Кіріспе

Жарыққа сезімтал ақуыздар класы – жануарлар опсиндары.

Жануарлар опсиндары – G белдікті жұптасқан рецепторлар және хромофор арқылы жарыққа сезімтал болатын ақуыздар тобы, әдетте ретиналь. Ретинальға байланысқанда опсиндер ретинилиден ақуыздарына айналады, бірақ олар опсиндер деп аталады. Олар көбінесе торшадағы фоторецепторлық жасушаларда кездеседі. Опсиндердің бес классикалық тобы көруге қатысады, жарық фотонының электрхимиялық сигналға айналуын қамтамасыз етеді, бұл визуалды трандукция каскадының алғашқы қадамы. Сондай-ақ, сүтқоректілердің торшасында табатын меланопсин циркадтық ритмдер мен оқушы рефлексіне қатысады, бірақ көруге қатысы жоқ. Адамда барлығы тоғыз опсин бар. Опсиндер көру мен жарықты қабылдаудан басқа температураны, дыбысты немесе химиялық заттарды да сезуге қабілетті.

Құрылымы мен қызметі

Жануарлардың опсиндері жарықты анықтайды және бізге көруге мүмкіндік беретін молекулалар болып табылады. Опсиндер – G протеинімен байланысқан рецепторлар (GPCR), олар химиорецепторлар және лиганд үшін байланыстыру қалтасын құрайтын жеті трансмембраналық доменге ие. Опсиндердің лиганды – А витаминіне негіделген хромофор 11 цис-ретинал, ол Шиф негізі арқылы жетінші трансмембраналық домендегі лизин қалдығымен ковалентті байланысқа түседі. Дегенмен, 11 цис-ретинал тек байланыстыру қалтасын жабады, бірақ опсинды белсендірмейді. Опсин тек 11 цис-ретинал жарық фотонын сіңіріп, барлық транс-ретиналға изомерленгенде ғана белсендіріледі, бұл рецепторды белсендіретін форма болып табылады және опсинде конформациялық өзгерістерге әкеледі. Осылайша, химиорецептор жарық немесе фоторецепторға айналады. Омыртқалы жануарлардың фоторецепторлық жасушаларында барлық транс-ретинал босатылып, ретиналь эпителий жасушаларынан жаңа синтезделген 11 цис-ретиналмен алмастырылады. 11 цис-ретиналдан (А1) басқа, 11 цис 3,4 дидегидроретинал (А2) омыртқалыларда, мысалы, тұщы су балықтарында лиганды ретінде де кездеседі.

