Кіріспе

Кубада муниципалдық, провинциялық және ұлттық деңгейде сайлаулар өтеді. Куба – бір партиялық мемлекет, Куба Конституциясында Куба Коммунистік партиясы «қоғам мен мемлекеттің жоғарғы қозғаушы күші» ретінде сипатталған, ал коммунистік партия – жалғыз ресми саяси партия. Кубадағы сайлаулар демократиялық деп есептелмейді, себебі үкімет еркін және әділ дауыс беруге рұқсат бермейді. Қазіргі уақытта Кубаның бірпалаталы заң шығарушы органы – Халық билігінің Ұлттық Ассамблеясында 470 орын бар, бұл 2023 жылғы сайлаудан кейін 605 орыннан азайтылды. Ассамблеядағы әр орынға бір ғана кандидат бар, олардың барлығы коммунистік партияның қатаң бақылауындағы комитеттерден ұсынылады. Көптеген заңнамалық округтер Ассамблеяға бірнеше өкіл сайлайды. Дауыс берушілер бюллетеньде жеке кандидаттарды таңдауға, барлық кандидаттарды таңдауға немесе кандидаттарға қарсы дауыс беру мүмкіндігі болмай, барлық сұрақтарды бос қалдыруға құқылы. 2013 жылғы сайлау кезінде дауыс берушілердің шамамен 80%-ы бюллетеньде Ассамблеяға барлық кандидаттарды таңдады, ал 4,6%-ы бос бюллетень тапсырды; Куба тарихында Ассамблеяға кандидат сайлауда жеңілген емес. 2023 жылы V Dem Democracy индексі бойынша Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі ең төменгі сайлау демократиясы бойынша Куба 0,178 баллымен екінші орынды иеленді. Ұлттық Ассамблея жылына екі рет қана отырыс өткізеді, ал Мемлекеттік Кеңес жыл бойы заң шығарушы билікті жүзеге асырады. Мемлекеттік Кеңестің 21 мүшесі Ассамблея тарапынан сайланады, ал 2021 жылғы зерттеуде Кеңес мүшелерінің көпшілігі халық тарапынан сайланған жағдайда жеңілуі мүмкін екені анықталды. Кубаның 2019 жылғы Конституциясына сәйкес, Ұлттық Ассамблея Куба Президентін сайлау құқығын сақтайды, ол өз кезегінде премьер-министрді, премьер-министрдің орынбасарын, Министрлер Кеңесінің мүшелерін, Халық Жоғарғы Сотының президенті, вице-президенті және судьяларын, бас прокурорды және республиканың бас бақылаушысы мен олардың орынбасарларын, Ұлттық сайлау комиссиясының президенті мен мүшелерін «сайлауды, тағайындауды, қызметтен шеттетуді, күшін жоюды немесе ауыстыруды» ұсыну құқығына ие. Бұл барлығы Ұлттық Ассамблеяның бекітуіне жатады, сондай-ақ Ассамблея тағайындаған кез келген лауазым иесін қызметтен шеттетуге немесе ауыстыруға құқылы.

Қалалық сайлау

Муниципалдық жиналыстың делегаттарын сайлау сайлаушылардың ұсыну жиналыстарында кандидаттарды ұсыну, кандидаттардың өмірбаянын дайындау және жариялау, жасырын дауыс беру және қайта шақыру процедураларын қамтиды. Муниципалдық мәслихат депутаттары 5 жыл сайын сайланады. Муниципалдық заң шығарушы сайлаулар ресми түрде партиялық сипатта емес. Ұсыну жиналыстары сайлау округтерінің аумағында сайлауға шамамен бір ай қалғанда өткізіледі. Кез келген сайлау кезінде сайлаушылардың 70%-дан 90%-ға дейін ұсыну жиналыстарына қатысады. Муниципалдық мәслихатқа кандидаттардың жасы кемінде 16 болуы керек. Сайлаулар 2010 және 2013 жылдары өткізілді.

