Кіріспе

Теннесси штатындағы бөгет, АҚШ

Алдын ала жоспарлау және Тимберлейк бастамасы

Теннесси алқабының басқару органы (TVA) – АҚШ кодексінің 16-тарауы, 12-А тарауы, 1933 жылғы Теннесси алқабының басқару туралы заңымен құрылған, федералдық меншіктегі электрмен жабдықтау компаниясы. Акциялары федералдық үкіметке тиесілі болғанына қарамастан, TVA жеке корпорация сияқты жұмыс істейді және салық төлеушілерден қаржы алмайды. TVA ресми түрде 1933 жылы «Жаңа мәміле» бағдарламаларының аясында құрылды. Агенттікке бастапқыда Теннесси алқабы аймағын жаңғырту, экономикалық даму, инженерлік, жоспарлау және ауыл шаруашылығы салаларындағы мамандарды пайдалану міндеті жүктелді. Дегенмен, TVA негізінен электр энергиясын өндіруге, су тасқынын бақылауға және адамдар мен экономикалық проблемалармен күресуге бағытталды. 1936 жылы TVA Теннесси өзенін кешенді дамыту (UDTR) жоспарының бір бөлігі ретінде гидроэлектр станцияларының орналасқан жерлерін зерттеуді бастады. TVA-ның алғашқы жоспарлары Кіші Теннесси өзені бойында, Теннесси өзеніне құятын жерде, Бусселл аралының жанында бөгет салуды көздеген. Кейін бұл Форт-Лаудон кеңейтімі деп аталды, ол жақын орналасқан Форт-Лаудон бөгетін кеңейту болды. Алайда, жоба 1942 жылдың 20 қазанында АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан туындаған қаржылық шектеулер салдарынан федералдық қаржыландыру жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. Бұл жоба Лодон, Блоунт және Монро округтеріндегі жерді қамтыды және бір кезде осы аймақты мекендеген чероки тайпаларының ауылдарын зерттеген журналист Генри Тимберлейк есімімен аталды – Тимберлейк қаласы жоспары. TVA-ның нөлден қала құруға жасаған тырабы, Тимберлейк, 42 000 тұрғыны болатын қала құруды көздеген. Жоба ауылдағы жағдайы нашар халық үшін экономикалық дамудың үлгісі ретінде ұсынылды, Кіші Теннесси алқабын гүлденген қалалық орталыққа айналдыруды мақсат етті. Тимберлейк жобасы бастапқыда Конгресс көмегімен және американдық Boeing компаниясының инвестицияларымен іске асырылды. 1974 жылы Теннесси штатының заң шығарушы органы Тимберлейк аймағын қала құрамына қосуға бағытталған заң жобасын ұсынды. Boeing жобаның экономикалық тұрғыдан тиімді емес екенін анықтағаннан кейін 1975 жылы жобадан бас тартты, және жоспарлар толыққанды жүзеге аспады. TVA Теннессидің төменгі аңғарындағы Теллико бөгетін салу үшін жер иелерімен келісімдер жасағанда, бұл жоба арқылы «жаңғыртуға» тырысқан бірнеше қауымдастар 1930 жылдан бері TVA-ның дамуына үлес қосқан қазіргі заманғы Аппалачи қоғамымен байланыста болды. Өзен алабындағы қауымдастардың өкілдері, қазіргі заманғы қауымдармен салыстырғанда, жаңғыртудан аз зардап шеккендер TVA жоспарларына жағымды жауап берді. Жобаның тарихшылары TVA қызметкерлерінің көпшілігі Теллико жобасымен араласып, кірген қауымдастардың күрделілігін толыққанды түсінбегенін, бұл қарсылықтың күшеюіне әкелгенін айтады. Теллико жобасы 1960 жылы көпшілікке жария етілді, бұл одан бұрынғы TVA жобаларына ұқсас реакцияны тудырды. 1960 жылдардың ортасында Кіші Теннесси алқабындағы Лудон, Блоунт және Монро округтеріндегі қоғамдық орындарда Теллико және Тимберлейк жобаларына қатысты азаматтардың көтерген мәселелерін талқылау үшін қоғамдық тыңдаулар өтті. Ол кезде TVA басшылары Теллико жобасына айтарлықтай қарсылық күтпеген. 1963 жылы Кіші Теннесси алқабының шағын жер иелері мен кәсіпкерлері Теллико жобасына қарсы Форт-Лаудон қауымдастығын құрды. 1964 жылдың 22 қыркүйегінде Гринбек қаласындағы Гринбек орта мектебінде өткен қоғамдық форумда жергілікті тұрғындар тарапынан кең қарсылық туды. Шараға 400 тұрғын қатысты, олардың 90%-дан астамы қатты қарсылық білдірді. Қатысушылар Теллико жобасын өздеріне қатысты қол сұғушылық деп қарастырып, наразылық білдірді. Гринбек орта мектебіндегі даулы жиыннан бір ай өткен соң, Телликоға қарсы тұратын адамдар үлкен оппозициялық топты – Кіші Теннесси өзенін сақтау қауымдастығын құрды. Бұл қадам жобаға қарсылықтың «Теннесси алқабының билігіне оңай бағынбайтынын» көрсетті. Жерді басып алудан алаңдаған көптеген меншік иелері TVA қызметкерлері жоспарланған жеке жерді сатып алу көлемі туралы «талаптарды» ұсынғанын хабарлады. Көптеген адамдар бұл әрекеттерді TVA-ның өкілеттігін асыра пайдалануы деп қарастырып, жобаға қарсылықты күшейтті. Теллико жобасы сонымен қатар ауыл шаруашылығына да елеулі әсер етті, Кіші Теннесси өзені бойындағы 330 ферма су тасқынынан кейін жойылды. Жалпы алғанда, TVA жер сатып алуға 25,5 миллион доллар жұмсады. Теллико жобасының құрылысы 1967 жылдың 7 наурызында басталды, негізгі бөгет құрылысын дайындау жұмыстары жүргізілді. Бөгеттің бетонды құрылысы келесі жылдың қазан айына дейін аяқталды. Жермен толтырылған бөгеттің басқа бөліктері 1975 жылдың тамызына дейін аяқталды, ал Кіші Теннесси өзенінен ағып келетін су ағыны жаңадан салынған бетонды бөгеттің ашық есіктері арқылы сорғымен өткізілді. Осы кезде негізгі бөгетке көмектесетін қосымша бөгеттердің құрылысы аяқталды.

