Кіріспе

Миннесота штатының округі, АҚШ.

Киттсон округі – АҚШ штаты Миннесотаның солтүстік-батыс бөлігінде, Канада-АҚШ шекарасының бойында, Канаданың Манитоба провинциясының оңтүстігінде орналасқан округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 4 207 адамды құрайды. Округ орталығы – Халлок қаласы.

Тарих

1800 жыл бұрынғы қоныс іздері 1930 және 1970 жылдардағы округтің шығыс бөлігіндегі құмды тізбектердегі обалар маңында жасалған археологиялық экспедициялар арқылы расталды. Лорел, Арвилла, Сент-Круа және Блэкдак мәдениеттері осы аймақтың алғашқы тұрғындары болғанына куәлік бар. Шамамен 400 жыл бұрын округте кри, ассинибойн, сиу және оджибуэй тайпалары мекен еткен. Аймақты алғаш зерттегендер – тері саудагерлері. Солтүстік Дакотаның ең көне елді мекені – Пембина, Китсон округіне қарасты Қызыл өзеннің арғы бетінде орналасқан. Ол 1797 жылға дейін барып, солтүстік-батыс тері компаниясының Чарльз Батист Шабойльес алғашқы сауда бекетін салған кезде пайда болды. Гудзон шығанағы және Американдық тері компаниялары да тері саудасының өсуімен Пембинада орналасты. Тері саудагерлері мен саяхатшылар Қызыл өзеннің шығыс жағалауымен саяхаттады. Пембинада Солтүстік-Батыс компаниясы үшін бекініс салған Александр Генри кіші, алғашқы ақ адам ретінде аңғарда егіншілікпен айналысуға тырысқан деп есептеледі. Американдық тері компаниясы үшін Пембинада тері бекетін ашқан Джо Ролетт және округтің атымен аталатын Норман У. Киттсон – Қызыл өзендегі өгіз арбаларының жолдарын дамытып, өгіз арбаларын кеңінен пайдалануға мүмкіндік берген екі ерте кәсіпкер болды. Өгіз арбаларының қажеттілігі азайды, өйткені тері мен жабдықты тасымалдаудың жаңа тәсілі – жүзу кемелері пайда болды. Соңынан теміржол жүзу кемелерін ығыстырды. Пембина округі 1849 жылғы 27 қазанда Миннесота территориясының заң шығару жиналысы құрған бес ірі округтің бірі болды. Ол сол кезде ұйымдастырылмаған еді. 1878 жылғы 9 наурызда заң шығару жиналысы Пембина округін Китсон округі деп атады. 1879 жылғы 25 ақпанда Китсон округі бөлініп, Маршалл округі құрылды. Округ орталығы – Халлок 1880 жылы құрылды. Китсон округі 1894 жылы Розоу округі бөлінген кезде тағы да кішірейді. Китсон округі 1894 жылдан бері қазіргі шекарасын сақтап келеді. Пембинадан Қызыл өзеннің арғы жағында орналасқан Сент-Винсент 1857 жылы, штат мәртебесіне ие болудан бұрын құрылды. 1878 жылы Сент-Пол және Тынық мұхиты теміржол желісі Сент-Винсентке жетіп, аймақты қоныстануға ашты. Теміржол келген соң, қоныс аударушылар өздерінің жерлерін иелену үшін келе бастады. Пембина мен Сент-Винсентке алғаш қоныстанғандардың көпшілігі 18 ғасырдың соңына қарай метистер болды. Теміржол округтің батыс бөлігінен өтті, оның бойында Дональдсон, Кеннеди, Халлок, Норткотт, Гумбольдт және Сент-Винсент орналасқан. Округтің шығыс бөлігі 1900 жылдардың басында қоныстанды. Soo Line теміржолы 1904 жылы аяқталды және Карлстад, Халма, Бронсон, Ланкастер, Орлеан және Нойс қалалары құрылды. Скандинавиялықтар, украиндар, поляктар, шотландтар, ирландтар, ағылшындар, немістер, француз канадалықтары, Нью-Брансуиктен келген канадалық гаэль тілінде сөйлейтіндер және метистер округтің мәдени қорыту ыдысына өз үлесін қосты. Күнінде 10 000-нан астам адам тұрған округтың халқы 2006 жылы 5 000-нан асты.

