Кіріспе
Екі дөңгелекті көліктерге әсер ететін физикалық құбылыс. Wobble, shimmy, tank slapper, жылдамдық тербелісі, тіпті өлім тербелісі – бұл көліктің негізінен рульдік дөңгелегінің (немесе дөңгеклерінің) жылдам (4–10 Гц) тербелуін сипаттауға қолданылатын сөздер мен тіркестер. Бастапқыда көліктің қалған бөлігі көбінесе әсер көрмейді, бірақ тербеліс көліктің ауытқу тербелісіне ауысып, амплитудасы артып, басқаруды жоғалтуға әкеледі. Бұл тербеліске мотоциклдер, велосипедтер, скейтбордтар және теориялық тұрғыдан алғанда, бір рульдік білігі және рульдік дөңгелектің жеткілікті еркіндігі бар кез келген көлік құралы ұшырауы мүмкін, соның ішінде кейбір жеңіл ұшақтардың үш дөңгелекті шассилерінде де жылдамдық аз болғанда тұрақсыздық пайда болуы мүмкін; алайда, бұл көбінесе автомобильдерге қатысты емес. Бастапқы тұрақсыздық көбінесе жоғары жылдамдықтарда пайда болады және сауда орталығындағы арбалардың дөңгелектеріне немесе ұшақтардың қону шассилеріне тән тұрақсыздыққа ұқсас.
Wobble, shimmy, tank slapper, speed wobble, and even death wobble are all words and phrases used to describe a quick (4–10 Hz) oscillation of primarily just the steerable wheel(s) of a vehicle. Initially, the rest of the vehicle remains mostly unaffected, until translated into a vehicle yaw oscillation of increasing amplitude producing loss of control. Vehicles that can experience this oscillation include motorcycles and bicycles, skateboards, and, in theory, any vehicle with a single steering pivot point and a sufficient amount of freedom of the steered wheel, including that which exists on some light aircraft with tricycle gear where instability can occur at speeds of less than ; this does not include most automobiles. The initial instability occurs mostly at high speed and is similar to that experienced by shopping cart wheels and aircraft landing gear.
Теория
Ұзаққа созылған тербеліс екі қажетті компоненттен тұрады: аз демпферленген екінші немесе одан жоғары ретті жүйе және оң кері байланыс механизмі. Аз демпферленген екінші ретті жүйенің мысалы – серіппеге ілінген массаның жоғары-төмен қозғалуы (тербелуі). Егер жүйеден шиммиді жобалау арқылы болмаса, басқару демпфері деп аталатын құрылғы қолданылуы мүмкін, ол шиммиді белгілі табиғи жиілікте демпферлеуге арналған ойық сүзгі болып табылады. Шимми көбінесе (резеңке) дөңгелектердің деформациясымен байланысты. Дегенмен, оны деформацияланбайтын (мысалы, болаттан жасалған) дөңгелектерде де байқауға болады. Бұл құбылысты әдебиетте қарастырылатын қалыпты күштерден өзге, көп компонентті құрғақ үйкеліс күштерін енгізу арқылы түсіндіруге болады. Тағы бір түсіндірме – жылдамдық тербелісі Хопфтың бифуркациясы болып табылады, онда жүйе бір күйден (тұрақты қозғалыс) екінші күйге (тұрақты амплитудалы тербеліс) бір параметр (алға жылдамдық немесе ауа жылдамдығы) белгілі бір шекті мәнді өткенде өзгереді.
Екі дөңгелекті көліктерде
Дөңгелектің дірілдеуі немесе шайқалуы дөңгелектің бір жағына кездейсоқ, бірақ көзге көрінбейтін бұрыстың жылдамдауымен басталады. Бұл бұрыстың себебі дөңгелектің дөңгелек еместігі, центрден қашықтығы немесе тепе-теңдігінің бұзылуы болуы мүмкін. Дөңгелек айналғанда, ол көліктің рамасына үнемі жүктеме түсіреді, егер бұл жүктеме көлік жүйесінің (көлік және қосымша жабдықтар) резонанстық жиілігімен сәйкес келсе, жылдамдық дірілдеуіне әкелуі мүмкін. Дөңгелек айналу барысында, бұрыстың қозғалысына қатысты қалпына келтіру күші қолданылады, содан кейін дөңгелек қарсы жаққа бұрылып, процесс қайталанады. Егер рульде жеткілікті демпфер болмаса, дірілдеу күшейе түсіп, жүйе бұзылуына дейін жетеді. Дірілдеу жиілігін алға жылдамдықты өзгерту арқылы, велосипедті қаттырақ немесе жеңілдету арқылы, немесе рульдің қаттылығын арттыру арқылы өзгертуге болады, мұнда жүргізуші – жүйенің маңызды бөлігі. Басқа барлық факторлар бірдей болған жағдайда, тау велосипедінде жылдамдық дірілдеуі жол велосипедіне қарағанда сирек кездеседі, себебі тау велосипедінің рамасы көбінесе аспа жүйесінен қосымша демпферлеуге ие, ал дөңгелектің тісті өрнектері көлік пен жол арасындағы демпферлеуге де үлес қосады. Дірілдеу жиілігі велосипедтің жылдамдығына тәуелді емес болғандықтан, гироскопиялық әсерлер «осы құбылыс үшін маңызды емес». Физикалық тәжірибелер мен компьютерлік модельдеу арқылы дірілдеуді зерткен ғылыми мақала: «Алдыңғы дөңгелектің сипаттамаларының, алдыңғы раманың инерциясының және шассидің қаттылығының дірілдеу режиміне тигізетін әсері көрсетілді. Атап айтқанда, алдыңғы дөңгелектің қысымын арттыру, шассидің қаттылығын және руль осінің айналасындағы алдыңғы раманың инерциясын арттыру, сондай-ақ алдыңғы дөңгелектің бүйірлік қаттылығын азайту арқылы дірілдеу режимінің демпферлеуі жақсарады, бұл көліктің тұрақтылығын арттырады».
Бір дөңгелекті қозғалыс құрылғыларында
Жылдамдық тербелісі электрлік моноциклдерде (EUC) және бір дөңгелекті скейтбордтарда (мысалы, Onewheel) пайда болады. "Onewheel тербелісін жою үшін екі аяқты да дененің салмақ орталығын дұрыс қамтамасыз ететін жағдайға қарай біртіндеп жылжыту арқылы қайта орналастыру қажет. Onewheel контроллері тақтаны тек алдынан артқа қарай тепе-теңдікке келтіруге арналған, бүйірге қарай қозғалысты басқара алмайды".