Кіріспе

Шеттен келген өркениеттермен байланыс саласы (CETI) – бұл ғарыштан тыс ақыл-ойды іздеудің (SETI) бір саласы, ол теория бойынша басқа технологиялық өркениеттер түсіне алатын жұлдызаралық хабарламаларды құрастыру және оларды түсіндіруге бағытталған. Осы саланың ең танымал CETI тәжірибесі – 1974 жылы Фрэнк Дрейк жасаған Аресибо хабары. CETI зерттеулерімен бірнеше тәуелсіз ұйымдар мен жеке тұлғалар айналысады; осы мақалада CETI және SETI (ғарыштан тыс ақыл-ойды іздеу) аббревиатураларының қолданылуы ешқандай нақты ұйымға (мысалы, SETI институты) сілтеме жасамайды. CETI зерттеулері төрт негізгі бағытқа шоғырланған: математикалық тілдер, Аресибо хабары сияқты бейнелі жүйелер, алгоритмдік байланыс жүйелері (ACETI) және «табиғи» тілдік байланысты анықтау және түсіндірудің есептеу әдістері. Археологтар тапқан Linear A сияқты адамдардың қарым-қатынасында әлі де түсіндірілмеген көптеген жазу жүйелері бар. Зерттеу жұмысының басым бөлігі планетаралық байланыс сценарийлерінде туындайтын осындай шифрлау проблемаларын қалай жеңуге қатысты. 2015 жылдың 13 ақпанында ғалымдар (Дуглас Вакох, Дэвид Гринспун, Сет Шостак және Дэвид Брин сияқты) Америка ғылымды дамыту қауымдастығының жылдық мәжілісінде белсенді SETI және ғарыштағы мүмкін болатын ақылды өркениеттерге хабар жіберудің дұрыс-бұрыстығын талқылады. Сол аптада SETI қауымдастығының көптеген өкілдері қол қойған мәлімдеме жарияланды, онда «кәндей да бір хабар жібермес бұрын жалпыға ортақ ғылыми, саяси және гуманитарлық талқылау жүргізілуі керек» делінген. 2015 жылдың 28 наурызында Сет Шостак осы тақырыпта эссе жазып, оны The New York Times газетінде жариялады.