Функционалдық сақталған қалдықтар мен мотивтер

Опсиндердегі жеті трансмембраналық α спиральді домендер үш жасушалық және үш цитоплазмалық циклмен байланысты. α спиральдер мен циклдар бойында көптеген аминқышқыл қалдықтары барлық опсин топтарында жоғары сақталады, бұл олардың маңызды функцияларды атқаратынын көрсетеді, сондықтан олар функционалды сақталған қалдықтар деп аталады. α спиральдердегі енулер мен жоюлар өте сирек және циклдарда болуы тиіс. Сондықтан, әртүрлі G протеинімен жұптасқан рецепторлардың ұзындығы әртүрлі болады және гомологты қалдықтар әртүрлі орындарда орналасуы мүмкін. Мұндай орындарды әртүрлі рецепторлармен салыстыру үшін Балестерос пен Вайнштейн G протеинімен жұптасқан рецепторлар үшін ортақ нөмірлеу жүйесін енгізді. Нөмірдің алдындағы сан – трансмембраналық доменнің нөмірі. Нөмірдің кейінгі саны 1995 жылы белгілі GPCR-лер арасындағы сол трансмембраналық домендегі ең сақталған қалдыққа сәйкес келеді және кездейсоқ түрде 50 ретінде белгіленеді. Мысалы, жетінші трансмембраналық доменде жоғары сақталған NPxxY7.53 мотивіндегі пролин Pro7.50, ал одан бұрынғы аспарагин Asp7.49, үш қалдықтан кейінгі тирозин Tyr7.53 болып белгіленеді, және оның үш өлшемді құрылымы анықталған. Сиырдың родопсинінде бұл лизин 296-шы аминқышқылы болып табылады. Дегенмен, көптеген опсиндер Lys2967.43-ке ие, ал кейбіреулері эволюция барысында оны жоғалтқан: нематодтардың немопсиндерінде Lys2967.43 аргининмен алмастырылған. Бұл механорецепция, мысалы, есту, фосфолипидтерді анықтау, хемосенсация және басқа да функциялар үшін қажет. Атап айтқанда, Drosophila рабдомерикалық опсиндері (рабопсиндер, r опсиндері) Rh1, Rh4 және Rh7 фоторецепторлар ретінде ғана емес, сонымен қатар аристолохия қышқылының хеморецепторлары ретінде де жұмыс істейді. Бұл опсиндер Lys2967.43-ке ие. Алайда, егер Rh1-де бұл лизин аргининмен алмастырылса, Rh1 жарыққа сезімталдығын жоғалтады, бірақ әлі де аристолохия қышқылына жауап береді. Осылайша, Rh1 хеморецептор ретінде жұмыс істеуі үшін Lys2967.43 қажет емес. Мұндай APxxY7.53 (Asn7.49 → Ala7.49) мутациясы сиыр родопсинінің G протеинін белсендіруін жабайы типке қарағанда 45%-ға дейін төмендетеді. Сонымен қатар, егер сиыр родопсинінде мотив NPxxA7.53 (Tyr7.53 → Ala7.53) мутацияланса, онда сиыр родопсині G протеинін белсендірмейді. Мұндай мутация вазопрессин V2 рецепторының белсенділігін де төмендетеді. Шын мәнінде, G протеинімен жұптасқан рецепторларда Tyr7.53 үшін функцияны жоғалтуға байланысты ауру тудыратын мутациялар ғана белгілі. Сонымен қатар, Pro7.50 мутациялары G протеинінің белсендірілуіне әсер етеді, егер мотив NAxxY7.53 (Pro7.50 → Ala7.50) мутацияланса, мысықтың m3 мускариникалық рецепторында рецептор әлі де белсендірілуі мүмкін, бірақ тиімділігі төмендейді, ал холецистокинин B рецепторында бұл мутация белсенділікті толығымен жояды. RGR опсиндері және ретинохромдар хромопсиндерге жатады, және ретинохромдар опсиндердің көпшілігінен айырмашылығы, қараңғыда барлық транс-ретиналды байланыстырады және жарық кезінде оны 11-цис-ретиналға айналдырады. Сондықтан RGR опсиндері мен ретинохромдары фототрансдукция каскадын сигналдамайды немесе белсендірмейді, бірақ фотоизомеразалар ретінде жұмыс істейді, басқа опсиндер үшін 11-цис-ретиналды өндіреді. Бұл көзқарас опсин әдебиетінде орнықты деп есептеледі, бірақ ол нақты дәлелденбеген. Сонымен қатар, егер сиыр родопсинінде мотив NAxxY7.53 (Pro7.50 → Ala7.50) мутацияланса, мутант жабайы типке қарағанда 141% белсенділікке ие болады, және Диб. λmax-қа әсер ететін спектральдық тонурлау орындарының әсері әртүрлі опсин топтарында және әртүрлі түрлердің опсин топтары арасында өзгеше болады.

Филогения

Жануарлардың опсиндары (сонымен қатар 2-типті опсиндер деп те аталады) G протеинімен жұптасқан рецепторлар (GPCR) суперотбасының жеті трансмембраналық доменді ақуыздарының құрамына кіреді. Нессопсиндер антозоан опсиндері II немесе қарапайым книдарий опсиндері деп те аталады. Тетраопсиндер RGR/Go немесе 4-топ опсиндері деп те аталады. Олар циклдік нуклеотидтерге байланысты иондық каналдар арқылы жарық сигналдарын жүйке импульстеріне түрлендіреді, бұл жасуша мембранасының заряд айырмасын арттыру арқылы жұмыс істейді (яғни гиперполяризация).