Ұлттық сайлау

Кубаның ұлттық заң шығарушы органы – Халық билігінің Ұлттық жиналысы, 5 жылдық мерзімге сайланатын 470 мүшеден (2023 жылғы кубалық парламенттік сайлаулардан бұрын 605 болған) тұрады. Ұлттық жиналыстың мүшелері көпмандатты сайлау округтерін (округке 2-5 мүшеден) білдіреді, онда әр 20 000 тұрғынға бір депутаттан қарастырылады. Ұлттық жиналысқа кандидаттарды жергілікті кәсіподақтардың төрағалары басқаратын және жұмысшылар, жастар, әйелдер, студенттер мен шаруаларды ұсынатын «халықтық ұйымдардың» сайланған өкілдерінен құралған кандидаттық комиссиялар іріктейді. Облыстық және муниципалдық кандидаттық комиссиялар ұсыныстарын Ұлттық кандидаттық комиссиясына жібереді. Муниципалдық кандидаттық комиссиялар әрбір сайлау округі үшін ұсынылған кандидаттар тізімін жасайды, көбінесе муниципалдық делегаттар болып табылатын кандидаттарға ұсыныс береді және алдымен өздерінің муниципалдық жиналысына ұсыныстарын жібереді, онда олар кандидаттарды бекіту немесе алмастыру құқығына ие. Ұлттық жиналысқа кандидаттардың соңғы тізімін, әр округтен біреуін, Ұлттық кандидаттық комиссиясы кандидаттардың танымалдылығы, еңбегі, патриотизмі, этикалық құндылықтары және «революциялық тарихы» сияқты критерийлерді ескере отырып жасайды. Ұлттық жиналысқа іріктелген кандидаттардың кем дегенде жартысы бұрын осы жиналыстарға делегат ретінде сайланған болуы керек. Орынға бір ғана кандидат болғанымен, кандидаттар сайлауға қатысу үшін сайлаушылардың 50% қолдауын алуы тиіс. Егер кандидат 50% дауыс жинамаса, жаңа кандидатты таңдау керек. Бірақ мұндай жағдай ешқашан болған емес. Ұлттық жиналысқа сайлау 2008 жылдың 24 ақпанында өтті. Куба Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, 2003 жылғы қаңтарда өткен Ұлттық жиналыс сайлауына дейін 2002 жылғы қазан айында өткен кандидаттық комиссия сайлауында «81,7% дауыс беруші қатысқан жергілікті жиналыстарда 14 949 орынға 32 585 кандидат ұсынылды». Ұлттық жиналысқа кандидаттардың ешқайсысы 50% дауыс жинаған емес, өйткені кандидаттық комиссия ұсынған кандидаттар әдетте кем дегенде 69,48% қолдау алады.

Заңнамалық ұсыныстар жасау құқығы

1976 жылы қабылданған Куба конституциясының 88-тармағында азаматтардың заң жобаларын ұсыну құқығы қарастырылған, бірақ мұндай ұсынысты жасау үшін кемінде 10 000 дауыс беруге құқығы бар азаматтың қол қоюы қажет. 2002 жылы "Варела жобасы" атты қозғалысты қолдаушылар 11 000 қол жинап, саяси және экономикалық реформалар бойынша ұлттық референдум өткізуді талап ететін азаматтық заң жобасын ұсынды. Кубаның Ұлттық Ассамблеясының Конституция және құқықтық мәселелер комитеті "Варела жобасы" азаматтық бастамасын қараудан бас тартып, оған жауап ретінде 8,1 миллион қол жиналған қарсы петиция ұсынды. Бұл петицияда Кубаның Ұлттық Ассамблеясы конституцияға "Социализм және революциялық саяси және әлеуметтік жүйе өзгеріссіз; Куба ешқашан капитализмге қайта оралмайды" деген қосымша енгізуді талап етті. Осы уақытта миллиондаған кубалықтар көшеге шықты. BBC хабарлағандай, кейбір азаматтар үкіметтік петицияға қол қоюға қысым көрген. Ұлттық заң шығару органы жылына екі рет апталық сессиялар өткізіп, атқарушы билік ұсынған барлық заң жобаларын бірауыздан қабылдайды. Сессиялар арасында Мемлекеттік кеңес және NAPP комиссиялары заң шығару функцияларын орындайды.

Саяси партиялар

Кубаның Коммунистік партиясы ресми мемлекеттік партия болып табылады және Куба бір партиялы мемлекет. Куба Конституциясының 5-бабында бір партиялық жүйе бекітілген. 1965 жылы 26 шілде қозғалысы, Халықтық социалистік партиясы және 13 наурыз революциялық дирекциясы Фидель Кастро басшылығымен бірыңғай Коммунистік партияға біріктірілді. Басқа барлық саяси партияларға тыйым салынған. 2015 жылы екі оппозициялық кандидат (біреуі тәуелсіз, екіншісі Хубер Матос құрған тыйым салынған Тәуелсіз және Демократиялық Куба партиясының мүшесі) Гавана қалалық кеңесіне сайлауға түсті, бұл 1959 жылдан бері кеңсеге үмітткер болған алғашқы ашық оппозициялық кандидаттар еді. Сайлау процесі Кубаның қазіргі үкіметі тарапынан қатаң бақылауда жүзеге асырылады.