Тарих

XIX ғасырда көптеген кітаптар мен мақалалар басқа планеталардағы мүмкін болатын тұрғындар туралы болжамдар жасады. Көптеген адамдар Айда, Марста және/немесе Венерада зиялы жаратылыстар өмір сүруі мүмкін деп сенді. Сол кезде басқа планеталарға саяхаттау мүмкін болмағандықтан, кейбір адамдар радионың табылуына дейін ғарыштан сигнал берудің жолдарын ұсынды. Карл Фридрих Гаусс 1820 жылы Сібір тундрасында алып үшбұрыш пен үш шаршыны – Пифагор теоремасын салуға болатындығын айтты. Пішіндердің шекаралары он мильге дейін созылған қарағайлы орманның жолақтарынан тұруы мүмкін еді, ал ішкі кеңістіктері бидай немесе қарабидаймен толтырылуы мүмкін. 1819 жылы Жозеф Иоганн Литтров Сахараны бір түпкірлі тақта ретінде пайдалануды ұсынды. Жүздеген метрлік алып шатқырлар жиырма мильге дейін созылатын пішіндерді белгілеуге арналған еді. Содан кейін шатқырлар сумен толтырылып, су бетіне алты сағат бойы жанғыш үшін жеткілікті керосин құйылатын еді. Осы әдіс арқылы әр түні әртүрлі сигнал жіберуге болар еді. Осы аралықта басқа астрономдар басқа планеталарда өмірдің белгілерін іздеді. 1822 жылы Франц фон Паула Груйтюзен Айдың бетінде алып қала мен егіс шаруашылығының іздерін көргенін ойлады, бірақ күштірек құралдарды қолданған астрономдар оның мәлімдемесін жоққа шығарды. Груйтюзен Венерада да өмірдің бар екеніне сенді. Венераның қараңғы жағында бұрыннан күлді жарық байқалған еді, ол оны жаңа императорды құттықтау үшін тұрғындар ұйымдастырған үлкен отты мереке деп болжады. Кейін ол өз ұстанымын өзгертті, венералықтар орманды өртеп, көбірек егістік жер жасауға тырысып жатқан болуы мүмкін деп мәлімдеді. 1800 жылдардың соңына қарай Айдың бетінде өмір болу мүмкіндігінен бас тартылды. Сол кездегі астрономдар Кант-Лаплас гипотезасына сенеді, онда Күннен ең алыс планеталар ең ежелгісі болып табылады, сондықтан Марста Венераға қарағанда дамыған өркениеттер болуы ықтимал еді. Келесі зерттеулер марсиандармен байланыс орнатуға бағытталды. 1877 жылы Джованни Скиапарелли Марста "canali" (италия тілінде "арналар", табиғи түрде пайда болатын, бірақ "каналдар" деп қате аударылған, олар жасалмаған) ашты деп хабарлады. Осыдан кейін Марста өмір болу мүмкіндігіне байланысты отыз жылдық құлшыныс орын алды. Ақырында Марс каналдары иллюзия екені анықталды. Ғалым Чарльз Крос Марс пен Венерада байқалған жарық нүктелері үлкен қалалардың шамдары екеніне сенді. Ол өмірінің көп бөлігін марсиандарға сигнал беру үшін алып айна жасауға қаржы жинауға жұмсады. Айна Марс шөліне бағытталатын еді, онда күшті шағылысқан күн сәулесі Марс топырағына суреттер жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Ғалым Никола Тесла өзінің мансабында көп рет өзінің Тесла катушкасы сияқты өнертабыстары, "резонанстық қабылдағыш" рөлінде қолданылатын, басқа планеталармен байланыс орнатуға қолданылуы мүмкін екенін айтты және тіпті 1899 жылы Венерадан немесе Марстан келіп тұратын сыртқы радиобайланыс деп сенген қайталанатын сигналдарды байқады. Алайда бұл "сигналдар" жер бетіндегі сәулелер екені анықталды. 1900 жылға таяу Гузман сыйлығы құрылды; планетааралық байланыс орнатқан алғашқы адамға 100 000 франк сыйлық беріледі, бірақ бір шарт қойылды: Марс алынып тасталды, өйткені мадам Гузман Марспен байланыс жасау сыйлыққа лайық болу үшін тым оңай болады деп ойлады.

Линкос (Lingua cosmica)

Ханс Фрейденталь 1960 жылы жариялаған "Линкос: Космикалық байланыс тілі" еңбегі Астраглоссаны дамытып, математика мен логиканың қарапайым белгілерінен туындаған көп мақсатты тілді құрайды. Бірнеше ғалым Фрейдентальдың жұмысын одан әрі кеңейтті. "Линкосқа" ұқсас сөздік Карл Саганның "Контакт" романында және оның фильмге бейімделуінде пайда болды.

Астраглоса

1963 жылы Ланселот Хогбен жариялаған "Астраглосса" – қысқа және ұзақ импульстар тізбегінде сандар мен амалдарды біріктіру жүйесін сипаттайтын эссе. Хогбен жүйесінде қысқа импульстар сандарды, ал ұзын импульстардың тізбегі қосу, алу сияқты амалдарды көрсетеді.

Карл Саган

1985 жылы жарық көрген «Contact» ғылыми-фантастикалық романында Карл Саган басқа планета цивилизациясымен байланыс орнату үшін хабарды қалай құрастыруға болатынын жан-жақты зерттеді, бастапқы нүкте ретінде жай сандарды пайдаланып, одан кейін математика мен ғылымның әртүрлі әмбебап принциптері мен фактілерін қолданды. Саган осы тақырыпта ғылыми-танымдық кітапты да жазған. 2011 жылы осы мәселеге арналған мақалалардың жаңартылған жинағы жарық көрді.