Омыртқалылардың көру опсиндары

Омыртқалылардың көру опсиндары – омыртқалылардың торлы қабатында өрнектеліп, көруді қамтамасыз ететін кілшелік опсиндердің кіші класы. Олар мыналарға бөлінеді: фотопсиндер – фотопиялық көруге (күндізгі жарыққа) жауапты, конус жасушаларында өрнектеледі, сондықтан конус опсиндары деп те аталады. Фотопсиндер спектрлік сезімталдығына қарай, яғни ең жоғары жарық сіңірілетін толқын ұзындығына (λmax) қарай тағы да жіктеледі. Омыртқалы жануарларда әдетте төрт класс фотопсиндер болады (SWS1, SWS2, RH2, LWS). Сүтқоректілер түнгі уақытта Rh2 және SWS2 кластарын жоғалтқандықтан, көбінесе дихроматты болады. Приматтардың ата-тектері кейінірек екі түрлі LWS опсинін (LWS және MWS) дамытып, адамдарды 3 фотопсинмен 2 классқа ие етті: SWS1 (OPN1SW) және LWS-тің екі түрі (OPN1LW, OPN1MW). Скотопсиндер – скотоптық көруге (аз жарыққа) жауапты, таяқша жасушаларында өрнектеледі, сондықтан таяқша опсиндері деп те аталады.

Родопсинге ұқсас экстраретинальды (немесе экстраокулярлық) опсиндер (Exo-Rh)

Актиноптеригиде (қанатты сүйекті балықтарда) табылған бұл эпифиз опсиндері, Rh1 (родопсин) генінің дубликациялануы нәтижесінде пайда болған сияқты. Бұл опсиндер құстар мен дернәсілдерде кездесетін пинопсинге ұқсас қызметтер атқарады.

Пинопсиндер

Алғашқы Пинеалдық опсин (Пинопсин) тауықтың пинеалдық безінен табылды. Ол көк түске сезімтал опсин (λmax = 470 нм). Пинеалдық опсиндер мидың көптеген аймақтарында кездеседі, ең бастысы – пинеалдық аймақта.

Омыртқалылар Ежелгі (АБ) опсин

Омыртқалылардың көне (VA) опсині үш изоформаға ие: қысқа (VAS), орта (VAM) және ұзақ (VAL). Ол ішкі тор қабатында, көлденең және амакриндік жасушаларында, сондай-ақ қылқандық безде және мидың хабенулярлық аймағында өрбуі байқалады. Ол шамамен 500 нм толқын ұзындығына сезімтал [14], көптеген омыртқалы жануарлар класында кездеседі, бірақ сүтқоректілерде табылмайды.

Парапинопсиндер

Алғашқы парапинопсин (ПП) шабақ балығының парапинеалдық органында табылды. Лампраның парапинопсині ультракөк сәулеге сезімтал опсин (λmax = 370 нм). Сүйекті балықтарда парапинопсиндердің екі тобы бар, біреуі ультракөк сәулеге (λmax = 360-370 нм), екіншісі көк (λmax = 460-480 нм) жарыққа сезімтал.

Париетопсиндер

Алғашқы париетопсинді кесірткелердің parietal көзінің фоторецепторлық жасушаларынан тапты. Кесіртке париетопсині жасыл түске сезімтал (λmax = 522 нм), және омыртқалы жануарлардың визуалды опсиндары сияқты c опсин болғанымен, ол Gt белгісі арқылы гиперполяризацияны тудырмайды, бірақ Go белгісі арқылы деполяризацияны тудырады.

Энцефалопсин немесе панопсин

Панопсиндер көптеген тіндерде (тері, ми, ұрықтар) кездеседі. Бұл c опсин ультракөк сәулеге сезімтал (λmax = 383 нм) және бір аминқышқылында 125 нм-ге дейін өзгертілуі мүмкін (диапазон λmax = 377 – 502 нм). Сондықтан, Platynereis dumerilii-де екінші, бірақ цианға сезімтал c опсиннің (λmax = 490 нм) болуы күтпеген нәрсе емес. Бірінші c опсин личинканың ультракөк сәулемен шақырылған гравитаксисін қамтамасыз етеді. Гравитаксис фототаксиспен бірге қатынасты хроматикалық тереңдік өлшегіш құрайды. Әртүрлі тереңдікте судағы жарық әртүрлі толқын ұзындықтарынан тұрады: бірінші кезекте қызыл (> 600 нм) және ультракөк, күлгін (< 420 нм) толқын ұзындықтары жоғалады. Тереңдік артқан сайын спектр тарылып, тек циан жарығы (480 нм) қалады. Осылайша, личинкалар түс арқылы тереңдігін анықтай алады. Түс, керісінше, жарықтықтан айырмашылығы, тәуліктің уақытына немесе ауа райына қарамастан, мысалы, бұлтты болғанда да дерлік тұрақты болып қалады. Панопсиндер кейбір жәндіктердің миында да экспрессияланады. Панопсиндер ТМТ опсиндерімен туыс.

