялық партиясы81,1058.1318,1754.020033 10Бостандық және тікелей демократия60,2846.04–––0000TOP 0946,5754.6733,9387.512235+2Богемия және Моравия Коммунистік партиясы40,9944.11–––0000Чехия Пираттар партиясы36,7173.6918,8044.611112+1Сенатор 2132,8843.3025,0715.5522130Триколор азаматтар қозғалысы25,6092.57–––0000Жасыл партия11,3151.138,0851.7900110Чехия Республикасының жер иелері партиясы11,2131.128,4991.880000 1Бос азаматтар партиясы9,2970.938,4331.871101+1Моравия үшін қала әкімдері және тұлғалар7,7780.788,7231.9300000Градец Кралове Демократиялық клубы7,4450.7515,1383.351101+1Северочехи. cz1,6450.16–––0110Марек Хильшер Сенатқа9160.09–––0110Тәуелсіздер26,1192.61–––0440Жарамсыз немесе бос дауыстар24,527––1,812––––––Тіркелген сайлаушылар саны және сайлауға қатысу көрсеткіші: 2,815,82736.29%–2,711,95616.74%–––––Дереккөз: Volby. cz