Тарихи орындар

Аудан ішіндегі үш нысан Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енген: Карибу қалашығындағы Санкт-Николай православие шіркеуі; Норвегия және Перси қалашықтарындағы "Бронсон көлі орны" деп белгілі жерлеу үйінділері; сондай-ақ, байқау мұнарасы мен бірнеше ғимаратты қамтитын Lake Bronson мемлекеттік саябағының WPA/Рустик стильдегі тарихи ескерткіштері. Бронсон көлі мемлекеттік саябағында мұнараға арналған ақпараттық орындар, пионерлер зираты және WPA лагері де бар.

География

Китсон округі Миннесота штатының солтүстік-батыс бұрышында, Солтүстік Дакота және Канада елдерімен шектесетін жерде орналасқан. Қызыл өзен округтің батыс шекарасымен солтүстікке қарай ағып өтеді. Екі өзеннің оңтүстік саласы округтің орталық бөлігі арқылы шығысқа қарай ағып, Хэллок қаласында орта саламен қосылады, ал біріккен ағын Қызыл өзеннен бірнеше шақырым шығысқа қарай Солтүстік саламен кездеседі. Джо өзені округтен солтүстік-батысқа қарай Канадаға ағып, халықаралық шекарадан кейін бірнеше шақырымда Қызыл өзенге құяды. Округтің жер бедері ауыл шаруашылығына пайдаланылатын аласа төбелерден тұрады. Жер бедері солтүстік және батысқа қарай еңкейеді, ең биік нүктесі оңтүстік-шығыс бұрышында теңіз деңгейінен 1079 фут (329 метр) биіктікте орналасқан. Округтің ауданы 1104 шаршы миль (2859 км²), оның ішінде 1099 шаршы миль (2846 км²) құрлық және 4,8 шаршы миль (12 км²) (0,4%) суды құрайды. Китсон округі бұрын мұздық Агассиз көлінің бір бөлігі болған. Бұл ежелгі көлдің іздерін округтің топографиясында көруге болады. Маккоуливилл жағалауының қалдықтары округтің шығыс бөлігінде, құмды топырақ пен құм қырқалары бар аймақта табылады. Мұздық және Агассиз көлінің басқа да дәлелі – округтің шығыс бөлігінен батысқа қарай, Қызыл өзен аңғарына жақын жерде, қара, құнарлы топырақпен жабылған жердің шамамен 140 футқа төмендеуі. Бронсон көлі 1937 жылы салынған, адам жасаған су қоймасы.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша округте 5 285 адам, 2 167 шаруашылық және 1 447 отбасы болды. Халық тығыздығы – 2,719 тұрғын үй бірлігі, орташа тығыздығы көрсетілген. Округтың этникалық құрамы: 98,09% ақ нәсілді, 0,15% қара немесе афроамерикалық, 0,26% американдық индейлер, 0,25% азиялық, 0,38% басқа нәсілдерден және 0,87% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 1,27% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 30,1% норвегиялық, 25,7% швед, 13,7% неміс және 6,6% поляк тегінен шыққандар. Китсон округі АҚШ-тағы кез келген округтің ішінде швед тілінде сөйлейтіндердің ең жоғары үлесіне ие болды. 2 167 шаруашылықтың 29,2% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 57,4% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 6,0% -ы күйеуі жоқ әйел басқаратын шаруашылықтар, ал 33,2% -ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 30,5% жеке тұлғалардан тұрды, ал 16,3% -ында 65 жастан асқан жалғыз адамдар тұрды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,37 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,96 адамды құрады. Округ халқының 25,1% -ы 18 жасқа дейінгілер, 5,5% -ы 18-24 жас аралығындағылар, 23,7% -ы 25-44 жас аралығындағылар, 24,20% -ы 45-64 жас аралығындағылар және 21,60% -ы 65 жастан асқандар. Медианалық жас 42 жасқа тең. Әр 100 әйелге 98,4 еркек, ал 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 98,6 еркек шамасында келді. Округтағы шаруашылықтың медианалық табысы 32 515 доллар, ал отбасының медианалық табысы 40 072 долларды құрады. Ер адамдардың медианалық табысы 30 240 доллар, ал әйелдердің 21 320 долларға тең. Округтың жан басына шаққандағы табысы 16 525 доллар болды. Отбасылардың 8,0% және халықтың 10,2% кедейлік шегінен төмен өмір сүрді, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 11,3% және 65 жастан асқандардың 10,4% кірді.