Шалқардың тұмсығы табылды

1973 жылғы 12 тамызда UTK биология профессоры Дэвид Этниер басқарыған студенттер тобы Теллико бөгетінің құрылыс жұмыстары кезінде Кіші Теннесси өзенінде маска және түтікше арқылы жойылу қаупі төнген түрлерді анықтау бойынша зерттеу жүргізді. Этниер экспедицияға дейін Теллико су қоймасының жоспарланған алабында жойылуға жақын онға дейін түрдің болатынын болжаған. Кіші Теннесси өзенінің Койти Спрингс аймағында Этниер бірнеше шаянды балықты анықтады, ол кейіннен Knoxville News Sentinel газетімен сұхбаттасқанда, "бұрын ешкім оны көрмегенін білгенін" айтты. Содан кейін TVA 28 ақпанда АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне шаянды балықты жойылуға жақын түрлер тізімінен шығару туралы өтініш берді. FWS бұл өтінішті желтоқсан айында қабылдамады. 1978 жылғы 25 қаңтарда АҚШ Әділет министрлігі Теннесси өңірінің билігі Хилл ісі бойынша 6-шы округ сотының шешіміне қарсы Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. Хилл ісінде Жоғарғы Сот 6:3 дауыспен 6-шы апелляциялық соттың бөгет құрылысын тоқтату туралы шешімін растады. Жойылуға жақын түрлер туралы заңның (ESA) тіршілік ортасын бұзуға жол бермеуді қамтамасыз ететін нақты формулировкасын келтіре отырып, Сот "TVA-ның бөгетті пайдалану жөніндегі ұсынысы дәл кері әсер ететінін, атап айтқанда жойылуға жақын түрлерді жоюға алып келеді" деді.

