Кіріспе
Жасыл Джек, сондай-ақ Жасыл шапанды Джек деп те аталады, – Англиядағы 1 мамыр мерекесімен байланысты халықтық дәстүр. Ол пирамида немесе конус пішіндес, қамшаттан немесе ағаштан жасалған, жапырақтармен әшекейленген және процессияның бір бөлігі ретінде адам киетін құрылымды қамтиды, көбінесе музыканттармен бірге өтеді. Жасыл Джек дәстүрі 18 ғасырда Англияда қалыптасты. Ол 17 ғасырда алғаш рет тіркелген ежелгі 1 мамыр дәстүрінен пайда болды, онда сүтші қыздар гүлдермен және басқа да заттармен безендірілген сүт қаптарын алып жүрді. Уақыт өте келе, әшекейленген сүт қаптары басқа заттардан жасалған пирамида тәрізді әшекейлермен алмастырылды, ал 18 ғасырдың екінші жартысына қарай бұл дәстүрді басқа кәсіби топтар, мысалы, саудагерлер мен мұржалаушылар да қабылдады. Жасыл Джек туралы ең алғашқы мәлімет 1770 жылы Лондонның 1 мамыр шеруінің сипаттамасынан келген. 19 ғасырда Жасыл Джек дәстүрі көбінесе мұржалаушылармен байланысты болды. Бұл дәстүр 20 ғасырдың басында жойылды. Содан кейін, ғасырдың соңында Англияның әртүрлі аймақтарында Жасыл Джек шерулерін қайта жаңғыртуға тырысқан топтар пайда болды. Жасыл Джек сонымен қатар түрлі заманауи язычник парадтары мен шараларына енгізілді. Жасыл Джек дәстүрі 20 ғасырдың басынан бері фольклоршылар мен тарихшылардың қызығушылығын тудырды. Леди Раглан, Джеймс Фрейзер мен Маргарет Мюррейдің идеяларына сүйене отырып, бұл христиандыққа дейінгі құнарлылық ритуалының қалдығы деп болжады. Бұл 20 ғасырдың ортасында басым түсінік болғанымен, 1979 жылы Рой Джаджтың дәстүр туралы зерттеуі жарияланғаннан кейін кейбір фольклоршылар мен тарихшылар бұл пікірмен келіспеді.
Jack in the Green, also known as Jack o' the Green, is an English folk custom associated with the celebration of May Day. It involves a pyramidal or conical wicker or wooden framework that is decorated with foliage being worn by a person as part of a procession, often accompanied by musicians. The Jack in the Green tradition developed in England during the 18th century. It emerged from an older May Day tradition—first recorded in the 17th century—in which milkmaids carried milk pails that had been decorated with flowers and other objects as part of a procession. Increasingly, the decorated milk pails were replaced with decorated pyramids of objects worn on the head, and by the latter half of the 18th century the tradition had been adopted by other professional groups, such as bunters and chimney sweeps. The earliest known account of a Jack in the Green came from a description of a London May Day procession in 1770. By the 19th century, the Jack in the Green tradition was largely associated with chimney sweeps. The tradition died out in the early 20th century. Later that century, various revivalist groups emerged, continuing the practice of Jack in the Green May Day processions in various parts of England. The Jack in the Green has also been incorporated into various modern Pagan parades and activities. The Jack in the Green tradition has attracted the interest of folklorists and historians since the early 20th century. Lady Raglan – following an interpretive framework influenced by James Frazer and Margaret Murray – suggested that it was a survival of a pre Christian fertility ritual. Although this became the standard interpretation in the mid 20th century, it was rejected by some folklorists and historians following the 1979 publication of Roy Judge's study on the custom, which outlined its historical development in the 18th century.
Сипаттама
Жасыл жапырақтан жасалған Jack – ағаштан немесе биік шөптен тоқылған, жасыл бұтақтармен, жапырақтармен және гүлдермен жабылған құрылым. Оны адамның денесінің жоғарғы жартысына кигізіп, мамыр мерекесіндегі шерулерде алып жүреді. Әдетте, құрылымның ішіндегі адамның көруі үшін тесік болады, сондай-ақ, оның аяқтары құрылымның астынан көрінеді.
