Кіріспе

Пенсильвания штатындағы тарихи үй, АҚШ. 1683 жылы Пенсильвания штатының Апленд қаласында Честер Крикке жақын салынған Калеб Пузи үйі – Пенсильваниядағы ең көне ағылшын стиліндегі үй. Бұл Пенсильванияның негізін қалаушы Уильям Пенннің қонақтап кеткені мәлім жалғыз үй. Кейлеб Пузи – Пенннің досы және іскер серігі болған. Олар 1682 жылы ұн тарту және ағаш кесуге арналған жиналмалы құрылыстармен бірге келді. Пузи 1717 жылы зейнетке шыққанға дейін осы құрылыстардың басқарушысы қызметін атқарды. 1960 жылдан бері ғимарат пен жер Калеб Пузи үйінің достары қоғамына тиесілі. Үйдің жағдайы өте нашар болған, бірақ ол қайта жаңартылып, қазіргі таңда тарихи үй-мұражай ретінде жұмыс істеп келеді.

Кейлеб Пуси

Кейлеб Пьюзи – квакер, ағаштан аяқ қалыптарын жасаушы (кешекшілерге керек) және Пенсильвания провинциясын негіздеген Уильям Пенннің досы әрі серіктесі болған. Англияның Лэмбурн округінде туған Пьюзи 1682 жылы әйелі Энн Ворли және оның алғашқы некеден туған екі ұлы – Фрэнсис пен Генримен бірге Англиядан Пенсильванияға келді. Олар Пенннің «The Welcome» кемесімен сапар шекті, алдағыда құрастыру жоспарланған дайын ұн тартатын және ағаш кесетін диірмендерді әкелді, ал Пьюзи олардың басқарушысы болуға тиіс болған. Кеменің көп бөлігі діни қуғын-сүргіннен қашу үшін келген квакерлерден тұрған. Энннің алғашқы күйеуі Англия шіркеуіне барудан бас тартқаны үшін түрмеде қайтыс болды. «The Welcome» кемесімен жасалған сапар трагедияға ұшырады: кемеде шешек ауруы тарады және 100 жолаушының 30-ы көз жұмды. Пьюзиге Пенн сатқан және өтеген 250 акр жер болды, ол оны егін өсіруге пайдаланды, ал оның 100 акры Честер өзеніне жақын, диірмен орналасатын жерге іргелес болды. Бұл орын шағын шведтік Апланд елді мекеніне жақын болды. Пьюзидің жері Лэндингфорд плантациясы деп аталды. Пьюзи түрлі уақытта көптеген ресми лауазымдарда қызмет етті. Олардың ішінде Честер округінің шерифі, Честер округінің Пенсильвания жиналысының депутаты, Честер округінің салық жинаушысы және провинциялық жоғарғы соттың судьясы болды. Ол сонымен қатар жергілікті квакер қауымдастығымен байланыста болды және Уильям Пеннді қорғау мақсатында бірнеше памфлет жазды. Пьюзи 1717 жылы зейнетке шықты, ал Пьюзи отбасы қазіргі Лонгвуд бақтарының жанындағы Марлбороу округіне көшіп, ол 1727 жылы қайтыс болды. «Пьюзи» есімі бұрын Англияның Беркшир округінің құрамына кірген ауылды білдіреді. Пьюзидің заманында және одан бұрын отбасының туған жерін тегі ретінде пайдалану кең таралған. Кейлебтің әкесі мен атасы өсиеттеріне қол қойғанда, олар өздерінің атынан кейін «Пьюзи деген лақап атымен» деп жазып, олар осы есімді қабылдағандарын көрсеткен.