Телеост көп ұлпалы тін (ТМТ) опсині

Алғашқы ТМТ опсині телеост балықтарының көптеген тіндерінде табылды, сондықтан оларды телеост көптіктік (ТМТ) опсиндері деп атайды. ТМТ опсиндері үш топты құрайды, олар ең жақын туысқан төртінші топ – панопсиндерге жатады, демек панопсиндер ТМТ опсиндеріне паралогты. Книдарий опсиндері екі топқа бөлінеді: ксенопсиндер және несопсиндер. Ксенопсиндерге екіжақты опсиндер де кіреді, ал несопсиндер тек книдарийлерге ғана тән.

Рабдомерлік опсиндер

Рабдомерлік опсиндер (рхабопсиндер, r опсиндер) Gq опсиндері деп те аталады, себебі олар Gq протеинімен байланысады. Рхабопсиндерді моллюскалар және буынаяқтылар пайдаланады. Буынаяқтылар түсті көру қабілетін омыртқалы жануарлар сияқты, филогенетикалық және спектральді сезімталдық тұрғысынан ерекшеленетін үш (немесе одан да көп) түрлі опсин топтарын қолдану арқылы жетістіретін секілді.

Меланопсин

Меланопсин (ОПН4) циркадтық ырғақтарға, қасаншық рефлексіне және жоғары жарықтықта түс түзетуге қатысады. Филогенетикалық тұрғыдан, ол рабдомерлік опсиндер (рабопсиндер, r опсиндер) тобының мүшесі, функционалды және құрылымдық тұрғыдан рабопсин болып табылады, бірақ рабдомерлерде табылмайды.

Тетраопсиндер

Тетраопсиндер нейропсиндерді, Go опсиндерін және хромопсиндерді қамтиды. Олар Gi протеиндерімен байланысады.

Қалқандар

Гоопсиндер жоғары омыртқалыларда кездеспейді. Олар шелпек көзінің және базальды хордалы амфиокстың кіл тәрізді фоторецептор жасушаларында табылады. Алайда, Platynereis dumerilii-де Go опсині көздің рабдомерлік фоторецептор жасушаларында экспрессияланады. Олар қараңғыда 11-цис-ретиналдың орнына барлық-транс-ретиналды басымдықпен байланыстырады. Атап айтқанда, олар барлық-транс-ретинил эфирлерінен 11-цис-ретинолдың (11-цис-ретиналдың алдындағы зат) өндірісін жарықтан тәуелсіз түрде жылдамдатады. Дегенмен, барлық-транс-ретинил эфирлері RGR опсиндері арқылы жарыққа тәуелді түрде қолжетімді болады. RGR опсиндері мұны G белгісі немесе басқа сигналдық механизм арқылы реттей ме, әлі белгісіз. Ірі қара малдың RGR опсині pH деңгейіне байланысты әртүрлі толқын ұзындығында максималды сіңіруге ие. Жоғары pH-да ол көк (469 нм) жарықты максималды сіңіреді, ал төмен pH-да ультракөк (370 нм) жарықты максималды сіңіреді.

Перопсин

Перопсин – көру пигментіне ұқсас рецептор, және адамдарда ол RRH генімен кодталады.