Куба

Фидель Кастро Куба демократиялық мемлекет немесе демократиялық ерекшеліктеріне ие екенін растайтын көптеген мәлімдеме жасады. 1960 жылы Кастро Бас Ассамблеяда сөз сөйлеп, Кубаны Латын Америкасының басқа елдерімен салыстыра айтты: «Біз демократия туралы айтып отырмыз. Егер үкімет халыққа тиесілі және демократиялық болса, халықпен кеңесуге болады, сияқты біз мұнда жасап отырмыз. Осындай жиналыстардан гөрі таза демократияның қандай мысалы болу мүмкін? Егер олар мұндай жиналыстарды өткізе алмаса, онда олар демократия емес». Кастро былай деді: «Халық демократиясын көргісі келетіндер мұнда келіп көрісін. Біз Америкамен және әлеммен бүкіл ұлт атынан сөйлей аламыз». Осы 1960 жылғы сөйлесінде Кастро көптеген Латын Америкасы либералды демократияларын да сынға алды, оларды «демократияның сылтауы» деп сипаттады, себебі олар мұндай жиналыстарға рұқсат бермейді деп мәлімдеді. 2006 жылы Куба Ұлттық Ассамблеясының төрағасы Рикардо Аларкон де Кесада былай деді: «Бір кезде АҚШ риторикасы демократия туралы сөйлеуге өтті. Мен үшін бастапқы нүкте – демократия Періклдің анықтамасымен басталу керек – қоғам көпшіліктің мүддесі үшін құрылған, және ол сырттан таңуға болмайды». Куба тек бір саяси партияның болуын осымен түсіндіреді, яғни ККП «дәстүрлі мағынадағы саяси партия емес, ол сайлау партиясы емес; ол үкіметтің құрылуына немесе құрамына шешім қабылдамайды. Үміткерлерді ұсынуға ғана емес, сайлау процесінің басқа кез келген кезеңіне қатысуға да тыйым салынған. ККП-нің рөлі – басшылық ету, қадағалау және қатысу демократиясының кепілдігі».

Куба үкіметі Кубаның толық сайлау процесін демократияның бір түрі деп сипаттайды. Куба Сыртқы істер министрлігі кандидаттарды іріктеу процесін «муниципалдық жиналыстарға делегаттарға үміткерлерді сайлаушылардың өздері қоғамдық жиналыстарда тікелей ұсынуынан» туындайды деп сипаттайды және муниципалдық жиналыстарға сайлау кезінде сайлаушылардың үміткерлерді таңдауға мүмкіндігі бар екенін атап көрсетеді. Сайлау науқанына тыйым салу «құнсыздау, жалақорлық және манипуляция норма болып табылатын миллиондаған долларлық сайлау науқандарының болмауы» ретінде ұсынылады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары Кубаны демократиялық мемлекет деп санамайды және оны Кубаға қатысты эмбаргоны сақтап тұрудың басты себептерінің бірі ретінде қарастырады. АҚШ Мемлекеттік департаменті: Адам құқықтары саласындағы есептер: "Облыстық және ұлттық деңгейдегі лауазымдарға үміткерлерді үкімет бақылайтын халықтық ұйымдар алдын ала мақұлдауы тиіс. Іс жүзінде, президенттің басшылығымен кішкентай топ жетекшілері КП-ның ең жоғары саяси органдары – Политбюро мен Орталық Комитет мүшелерін іріктеді". "2003 жылы 609 кандидат Ұлттық Ассамблеяның 609 орыны үшін бәсекелесуге мақұлданған жалпыұлттық сайлаулар өтті. Компартия – сайлауға қатысуға рұқсат етілген жалғыз саяси партия болды. Кандидаттардың аз бөлігі ресми түрде КП мүшесі болмаған, бірақ олар да үкімет бақылайтын іріктеу процесінен өтті. Үкімет ақпарат құралдарын толықтырып, үкіметтік министрліктер, партиялық ұйымдар мен халықтық ұйымдарды сайлаушыларды "бір дауыспен" дауыс беруге шақыру үшін пайдаланды, онда бір тіктөртбұрышты белгілеу бюллетеньдегі барлық кандидаттарды автоматты түрде таңдайды. Жыл ішінде муниципалитеттердегі жиналыстарға шамамен 15 мың жергілікті өкіл сайланды. Бірінші кезеңнен кейін үкімет сайлаушылардың 96,6 пайызы дауыс бергенін хабарлады. Заң бойынша азаматтар дауыс беруден бас тартуға құқылы, бірақ CDR жиналыстары көбінесе аудан тұрғындарын дауыс беруге қысым жасады. Кубаның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы мәлімдегендей, үкімет дауыс бермегендерді тізімге енгізді. Формальды талап болмаса да, іс жүзінде КП мүшелігі – жоғары лауазымды қызметтерге және мансаптық өсуге қажетті шарт болды".