XVIII ғасырдағы шығу тегі
Жасыл жастағы Джек ағылшын Май күні шерулері аясында пайда болды, фольклоршы Рой Джадж бұл мерекелердің «бір қалыптасқан, өзгермейтін үлгі емес, әр түрлі уақытта әртүрлі элементтерді біріктіретін сұйық, қозғалыс процесі» екенін атап өтті. Джадж 1770 жылға дейін Жасыл жастағы Джектің өзінің болмауы мүмкін екенін ойлады, себебі сол жылға дейінгі ағылшын Май күні шерулерінің жазбаша бейнелеулерінде оның аты немесе құрылымы кездеспеген. Жасыл жастағы Джек 17 ғасырда жазылған дәстүрден өркендеді, онда сүтші қыздар Май күні өздерін әшекейлейтін. Сэмюэл Пепис өзінің күнделігінде 1667 жылы Лондонның Май күні шеруінде сүтші қыздарының «құмыраларында гүл шоқтары болғанын» және скрипкашының артынан билегенін жазған. 1698 жылғы мәліметте сүтші қыздары әшекейленген сүт құмырасын емес, тас пен гүлдермен әшекейленген, пирамида пішіндес заттардан құралған күміс табақты басымен көтеріп алып жүргені сипатталған. Сүтші қыздарына скрипка мен сыбызғы тартып ойнаған музыканттар үйден үйге еріп, тұрғындар үшін би билеген, ал олар оларға сыйлық берген. 1719 жылы «The Tatler» журналында «басына клиенттерінің жартысының табағын көтеріп, есігімнің алдында би билеп жүрген» сүтші қыз туралы жазылған, ал 1712 жылы «The Spectator» журналында «көк қызыл сүтші қыз күміс пирамиданың астында өзін өте белсенді түрде көрсеткені» айтылған. Осы және басқа да дереккөздер бұл дәстүрдің 18 ғасырда қалыптасқанын көрсетеді. XVIII ғасырдың екінші жартысындағы көптеген мәліметтерде түтін жинаушылар Май күніне арналған киім-кешектермен, соның ішінде перука, тәж және пальто киіп киінгендері суреттелген. Кейбіреулері әйел киімін киіп, көптегендері беттерін қара немесе ақ түске бояған. Бұл түтін жинаушылар щеткалары мен құрақтарын соғыстырып музыка жасаған. Май күні түтін жинаушылардың көптеген сипаттамаларында олардың гүл шоқтарын алып жүргеніне ешқандай сілтеме жасалмайды, бұл бұл уақытта олардың маусымдық киімінің стандартты бөлігі болып саналмағанын көрсетеді. Дегенмен, түтін жинаушылар гүл шоқтарын киген мысалдар да болды; бұған ең алғашқы мысалдардың бірі 1769 жылғы суретте, онда түтін жинаушы басына кішкентай гүл шоғын киген. Бұл суретте сүтші қыздары мен сүт сатушылардың гүл шоқтарын киіп жүргені көрсетілген, бұл дәстүрді әртүрлі кәсіби топтар Май күнінде қабылдағанын білдіреді. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда, олардың сақиналары бар, бірақ олардың көбінесе сүтші қыздарының күмісіне қарағанда, олардың салыстырмалы әлеуметтік-экономикалық мәртебесін көрсететін, қайыстан жасалған сақиналары болған. Жасыл жастағы Джек дәстүрі туралы алғашқы белгілі мәтіндік жазба 1770 жылы Лондонда болып, Май күні шеруін көрген француз Питер Гросли жазған. «Жасыл жастағы Джек» термині туралы ең алғашқы мәлімет 1785 жылы шыққан, онда ол Лондондағы Пантеонда өткен маскарад туралы «The Times» газетінде жазылған. Бұл іс-шара негізінен жоғарғы