Кіріспе

Хью Ле Кейн (27 мамыр 1914 - 3 шілде 1977) – канадалық физик, композитор және аспап жасаушы. Ле Кейн Онтарионың солтүстік-батысындағы Порт-Артур (қазіргі Тандэр-Бей) қаласында өсті. Ол жас кезінде музыкалық аспаптар жасауға кірісті. Бала кезінде ол "әдемі дыбыстарды" елестете бастады. Порт-Артур қаласындағы Порт-Артур орта мектебінде (P. A. C. I.) оқыды. 1939 жылы Квинс университетінде ғылым магистрі дәрежесін аяқтағаннан кейін, Ле Кейнге Канаданың Ұлттық зерттеу кеңесінің (NRC) стипендиясы тағайындалды, ол Квинсте атомдық физиканы өлшеу құралдары бойынша жұмысын жалғастырды. 1940 жылдан 1974 жылға дейін Оттавадағы NRC-де жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғашқы радар жүйелерін әзірлеуге көмектесті. NRC гранты бойынша 1948 жылдан 1952 жылға дейін Англияда ядролық физиканы зерттеді. Ле Кейн сол "әдемі дыбыстарды" шығарудың жаңа тәсілдерін табуды қалағандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа электрондық аспаптарды құрастыру үшін жеке электрондық музыка студиясын құрды.

Шығармалары

Үйінде ол өмір бойы электрондық музыка мен дыбыс тудыруға қызығушылық танытты. 1937 жылы Ле Кейн электрондық еркін тілшелі орган жасады, ал 1940 жылдардың ортасында ол алғашқы синтезаторлардың бірі деп танылған Электрондық Сакутты құрастырды. Оның аспаптарын көпшілік алдында көрсеткеннен кейін, 1954 жылы оған музыкалық қызметін NRC-ге көшіруге және толық уақыт жұмыс істеуге рұқсат берілді, онда ол ELMUS, Канадалық электрондық музыка зертханасын ашу үшін қаржыландыру алды. Келесі жиырма жыл ішінде ол жиырма екіден астам түрлі жаңа аспаптар жасады және Канада университеттеріне жаңа электрондық музыка саласында өз студияларын құруға көмектесті. Ле Кейннің ең маңызды өнертабыстарының бірі – арнайы мақсаттағы магнитофон (кейіннен «Көп жол» деп аталды). Оның магнитофонымен тәжірибелеуі 1955 жылы «Дрипсодия» композициясын жасауға әкелді. Шығарманың қосымша тақырыбы – «Өзгермелі жылдамдықты жазғышқа этюд» («Étude for Variable Speed Recorder»); Ле Кейн «этюд» сөзін қолдану арқылы музыкалық өткелді мойындайды. Француз тілінде «зерттеу» деген мағынаны білдіретін бұл термин, құралға белгілі бір техникалық қиындықты зерттеуге мүмкіндік береді. 1955 жылдан NRC-ден зейнеткерлікке шыққан 1973 жылға дейін Ле Кейн өзінің жаңа құрылғыларының мүмкіндіктерін көрсету үшін кем дегенде он бес электроакустикалық композиция жасады. Ол сондай-ақ көптеген жаңа құрылғыларды құрастырып, өз идеялары мен өнертабыстарын білімді қоғамдар мен жалпы жұртшылыққа ұсынды. Бірақ Ле Кейн білімді қоғамдар мен жұртшылықтан жақсы пікір алғанымен, индустриядан қанағаттанарлық жауап алмады. Бақытына орай, Ле Кейннің өміріне оның күш-жігерінің құндылығын сезінуге көмектесетін бірнеше адам келді. Олардың бірі – израильдік композитор Йозеф Тал. 1958 жылдың жазында Тал ЮНЕСКО гранты бойынша Оттаваға барып, ірі электрондық музыка студияларын зерттеді. Тал Ле Кейн жасаған аспаптарға қатты риза болды, бірақ бұл Ле Кейн үшін қаншалықты маңызды екенін келесі күні ғана түсінді, Ле Кейн, Тал және бірнеше техниктер шағын мейрамханада түскі ас ішіп отырғанда. Тал Ле Кейн бұл күні тыныш болғанын ғана емес, үстелде жақын қарағанда, Ле Кейннің көздерінен жас ағып, үнсіз түрде сорпасына тамғанын байқады. Мүмкіндік туғанда Тал абайсызда техниктердің бірінен сұрады, олар Ле Кейн Канадада ешбір композитордың оның аспаптарына мұқтаж емес деп сезінгенін және Тал оның туындыларына қызығушылық танытқан алғашқы композитор екенін айтты. 1962 жылы Ле Кейн Иерусалимге келіп, Йозеф Тал құрған Израильдегі электрондық музыка орталығына өзінің Creative Tape Recorder-ін орнатты. Ле Кейн 1959 жылы Торонто университетінде және 1964 жылы Макгилл университетінде электрондық музыка студияларын дамытуға да белсенді қатысты.