Еуропалық Одақ

1996 жылдан бері Еуропалық Одақтың Кубаға қатысты ресми саясаты "Куба үкіметімен құрылтайшылық қарым-қатынас арқылы көппартиялық демократияға өту процесін қолдау" мақсатын көздейді. Бұл мақсатқа барлық мүше мемлекеттер келіседі. Еуропалық Одақ Кубаның шешім қабылдау жүйесін былай сипаттайды: "Жергілікті билік бекіткен кандидаттар ғана қатыса алатын Ұлттық Ассамблеяға сайлау бес жыл сайын өтеді. Жылға екі рет отырыс өткізетін Ұлттық Ассамблея сессия арасында 31 мүшеден тұратын Мемлекеттік Кеңес заң шығару билігін жүзеге асырады. Министрлер Кеңесі 9 мүшеден тұратын атқару комитеті арқылы атқару және басқару билігін жүзеге асырады. Конституцияда тәуелсіз сот жүйесі көзделгенімен, ол Ұлттық Ассамблея мен Мемлекеттік Кеңеске бағынышты. Саяси емес ұйымдардың шешім қабылдау мен іске асыруға қатысуы, шаруалар, жастар, студенттер, әйелдер, өнеркәсіп қызметкерлері сияқты топтарды біріктіретін, Коммунистік партиямен байланысты ұлттық ұйымдар арқылы институционалдық деңгейде жүзеге асырылады."

Америка мемлекеттері ұйымы

Куба 1962 жылдан 2009 жылға дейін Америка мемлекеттері ұйымынан (OAS) шеттетілді. Америкалық адам құқықтары жөніндегі комиссия, OAS құрамындағы орган, 1997 жылы Кубадағы еркін сайлаудың болмауын егжей-тегжейлі баяндады, бұл "Америкалық адам құқықтары мен міндеттерінің декларациясының XX бабында белгіленген саяси қатысу құқығын" бұзу болып табылады деп мәлімдеді. Декларацияда нақты мынадай делінген: "Заңдық қабілеті бар әрбір адам өз елінің үкіметінде тікелей немесе өкілдері арқылы қатысуға, сондай-ақ құпия дауыс беру арқылы, адал, белгілі бір мерзімде өтетін және еркін халық сайлауына қатысуға құқылы." Муниципалдық жиналыстарға кандидаттарды ұсыну сайлаушылардың барлығының кандидаттарды ұсынуға құқығы бар жиналыстар арқылы жүзеге асырылады. Бірақ іс жүзінде осы аудандық жиналыстарды Революцияны қорғау комитеттері немесе Коммунистік партия ұйымдастырады, бұл режимге қарсы кандидатты іріктеу мүмкіндігін өте төмендетеді.

Басқа ұйымдар

1999 жылы АҚШ үкіметі қаржылаған Freedom House ұйымы «Куба демократиясы жобасын» бастады. Жоба Кубаның тәуелсіз журналистерін, адам құқықтары жөніндегі белсенділерін, тәуелсіз саяси партияларды, кәсіподақтарды және басқа да ұйымдарды қолдау және ынталандыру мақсатымен құрылды. Freedom House жобаның мақсаттарын, жоспарлауын және басқаруын толығымен өзі қамтамасыз етеді. Freedom House сонымен қатар «Әлемдегі еркіндік 2005» есебінде Кубаға саяси құқықтар бойынша ең төмен баға берді, сондай-ақ «сайлау демократиясы» санатында да ең төмен рейтинг берді. Freedom House 2005 жылғы есебінде былай деді: «Кубалықтар өз үкіметін демократиялық жолмен өзгерте алмайды. Фидель Кастро саяси жүйеге үстемдік етеді, ол елді Куба Коммунистік партиясының (ККП) барлық мемлекеттік органдарды ұлттық деңгейден жергілікті деңгейге дейін бақылайтын бір партиялық мемлекетке айналдырды. Кастро президенттік міндетін атқаруымен, Мемлекеттік кеңестің төрағасы, Революциялық қарулы күштердің (FAR) бас қолбасшысы және ККП бірінші хатшысы ретінде Кубадағы барлық тағайындауларға жауапты және барлық билікті бақылайды. 2002 жылдың қазан айында шамамен сегіз миллион кубалық қатаң бақылаудағы қалалық сайлауда дауыс берді. 2003 жылдың 19 қаңтарында Куба Ұлттық Ассамблеясына сайлау өтті, онда 609 орынға 609 кандидат – барлығы үкімет тарапынан қолдау көрсетілген – қатысты. ККП-дан тыс кез келген саяси ұйымдар заңсыз. Саяси пікір білдіру, ауызша немесе жазбаша, қылмыстық құқық бұзушылық болып саналады және осылай жазаланғандар көбінесе ұсақ бұзушылықтар үшін бірнеше жылға түрмеге кесіледі».