Жоғарғы Сот шешімінің салдары

[[Файл: Нелли Макколл өзінің Гринбек фермасында, 1979. png|thumb|right|Гринбек тұрғыны Нелли Макколл өзінің 90 акрлық фермасында; Макколл АҚШ маршалдарымен шығарылып алынып, TVA ұсыныстарын қабылдамағаннан кейін үйінің бұзылуын бақылады. Макколл күйеуінің Tellico-дан туындаған жүрек соғысынан қайтыс болғаннан кейін Tellico бөгетіне қарсы күшті қарсылық білдірді. The New York Times (NYT) газетінде 1977 жылдың қазанында көшіру операциясы кезінде шамамен 100 құбырша қабықтың (snail darter) өлімі туралы мақала жарияланғаннан кейін, TVA ақпарат директоры Джон Ван NYT редакциондық мақаласында залалды бақылауға кірісіп, кінәні FWS-тің жеткілікті торларды қолданбауына жатқызды.]]

Картердің араласуы, ЕАҚ-тан босату

Ұзақ соғыстан кейін Конгресс Теллико бөгетін Құрдымға кетіп бара жатқан түрлер туралы заңнан босатып, байланыссыз мемлекеттік құрылыс заңына қосымша тармақ енгізді. 1979 жылдың 25 қыркүйегінде президент Джимми Картер Теллико жобасын Құрдымға кетіп бара жатқан түрлер туралы заңнан босататын заңға қол қойды. Картер бұрыннан-ақ және ашық түрде бөгеттің салынысын аяқтауға қарсы болған, бірақ әкімшілік лауазымдарындағылар заңға вето қоюға тырысылса, Панама каналы аймағының меншігіне қатысты шарттарды қайта қарау және білім беру саласындағы федералдық департамент құру жоспарларына қарсы жауап ретінде заң шығарушылар тарапынан қарсы шаралар қолданылуы мүмкін деп болжады. Бұл екі мәселе Картер әкімшілігі үшін маңызды болып табылды.

Черокилердің жерін су басу

1979 жылы үш чероки адамы және екі чероки тобы/ұйымы қасиетті отандық жерлерін су басуды тоқтату мақсатымен Sequoyah v. Tennessee Valley Authority ісі бойынша TVA-ға қарсы сотқа жүгінді, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды. Бұл аймақта 18 ғасырдағы көптеген Оверхилл чероки қалалары болғандықтан, кейбір аймақтарда археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары жүргізілді. Алайда, Танаси, Чота, Токва, Томотли, Ситико, Миалоко және Таскеги қалалары бөгет артындағы су қоймасының астында қалды. Чероки тайпасының ата-бабалары осы жерлерде 1000 жылға дейін тұрған, бұл Оңтүстік Аппалачи Миссисипи мәдениетінің өкілдері салған жер үйінділерімен дәлелденеді. Соңғы ұзақ жылдар бойы чероки тайпасы осы үйінділердің үстіне кеңес үйлерін салған. Сонымен қатар, ежелгі дәуірге, тіпті Архаика кезеңіне дейін сонатын басқа да археологиялық ескерткіштер су астында қалды.

Басқа әсерлер

Моргантон қаласы және оның порты Телико су қоймасының су астында қалды. Британдық отарлық Форт-Лодон бастапқы орнынан 5,18 метрге көтеру үшін қажетті топырақ қазылып, осылай көшірілді, содан кейін форт мемлекеттік саябақ ретінде қайта жаңартылды.

Шалқарлар таразыларының көшуі

Кейіннен шағалақты тартарлардың қалдық популяциялары Кіші Теннесси өзенінен алынып, басқа өзендерге қоныстырылды. Олардың көпшілігі Теннессидің оңтүстік-шығысындағы Полк округіндегі Хивасси өзеніне көшірілді және 1982 жылға қарай бекітілді. Сонымен қатар, Шығыс Теннессидің орталық бөлігіндегі Холстон, Френш Брод және Ноличуки өзендері шағалақты тартарлардың мекен ету ортасы ретінде құрылды.