Опсиндер деп аталатын басқа ақуыздар

Фоторецепторларды бірнеше жолмен жіктеуге болады, оның ішінде функциясы (көру, фототаксис, фотопериодизм және т.б.), хромофордың түрі (ретиналь, флавин, билин), молекулалық құрылысы (терциарлық, кватернарлық), сигнал шығару (фосфорилдану, редукция, окистеу) және т.б. Жануарлардың опсиндерімен қатар, G белоктарымен байланысқан рецепторлар, опсиндер деп аталатын фоторецепторлық ақуыздардың тағы бір тобы бар. Бұл – микробтық опсиндер, оларды прокариоттар және кейбір балдырлар (каналродопсиннің құрамдас бөлігі ретінде) және саңырауқұлақтар пайдаланады, ал жануарлар тек жануарлар опсиндерін пайдаланады. Бұл топтардан тыс опсиндер табылған жоқ (мысалы, өсімдіктерде немесе плакозоандарда). Шын мәнінде, жануарлар мен микробтық опсиндер арасындағы тізбек сәйкестігі кездейсоқ сәйкестікпен түсіндірілетіннен жоғары емес. Алайда, соңғы жылдары терең филогенезді зерттеуге арналған жаңа әдістер әзірленді. Нәтижесінде, бірнеше зерттеу екеуі арасындағы мүмкін филогенетикалық байланысқа дәлелдер тапты. Дегенмен, бұл микробтық және жануарлар опсиндерінің соңғы ортақ ата-бабасы өзі жарыққа сезімтал болған дегенді білдірмейді. Барлық жануарлар опсиндері ірі G белоктарымен байланысқан рецептор (GPCR) гендер отбасының тарихында (гендердің көшірмеленуі және дивергенциясы арқылы) пайда болды, ол өзі өсімдіктердің, саңырауқұлақтың, хоанфлагелляттардың және губкалардың ең алғашқы жануарлардан бөлінуінен кейін пайда болды. Ретиналь хромофоры тек осы үлкен гендер отбасының опсин тармағында ғана кездеседі, яғни оның басқа жерде пайда болуы гомология емес, конвергентті эволюцияны білдіреді. Микробтық родопсин GPCR гендер отбасының кез келгенінен өте ерекшеленеді. Бір гипотеза бойынша, микробтық және жануарлар опсиндері G белоктарымен байланысқан рецептор (GPCR), ионды тасымалдайтын микробтық родопсин (MR) және тағы жеті түрін қамтитын ұсынылған клад, тасымалдаушы опсин G белоктарымен байланысқан рецептор (TOG) суперотбасына жатады. Микробтық опсиндердің көпшілігі нақты рецепторлардың орнына иондық каналдар немесе сорғылар болып табылады және G белгісіне байланыспайды. Микробтық опсиндер тіршіліктің үш доменінде де кездеседі: Архея, Бактерия және Эукариота. Эукариотада микробтық опсиндер негізінен жасыл балдырлар және саңырауқұлақтар сияқты бір жасушалы организмдерде кездеседі. Көптеген күрделі көп жасушалы эукариоталарда микробтық опсиндер өсімдіктердегі криптохром және фитохром сияқты басқа жарыққа сезімтал молекулалармен, ал жануарларда жануарлар опсиндерімен алмастырылған. Микробтық опсиндер көбінесе молекуланың родопсин түрімен белгілі, яғни родопсин (кең мағынада) = опсин + хромофор. Микробтық опсиндердің көптеген түрлерінің арасында протонды сорғылар бактериородопсин (BR) және ксантородопсин (xR), хлоридтік сорғы галородопсин (HR), фотосенсорлар сенсорлық родопсин I (SRI) және сенсорлық родопсин II (SRII), сондай-ақ протеородопсин (PR), нейроспора опсин I (NOPI), хламидомонастың сенсорлық родопсиндері A (CSRA), хламидомонастың сенсорлық родопсиндері B (CSRB), каналродопсин (ChR) және археродопсин (Arch) бар. Протео және бактериородопсин сияқты бірнеше микробтық опсиндер әртүрлі бактериялық топтар метаболикалық процестерді жүргізу үшін жарықтан энергия жинауға пайдаланады, хлорофиллге негізделмеген жол арқылы. Сонымен қатар, Halobacteria галородопсиндері және кейбір балдырлардың каналродопсиндері, мысалы, Volvox, оларға жарықпен ашылатын иондық каналдар ретінде, сондай-ақ фототактикалық мақсаттар үшін қызмет етеді. Г белоктарына қатысы жоқ, трансдуктор мембранасына енген белоктармен өзара әрекеттесу арқылы фототактикалық реакцияны тудыратын Halobacteria сенсорлық родопсиндері бар. Микробтық опсиндер (каналродопсин, галородопсин және археродопсин сияқты) оптогенетикада нейрондық белсенділікті қосу немесе өшіру үшін қолданылады. Микробтық опсиндер, егер нейрондық белсенділікті жоғары жиілікте модуляциялау қажет болса, артықшылыққа ие, өйткені олар жануарлар опсиндеріне қарағанда жылдам жауап береді. Себебі микробтық опсиндер иондық каналдар немесе протондық/иондық сорғылар болып табылады және осылайша жарықпен тікелей белсендіріледі, ал жануарлар опсиндері G белоктарын белсендіреді, содан кейін иондық каналдарды ашу үшін метаболиттер өндіретін эффекторлы ферменттерді белсендіреді.