2002 жылы АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер Human Rights Watch ұйымының қолдауымен және Картер орталығының атынан Гаванада сөйледі. Демократиялық өзгерістерді талап ете отырып, Картер АҚШ-тың «демократия» анықтамасын қолданбайтынын атап өтті. Ол бұл терминнің 1948 жылы Куба қол қойған Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияда жазылғанын түсіндірді. Ол бұл терминнің негізгі қағидаларына сүйенетінін айтты: барлық азаматтар өз көшбасшыларын таңдау, өз тағдырларын анықтау, еркін сөйлеу, саяси партиялар, кәсіподақтар мен үкіметтік емес ұйымдар құру және әділ және ашық сот процесіне қатысу құқығымен дүниеге келеді. 2006 жылғы Human Rights Watch есебінде былай делінген: «Куба Латын Америкасының ерекшелігі болып қала береді: саяси қарсылықтың барлық түрлерін басып тастайтын демократиялық емес үкімет. Президент Фидель Кастро, билікте 47 жылдан астам уақыт өткізген, тіпті ең кішкентай реформаларды да қарастыруға ниет білдірмейді. Оның үкіметі қылмыстық қудалау, ұзақ және қысқа мерзімді қамау, топтық қысым, полиция ескертулері, қадағалау, үй қамауы, саяхат шектеулері және жұмыстан шығару арқылы саяси сәйкестікті күштеп жүзеге асыруды жалғастыруда. Нәтижесінде кубалықтарға сөз бостандығы, бірлесу, жиналу, жеке өмірге қатысты құқықтар, еркін қозғалу және заңмен қорғалатын сот процесіне қатысу құқықтары жүйелі түрде жоққа шығарылады».

Human Rights First ұйымының Кубадағы адам құқықтарын қорғаушылары былай деді: «Куба демократияны қабылдамайтын және адам құқықтары мен демократиялық реформаларды бейбіт түрде жақтауды тиімді түрде тыйым салатын Батыс жарты шарындағы жалғыз ел болып қала береді. Кубадағы тәуелсіз азаматтық қоғам – адам құқықтарын қорғаушылар, демократия белсенділері, тәуелсіз журналистер мен ғалымдар – үнемі қуғын-сүргінге ұшырайды. Сөз бостандығы, бірлесу және жиналу бостандығына қатысты танылған құқықтар мемлекет тарапынан жүйелі түрде бұзылады және құрбандар сот жүйесінде қорғану мүмкіндігіне ие емес».

Сайлаушылардың ұлттық ассамблеяны сайлау жүйесінің артықшылықтары қандай болғанымен, оның өзі ККП-ның Кубадағы билігінің шындығын жасыратын сылтау екенін сыншылар айтады. Осы пікірдің негізі Ассамблея жылына екі рет, бірнеше күн ғана жиналады. 31 мүшелі Мемлекеттік кеңес, теориялық тұрғыдан Ассамблея тарапынан сайланады, бірақ іс жүзінде ККП тағайындайды, мемлекеттік биліктің тиімді құралы болып табылады, ал ККП-ның Саяси бюросы ең жоғары саяси билікке ие деп есептеледі. Ассамблеяда сегіз тұрақты комитет болғанымен, олар заң шығару саласында тиімді билікке ие емес. Екі жыл сайынғы пленарлық отырыстар кезінде Ассамблея әртүрлі үкіметтік спикерлердің тыңдаушысы ретінде пассивті рөл атқарады. Мемлекеттік кеңестің заң жобалары ұсынылғаннан кейін, Ассамблея бірауыздан немесе жақын бірауыздан бекітеді.

Саяси қайраткерлер

Көптеген белгілі саяси тұлғалар Куба және демократия туралы пікір білдірді. 2006 жылы Перу президенттікке үміткер және боливариандық Оланта Умала "Әрине, біздің өлшемдеріміз бойынша Куба демократия ретінде қарастырылмайды" деді, бірақ Перу "демократиялық мемлекет, біз кедейлікті демократияландырдық" деп қосты.