Аяқталуы және соңғы тарихы

Телико су қоймасы бөгет қақпалары жабылып, 1979 жылдың 29 қарашасында су толуды бастады. Көптеген жер иелері бұрынғы меншіктерін сатып алуға мүмкіндік алмай қалды. TVA-ның Tellico жобасымен байланысты жерді сатып алу әдістерінің талдауы меншік құқығын теріс пайдалану ретінде қарастырылды. 1982 жылдың сәуірінде Теннесси штатының заң шығарушы органы Телико су қоймасын дамыту агенттігін (TRDA) құрды. Агенттік штат және TVA қаржысымен Теллико аймағындағы экономикалық даму жобаларын ілгерілетумен айналысты. 2017 жылы бұл жерге аралас мақсаттағы қауымдастық салу туралы ұсыныстар жарияланды. Жоба 1986 жылдың наурыз айында ресми түрде ашылған, «Теллико ауылы» деп аталатын зейнеткерлер қауымдастығына айналды. 1990 жылдардың соңында және 2000 жылдары жеке даму топтары TVA-ға бірнеше су қоймаларының жағалауында мәжбүрлеп алынған қосымша жерлерді беру үшін қысым жасады. Мақсаты – негізінен гольф алаңдарына негізделген тұрғын үй курорттары құру болатын. 1995 жылы 960 акр жерді алып жатқан «Rarity Bay» қауымдастығы салынды, оның құрамында ат спорты орталығы және 18 тесікті гольф алаңы бар. «Rarity Bay» құрылысын жүзеге асырған Майк Росс, 2012 жылы пошта арқылы алаяқтық және ақша жылыстыру айыптарымен федералды сотқа тартылғанға дейін TVA жағалауында бірнеше курорттық даму жобаларын салды. 2002 жылы TVA директорлар кеңесі «Rarity Pointe» деп аталатын 750 миллион долларлық гольф алаңын салу үшін Телико су қоймасының шығыс жағалауындағы сақталған жерді сатуға келісім берді. 2012 жылы «Rarity Pointe» компаниясын «WindRiver Management LLC» сатып алды, бұл осы жерді кеңейтуге және қауымдастықтың атын «Rarity Pointe»-тен «WindRiver» деп өзгертуге әкелді.

Теликодан кейінгі шаян дартер

1983 жылғы 6 тамызда АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі шағалы балықты (snail darter) құрып кету қаупі төнген түрлер тізімінен шығарды. Алайда, балық әлі де қауіпті түр ретінде саналды, себебі Кіші Теннесси өзенінен Hiwassee өзеніне көшірілген шағалы балықтардың орналасқан жерінде бұрын жүк пойыздарының апаттарынан қышқыл төгілу оқиғалары болған.

Tellico жобасының салдары

Morganton зираты көшірілді; фондағы шатқал - Моргантонның бұрынғы орны. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Телико тоғаны TVA салған соңғы тоған болып қала береді. Телико жобасының оқиғаларына дейін тоған салудың моральдық және экономикалық мәні сирек сұрақталды; тоғандар прогресс пен технологиялық жетістіктердің символы деп кеңінен есептелді. 20-шы ғасыр бойы АҚШ-та мыңдаған тоғандар салынды, көбінесе гидроэлектр энергиясын өндіру және су тасқынын болдырмау үшін. 1950 жылдары АҚШ-тағы қолайлы тоған орналасқан жерлердің көпшілігі пайдаланылды, жаңа тоған жобаларын негіздеу қиынға соқты. TVA, Reclamation Bureau және Army Corps of Engineers сияқты мемлекеттік органдар жаңа тоғандар салуды жалғастырды, көбінесе Телико тоғаны сияқты әсер еткен аймақтардың конгресс өкілдерінің тікелей өтінішімен. Дегенмен, 1970 жылдары АҚШ-та тоған салу дәуірі аяқталды, Телико тоғанының жағдайы көзқарастардың өзгеруін көрсетті. Адамдарды қоныстандыру мәселесі TVA-ның тоған жобаларының әдістері мен моральдық тұрғысынан әлі де даулы мәселе болып табылады. 2001 жылы жобаға бөлінген 13 000 акр жер қоғамдық пайдалану үшін Теннесси штатына берілді.