сыныптық іс-шара болған және оған Уэльс принці қатысқан. Жасыл жастағы Джекке арналған ең ерте суретшіл сілтеме 1775 және 1785 жылдар аралығында жасалған «Май күні» атты суреттен алынған. Бұл суретте металл заттардың үш гүл шоғыры алдыңғы планға қойылған, ал суреттің аясындағы жапырақты Жасыл жастағы Джекке ұқсайтын нәрсе бар. Жасыл жастағы Джектің айқын суреті 1795 жылы Исаак Крюкшенктің гравюрасында көрсетілген, онда ағаш аяғы бар скрипкашы, адам және «Май королевасы» киінген айқышпен бірге жапырақты тұлға бар; аяғында билеуші түтін жинаушылар бар. Бұл дәлел Жасыл жастағы Джек Май күнінің іс-шараларында шығарылғанын, түтін жинаушылар да үнемі қатысқанын, бірақ Жасыл жастағы Джек әлі түтін жинаушылармен тығыз байланысты болмағанын көрсетеді, ол келесі ғасырда болатын. Джадж «жасыл жапырақты Джек» өсімдіктермен немесе жануарлар дүниесімен тығыз жұмыс істейтін бақшашылар немесе басқа да сауда мүшелерімен жасалса, «қалай дұрыс болар еді» деген пікір білдірді, бірақ ол бұған ешқандай дәлел жоқ екенін атап өтті.
19 ғасыр және 20 ғасырдың басындағы даму
Жасыл жастағы Джек дәстүрі XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында жақсы сипатталған. 1806 жылдан 1883 жылға дейін Жасыл жамылғылы Джек ағылшын Мамыр мерекесі шерулерінің орталық бөлігіне айналды. Бұл дәстүр ерекше түрде түтін тазалаушылармен байланысты болды. 19 ғасырдың ортасында көптеген лондондық түтін тазалаушылар отбасылары оңтүстік-шығысқа көшіп, дәстүрді өздерімен бірге алып келді; мысалы, Кент қалаларындағы Льюишем, Дептфорд, Гринвич, Бромли және Орпингтонда Жасыл жамылғылы Джек әдет-ғұрыптары тіркелген. XX ғасырдың басында бұл әдет-ғұрыптар ұятты және тәртіпсіз мінез-құлықты мақұлдамауының салдарынан төмендеп кетті. Мамырдың мырзасы мен ханымы, олардың көңілді әзілдерімен, әдемі Мамыр патшайымымен ауыстырылды, ал шулы, мас Жасыл жамылғылы Джек шерулерден мүлдем жоғалып кетті. Мысалы, Кенттегі Уитстеблде Жасыл жамылғылы Джек дәстүрі 1912 жыл шамасында тоқтатылды.
Фольклорлық зерттеу
1939 жылғы мақалада Леди Раглан Джек-ин-зе-Грин дәстүрінің ортағасырлық шіркеулердегі ою-өрнектермен байланысты екенін айтты, оларды ол «Жасыл адам» деп сипаттады. Ол Джек-ин-зе-Грин мен Жасыл адамдардың екеуін де христиандыққа дейінгі табиғат және құнарлылық рухтары ретінде түсіндірді. Оның түсіндірмесі антрополог Джеймс Фрейзердің «Алтын бұта» атты ықпалды кітабында жариялаған құдайлар туралы идеяларды дамыту болды. Рагланның Джек-ин-зе-Гринды Жасыл адаммен және христиандыққа дейінгі сенімдермен байланыстыруы, тарихшы Рональд Хаттонның сөзімен, 1934 жылы фольклоршы Маргарет Мюррейдің ортағасырлық шіркеулердегі Шила-на-Гиг мүсіндері христиандыққа дейінгі құнарлылық қасиеттерін бейнелейтіні туралы ұсынысынан «тікелей шабыттанды». Хаттонның пікірінше, Рагланның Джек-ин-зе-Гринды христиандыққа дейінгі сақталған нәрсе ретінде көрсетуі «20 ғасырдың ортасындағы фольклоршылардың