Кіріспе

Иорданиядағы сайлаулар – Иорданияның екі палаталы парламентінің төменгі палатасы, Өкілдер палатасы, сондай-ақ жергілікті сайлаулар үшін өтеді. Олар саяси жүйеде өткізіледі, онда патшаның кең ауқымды заң шығару және атқару билігі бар, ол саяси бақылауды толығымен өз қолында сақтайды. Премьер-министрді патша тағайындайды, ал Премьер-министр өз кабинетін еркін құруға құқылы. Парламентте квоталар белгіленген: черкестер мен чечендерге үш орын, христиандарға тоғыз орын және әйелдерге он бес орын бөлген. Сайлау жүйесі ауылдық тайпалар мен Шығыс жағалаудан шыққандарға, палестиналықтар тұратын қалалық аймақтарға қарағанда басымдық береді. Алғашқы жалпы сайлау 1929 жылы Трансжордания әмірлігі кезінде өтті. Иордания 1946 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де британдықтардың ықпалымен сайлаулар жаппай дауыс беру арқылы ұйымдастырылды. 1956 жылы сайланған үкімет жұмыс істегеннен кейін үш ай өткен соң, бұрынғы патша Хусейн сол үкіметті таратып, әскери жағдай жариялады және саяси партияларға тыйым салды. Бұл жағдай 1989 жылы Иорданияның оңтүстігінде бағаның өсуіне байланысты наразылықтар туғаннан кейін жалпы сайлаулар қайта жаңғырылғанға дейін жалғасты. 1989 жылғы жалпы сайлауда оппозициялық исламистік партиялар Өкілдер палатасындағы 80 орынның 22-сін жеңіп алды. 1992 жылы сайлау жүйесі исламистердің өкілдігін азайту мақсатында "бір адам – бір дауыс" деп аталған, бір ауыстырылмаған дауыс жүйесіне өзгертілді. Сол кездегі оппозициялық партиялар, соның ішінде "Мұсылман бауырластығының" Исламдық әрекет фронты (ИАФ) жаңа заңға наразылық білдіріп, сайлауды жиі бойкоттады, тіпті саяси партиялар қайта заңдастырылып, әскери жағдай алынып тасталғаннан кейін де. 2011-2012 жылдарғы Иорданиядағы "Араб көктемі" аясында болған наразылықтар саяси реформаларға шақыруға әкелді. 2013 жылғы жалпы сайлауға дейін бірқатар реформалар енгізілді, оның ішінде Тәуелсіз сайлау комиссиясы құрылды. Бірақ көптеген оппозициялық партиялар бұл өзгерістерді жеткіліксіз деп санады және бойкоттауды жалғастырды. 2016 жылғы жалпы сайлау мен 2017 жылғы жергілікті сайлауға масштабты реформалар жүргізілді. 2016 жылы пропорционалды сайлау жүйесі енгізілгеннен кейін оппозициялық партиялар, соның ішінде ИАФ сайлауды бойкоттауды тоқтатты және олардың одақтастарымен бірге 130 орынның 16-сын жеңіп алды (20-30 орын күтілген еді). Пропорционалды өкілдік парламенттік үкімет құруға жасалған алғашқы қадам ретінде қарастырылады, онда парламенттік фракциялар патшаның орнына премьер-министрді тағайындайды.

Сайлау әкімшілігі

2013 жылға дейін сайлауды Ішкі істер министрлігі өткізіп келді. Конституцияға енгізілген түзетулер 67-бапты жасады, ол Тәуелсіз сайлау комиссиясының (ТСК) құрылуын қамтамасыз етті. ТСК-ға парламент сайлауларын басқару және бақылау міндеті жүктелген, сондай-ақ үкіметтің қажеттілігіне қарай басқа сайлауларды бақылауға да тартылуы мүмкін. Комиссия бес мүшеден және бір төрағадан тұратын алқамен құрылды. Мүшелердің өкілеттік мерзімі 6 жылды құрайды және қайта тағайындалмайды. Комиссияның бюджеті үкімет бақылауында болғанымен, заңдық және әкімшілік тұрғыдан тәуелсіздікке ие.