Дрипсоди

Оның композициялық өнімділігі шағын болғанымен, Ле Кейн музыкант композиторларының бірі ретінде есте қалады. Оның ең танымал шығармасы – «Дрипсодия» (1955), су тамшысының дыбысына негізделген музыкант музыкасы, ол пьеса барысында әртүрлі дыбыстарға айналдырылып, өзгертіледі. Ле Кейн екі дюймге толған металл қоқыс себетін пайдаланып, су тамшысын себеттен он дюйм биіктікте ұстап, су тамшыларын отыз минут бойы таспаға жазды. Алынған жазбаны қарап шыққаннан кейін, Ле Кейн су тамшыларының біреуін таңдап, қысқа таспаға тіркеді. Бұл су тамшысының дәстүрлі остинато фигурасы сияқты қайталануына мүмкіндік берді. Ле Кейн су тамшысының дыбысына ықпал ететін ритмдік фигураларды жазып алды, содан кейін әр фигураның күшін анықтап, сәйкес децибел санын жазды. Ол ритмдердің уақыт мәндерін әртүрлі биіктіктегі таспалармен байланыстырды. Таспаға оралып келсек, Ле Кейн жаңа құралмен бес түрлі операцияны немесе манипуляцияны жасады, олардың әрқайсысының әсері әртүрлі болды. Бірінші операция – таспа жылдамдығын өзгерту, оның негізгі әдісі болды. Таспаны қаншалықты жылдам ойнасаңыз, дыбыс биіктігі соншалықты жоғары болады, керісінше – төмендейді. Таспа жылдамдығы секундына дюйм (ips) арқылы өлшенеді. Жазуды жартысына дейін баяулатсаңыз (7 1/2 ips), барлық дыбыс биіктігі октаваға төмендейді. Ле Кейн әртүрлі жылдамдықтарды таңдауға мүмкіндік беретін үш октавалық пернетақта жасады. «Дрипсодия» кезіндегі барлық дыбыс биіктігінің өзгеруі таспа жылдамдығын өзгерту арқылы қол жеткізілді. Ол пернетақта жасау барысында дыбыс биіктіктерін пентатоникалық (бес ноталық) шкалаға жинады. Екінші операцияның мақсаты – жазылған дыбысты кері ойнату, таспаның бағытын өзгерту болды. Акустикалық тұрғыдан алғанда, бұл амплитудалық қабықты өзгертуге әкеледі. Әдетте, амплитудамен байланыстыратын нәрсе – мысалы, фортепианоның пернесін басу, дыбыс күшті шығып, бірте-бірте баяулап кетеді; екінші операцияның мақсаты – керісінше. Ле Кейн «Дрипсодия» да естілетін остинато үлгілерін жасау үшін төрт түрлі таспа орамасын қолданды. Үш түрлі жылдамдық он екі түрлі циклді құрады, қосымша тіркеулердің қажеті болмады. Дегенмен, төртінші операция ретінде ол тіркеулерді пайдаланды. Бастапқы тамшының әртүрлі ойнату жылдамдықтарынан туындаған әртүрлі дыбыс биіктіктерін біріктіру арқылы он екі ноталық арпеджио жасалды. Композицияны жасау үшін жиырма бес тіркеу ғана қолданылды, бұл оны өте мақтан тұтты, ал көпжолғы диктофон барлық басқа өзгерістерді бақылады. Бесінші операция – таспаны кешіктіру, оны теледидарда қолданылатын, хабар таратуды кейінге қалдыру деген терминмен шатастырмау керек. Ле Кейн үшін бұл дыбысты рекордерде ойнатып, бірден қайта жаздыру арқылы жасалған эхо эффектісі болды. Жаңа жазбаның амплитудасы төмендеді, нәтижесінде эхоға ұқсас дыбыс пайда болды. Ле Кейн бір түнді бастапқы «тамшы» дыбысын өңдеумен өткізді. Жалпы жұмысты бағдарламалық деп санауға болады, ол жаңбырдың құйылуы мен ағылуына ұқсас. Ол көпжолғы стерео араластыру жүйесін қосқаннан бері әр түрлі нұсқалары бар. «Дрипсодия» – музыкант музыкасының ең көп орындалатын үлгілерінің бірі, бірақ Ле Кейн қарапайымдылықты сақтады. Бірде «Дрипсодия» деген атауды неге таңдады деп сұрағанда, ол: «Себебі ол тамшымен жазылған» деп жауап берді.

Өмір

Ол Труди Ле Кейнге үйленген, ол Гертруда Яновски туған, музыканы оқытушы. Ле Кейн 1977 жылы 63 жасында мотоцикл апатынан алған жарақаттарынан көз жұмды.