қалай тілегеніне дәл сай келді, сондықтан ол қалыпты жағдайға айналды». Мысалы, 1976 жылы британдық халықтық әдет-ғұрыптарына шолу жасаған фольклоршы Кристина Хоул Джек-ин-зе-Гринды «өте көне тұлға» деп атады, ол «жаздың өзін, молшылықтың уақытын әкелген ескі әкесін» бейнелейді. Бұл түсіндірме 1979 жылы фольклоршы Рой Джадж жазып, Фольклор қоғамы басып шығарған Джек-ин-зе-Грин дәстүрі туралы тарихи зерттеу жарықтанғаннан кейін фольклоршылар тарапынан қабылданбады. Бұл монография Лидс университетінің фольклорлық зерттеулер институтында жүргізілген Джаджтың докторлық диссертациясына негізделген. Хаттон Джаджтың кітабын «тарихи деректерді жүйелі зерттеу арқылы қаншалықты көп нәрсе білуге болатынын көрсеткен фольклорлық зерттеулердегі бұрылыс нүктесі» деп сипаттады. Оның ойынша, бұл өз саласына ғылыми қатаңдық енгізуге тырысқан британдық фольклористикадағы қозғалыстың «алғашқы табыстарының бірі» болды. The Guardian газетінде Джаджтың некрологын жазған Дерек Скофилд Джаджтың кітабы «көбінесе нашар және қиялға толы зерттеулерге тартылған сала үшін мұқият зерттеудің жаңа стандарттарын белгіледі» деді.
Қайта өрлеулер
1970 жылдары Гордон Ньютон және оның "Motley Morris" труппасы Кенттегі Рочестер қаласында бұл дәстүрді қайта жаңғыртты. Бұл дәстүр танымал бола бастады және кеңейіп, Мамыр күні Рочестер Sweeps фестиваліне айналды. Тағы бір қайта жаңғыру Уитстеблде болды. 1983 жылы Гастингсте тағы бір жандану орын алып, Гастингс ескі қаласының күнтізбесіндегі маңызды оқиғаға айналды. Солтүстік Девондағы Ильфракомб қаласы 2000 жылдан бері "Жасыл адам" шеруі мен тойлауын өткізіп келеді. Оған жергілікті мектеп оқушылары, теңіз жағалауында май бағанасының айналасында билейтін оқушылар, сондай-ақ ауданның ішінде және айналасындағы жергілікті "Моррис" бишілері мен би тобы қатысады. "Жасыл адам" – жапырақтар мен гүлдерге толы, әдемі әрі биік тұлға. Уитстеблде оған Робин Гуд пен Мейд Марианның аңыз кейіпкерлерін бейнелейтін екі серік сүйемелдейді. Гастингсте оған "Богилер" деп аталатын серіктер де сүйемелдейді, олар көк шүберектерге, өсімдіктерге және бет бояуларына толығымен оранған. Серіктер музыка ойнап, билеп, ән шырқап, "Жасыл адамды" көшелер арқылы жаздың келуін тойлау үшін жетелеуге асығады. Бұл дәстүр Англияның әртүрлі аймақтарында қайта жаңғырды; "Жасыл адамдар" Бристоль, Оксфорд және Кнутсфорд қалаларында және басқа да жерлерде көрінді. Evercreech "Жасыл адамы" мамыр айының басында Сомерсет графтығындағы Брутон қаласына жақын орналасқан Evercreech ауылындағы The Old Stores студиясында өтеді. "Жасыл адамдар" Солтүстік Америкадағы мамыр жәрмеңкелерінде де кездеседі. Депфордта Фаулер тобы мен Блэкхит Моррис көптеген жылдар бойы Гринвич, Бермондси және Боро немесе Депфордтың өзінде ең биік және ең ауыр заманауи "Жасыл адамды" шеруге шығарды, ал мамыр айының соңында "Жасыл адам" Холборндағы Пейган Прайд шеруінің маңызды бөлігі болып табылады.