Тіркеу

2013 жылғы сайлауға тіркелген сайлаушылар дауыс беру үшін ұлттық жеке куәлігімен бірге қажетті тіркеу карточкасын алды. Бұл сайлау алаяқтығының алдын алу мақсатында жасалды, себебі ұлттық жеке куәліктерін жасау оңай деп есептелді. Сонымен қатар, сайлау учаскелері тіркелу кезінде белгіленді, бұл 2013 жылға дейін сайлаушылардың өздері дауыс беру күні сайлау учаскесін таңдауына байланысты, бірнеше рет дауыс берудің алдын алу үшін жасалды. Сайлауда 4069 сайлау учаскесі болды. 2013 жылғы сайлауға сайлауға құқығы бар халықтың 70%-ын құраған 2 282 182 адам тіркелді, оның ішінде 1 178 864 (51,9%) әйелдер болды. Бұрынғы жылдармен салыстырғанда, 2013 жылғы тіркеулер дұрыс деп танылды. Сайлауға қатысу деңгейі 56,6% құрады. «Отбасылық тіркеу» деп аталатын процедура сайлаушыларға өздерінің сайлау карточкасын алу үшін басқа біреуді уәкілдік етуге мүмкіндік берді. Бұл сайлау алаяқтығына қатысты алаңдаушылықтарды тудырды, себебі кейбір адамдар басқалардың келісімінсіз өздерін тіркеуге және олардың дауыс беру карточкаларын сатуға немесе олар үшін қайырсыздануға мүмкіндік алды. Сайлау комиссиясы (IEC) карточкалардың 62%-ы уәкіл арқылы алынғанын хабарлады, ал басқа мәліметтерде бұл көрсеткіш 85%-ға дейін жетеді деп айтылды. Дауыс сатып алуға сайлаушылардың парламентке деген сенімсіздігі де ықпал етті. Сайлауға аз уақыт қалғанда IEC дауыс сатып алумен күдіктелгендерді ұстады, бірақ бұл әрекет жеткіліксіз деп сынға ұшырады, және ұсталғандардың үшеуі парламенттік мандаттарды жеңіп алып, қудалаудан иммунитет алды. 2016 жылғы сайлауда тіркеу мемлекеттік қызмет және паспорттар бөлімі ұсынған тізімдерге негізделген автоматты жүйеге көшті. 2013 жылы кандидат ретінде тіркелу үшін 500 динар төлеу қажет болды. Кейбір муниципалитеттер кандидаттар сайлау материалдарын сайлаудан кейін тазалауын қамтамасыз ету үшін қосымша депозиттерді талап етті, бірақ бұл талап әрдайым орындалмады. Саяси партияларды тіркеуден басқа, жеке тұлғалар пропорционалды сайлау округтері үшін, ең болмағанда тоғыз адамды қамтитын тізімдерін тіркей алатын болды. Бұл бай адамдардың тізімдерді өз мүддесіне пайдалануына мүмкіндік берді, олар өздерін тізімдердің басына қойып, басқаларды тізімге ену үшін ақымен жұмысқа алды, бұл ұлттық сайлау қорытындыларының фрагментациясына әкеп соқты.

Дауыс беру

IEC 2013 жылғы сайлауға аз уақыт бұрын құрылды, оған дайындыққа бар болғаны 8 ай берілді. Ол халықаралық стандарттарға сәйкес келетін, алдын ала басылған дауыс бюллетендерін енгізді. Бұрын сайлаушылар өздері ұсынып отырған кандидаттардың есімдерін жазуға тиіс болды. Бұл сауатсыз сайлаушылардың құпия дауыс беруіне мүмкіндік бермеді, себебі олар өз дауыстарын жазу үшін сайлау ұйымдастырушыларынан көмек сұрауға мәжбүр болды, бұл дауыс беруде заңбұзушылықтарға әкелуі мүмкін еді. Жаңа бюллетеньдердегі қауіпсіздік шаралары да күшейтіліп, олардың заңдылығын қамтамасыз етуге көмектесті. IEC сонымен қатар өшпес сия қолданды және алғаш рет барлық сайлау қызметкерлері – осы сайлауда 32 000 адам – оқытылды. Дауыстар дұрыстығын тексеру үшін төрт рет саналып, шамамен 400 халықаралық байқаушы қатысты. 2013 жылғы сайлауда процедуралық түсініспеушіліктер мен кешігулер болғанымен, жалпы алғанда сайлау жақсы өтті. Сайлау қорытындылары сайлау өткеннен кейін үнемі және ашық түрде жаңартылып, соңғы нәтижелер дауыс беруден бес күн өткен 28 қаңтарда жарияланды. Халықаралық байқаушылар IEC-ті табысты және нәтижелерді бейтарап бағалайтын орган деп таныды.