Ғылымның негізгі фактілеріне негізделген тіл

1992 жылы Карл Девито және Ричард Оэрл жариялаған, ғылымның негізгі фактілеріне негізделген тіл – бұл Астраглосса және Линкос синтаксисіне ұқсас, бірақ сөздік қорын белгілі физикалық қасиеттерге құратын мақала.

Суретті хабарлар

Суреттік байланыс жүйелері біт-карта ретінде жіберілген қарапайым схемалар арқылы негізгі математикалық немесе физикалық ұғымдарды сипаттауға тырысады. Мұндай хабарламалар алушының ұқсас көру қабілеттеріне ие және негізгі математика мен геометрияны түсіне алады деп міндетті түрде қарастырады. Суреттік жүйелерге жиі айтылатын сын – олар ерекше пішіндерді ортақ түсінуді болжайды, бірақ түбірінен өзгеше көруге ие түрлер үшін мұндай болжам дұрыс болмауы мүмкін, демек, визуалды ақпаратты түсіндірудің басқаша жолы бар. Мысалы, қозғалысты көрсететін жебе қарудан оқ атылып жатқандай қате түсінілуі мүмкін.

Пионерлік зондтар

1972 және 1973 жылдары ұшырылған "Пионер-10" және "Пионер-11" ғарыш кемелеріне екі мүсіндік тақта, "Пионер" тақталары деп белгілі, орнатылды. Тақталарда галактикадағы Күн жүйесінің және Күн жүйесіндегі Жердің нақты орналасуы, сондай-ақ адам денесінің пішіні бейнеленген.

"Вояджер" зондтары

1977 жылы ұшырылған «Вояджер» ғарыш зондтары екі алтын тақтайшаны алып жүрді, олар «Пионер» тақтайшаларындағы сияқты адам бейнесін, Күн жүйесін және оның орналасқан жерін көрсететін суреттермен жазылған. Сондай-ақ, Жерден алынған суреттер мен дыбыстар да жазылды.

Аресибо туралы хабарлама

1974 жылы жіберілген Аресибо хабары – 1679 пикселдік растрлік кескін, ол 73 қатарға және 23 бағанға дұрыс орналастырылғанда, 1-ден 10-ға дейінгі сандарды, сутегі, көміртек, азот, оттегі және фосфордың атомдық сандарын, ДНК нуклеотидтерін құрайтын қанттар мен негіздердің формулаларын, адам геномындағы нуклеотидтердің санын, ДНК-ның қос спиральдік құрылымын, адам бейнесінің және оның бойының қарапайым суретін, Жердегі адамдардың санын, Күн жүйесінің схемасын және Аресибо телескобының диаметрін көрсетеді.

Түрлер арасындағы байланыс

Кейбір зерттеушілер ғарыздық өмірмен байланыс орнату үшін, адамзат алдымен Жердегі интеллектуалды жануарлармен байланыс орнатуға тырысуы керек деген қорытындыға келді. Джон С. Лилли дельфиндерге ағылшын тілін үйрету арқылы түрлер аралық коммуникациямен айналысты (олардың әртүрлі ауыз және үскіргіш пішіндерін ескере отырып, ырғақпен сәтті болды, бірақ түсіністікпен емес). Ол түрлі рухани тәжірибелермен шұғылданды және дельфиндермен бірге ЛСД және (кейін) кетамин сияқты психоделикалық препараттарды қолданды. Ол дельфиндермен сөзсіз байланысқа түсе алатынын анықтауға тырысты, сондай-ақ кейбір ғарыш радиосигналдары интеллектуалды коммуникация болып табыса ма, жоқ па, соны да анықтауға ұмтылды. Ұқсас тұрғыда, Лоренс Дойл, Роберт Фрейтас және Бренда МакКоуэн киттер мен адам тілдерінің күрделілігін салыстырып, ғарыштан келген нақты сигналдың шифрлануы керек хабарламаны білдіру үшін жеткілікті күрделі екенін анықтауға көмектеседі.