Кейлеб Пуси үйі

1682 жылы олардың келгенінен қыс басталуына көп уақыт қалмады, олар тек тұратын үйдің құрылысын ғана аяқтай алды. Бұл үйдің жартысы жерге көмілген, жартысы жер үстінде болды және аймақтағы басқа да үйлерге ұқсас еді. Сол кезде мұндай үйді "үңгір" деп атау қалыпты жағдай еді. Пузидің үңгірінде шатыры, ағаш едені және бір-екі кішкентай терезесі болды. 1683 жылы жергілікті таспен жер үсті үйі салынды. Ол шұңқыр үйге жалғастырылды, ол үйдің шығыс қанаты болды және шеберхана ретінде пайдаланылды. Негізгі үйдің бастапқы құрылысы бір бөлмеден тұрды, онда сақтауға және ұйықтауға арналған үлкен шатыр немесе мұрық болды және екі еңкейген шатыры бар еді. Батыс қабырғада үлкен кірпіш пеш орналасқан оттық болды. Кейінірек (белгісіз) уақытта батыс қабырғамен ортақ болатын тағы бір бөлме салынды, соның салдарынан түтін шығаратын құбыр үйдің ортасында орналасты. Жаңа бөлме батыс бөлме деп аталды, ал бастапқы жер үсті бөлмесі шығыс бөлме деп аталды, ал шұңқыр үй бөлмесі шығыс қанаты деп аталды. Батыс бөлме бұрын сыртта болған құдықты қамтиды. Сонымен қатар, шығыс бөлмесінің оттығының арт жағында үлкен темір иектен жасалған қазан орналасқан. Бұл қазанды төменнен отпен қыздыруға болады, сондықтан оны суды қыздыру және құс етін қайнату сияқты әртүрлі мақсаттар үшін пайдалануға болады. Үйдің алдыңғы жағында қазанның астындағы кеңістікке кіретін кішкентай есік бар, онда от жағылады. Батыс бөлме шығыс бөлмемен шамамен бірдей өлшемде болды және бастапқыда олар ортақ шатырды бөлісті. Батыс бөлмеде жеке оттық болған жоқ. Батыс бөлменің қашан салынғаны туралы бірнеше теория айтылды. 1696 жылы үйде өткен квакерлер жиналысының жазбаларында ерлер мен әйелдер екі бөлек бөлмеде болғандығы көрсетілген, бұл батыс бөлме сол кезде болғандығын көрсетеді. (Бұл пікір шұңқыр үй/шығыс қанаты екінші бөлме болмауы мүмкін деген болжамға негізделген.) Сондай-ақ, батыс бөлмені салу шығыс қанатының өрт салдарынан қирауына байланысты болды деген ұсыныс бар, бұл Пузи онда тұрмаған 1723 жыл немесе одан кейін болған болуы мүмкін. Пузи 1717 жылы кеткеннен кейін Лэндингфорд мүлігі бірнеше адамға тиесілі болды, оның ішінде өнеркәсіпші Джон Прайс Крозер де бар еді. Үй шамамен 1950 жылға дейін жеке меншікте болды және пайдаланылды. 1752 жыл шамасында шығыс бөлменің шатыры екі еңкейген шатырдан шатырлы шатырға өзгертілді. Бұл өзгерістің мақсаты сақтау және ұйықтау үшін пайдаланылатын шатыр кеңістігін арттыру болды. Шатыр стилінің өзгеруін үйдің шығыс қабырғасындағы кірпіш қабырғасындағы сызық ретінде көруге болады. Негізгі үйдің түтін шығаратын құбыры өрт салдарынан қирады. Күні белгісіз, және бұл шығыс қанатын қиратқан өрттен басқа өрт пеуі мүмкін бегізді емес. Түтін шығаратын құбыр үйдің ортасынан емес, арт жағына қайта салынды және әр бөлмеде орналасқан екі бұрышты оттықты пайдаланды. Осы уақытта үй екі отбасыға бөлінді. Шатыр аймақтары да бөлек болды және жеке спиральді баспалдақтар арқылы қол жеткізілді. Өрт қаупін тудырады деп санағандықтан, пісіру пеші сыртқа шығарылды. Түтін шығаратын құбыр мен оттық 1960 жылдары үйді қалпына келтіру кезінде бастапқы пішініне және орналасқан жеріне қайтарылды. Үйді Пенсильвания штатының Апленд қаласындағы 15 Race Street мекенжайында табуға болады және ол штаттың ең көне үйлерінің бірі болып табылады. Үйдің алдынан өтетін Race Street көшесінен қарағанда, шығыс бөлме оң жақта, ал батыс бөлме сол жақта орналасқан. Жерге көмілген шығыс қанаты қалпына келтірілмеді, бірақ оны шығыс бөлменің оң жағында табуға болар еді.

Қазба жұмыстары

1962 және 1970 жылдар аралығында Калеб Пуси үйінде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Алғашқыда үйдің шығыс бөлмесінің астында жертөле болғандығы анықталды, ол шамамен 1899 жылы толтырылып, ұмытылған болуы мүмкін (негіздеме жоспарына қараңыз). Археологиялық тұрғыдан алғанда, бұл жағдай сәтті болды, себебі толтыру материалдары көп жылдар бойы жиналған, тасталған заттардан тұратын қоқыс үйіндісінен алынған. Оның ішінде көптеген монеталар, сынған қыш ыдыстар және басқа да қызықты заттар кездесті. Бұл қабырғаның артқы жағынан келетін қысымнан қабырғаның ішке қарай иіліп жатқандығына және осы мәселені уақыт өте келе нашарлауын болдырмақ үшін, иелерінің жертөлені толтыруына байланысты болды деп есептеледі. Жертөле толығымен қазылып алынды және қазіргі уақытта (2023 жылдың қазаны) тек су сорғышынан басқа бос. Оған төменгі бөлігі тастан жасалған және түпнұсқасы сақталған спиральді баспалдақ арқылы кіруге болады. Баспалдаққа шығыс бөлменің солтүстік-шығыс бұрышындағы едендегі есіктен кіруге болады. Тағы бір жайт, шығыс бөлмесіне шығысқа қарай орналасқан үңгірдің (немесе шығыс қанатының) жерленген қалдықтары табылды. Ол басқа бөлмелерге қарағанда алдынан әлдеқайда ұзаққа созылып, 5 немесе 6 сатылы баспалдақпен төмен түсетін жеке кіреберіс арқылы қол жеткізілетін. Негізгі жоспарда баспалдақтар шығыс қанатының алдыңғы қабырғасындағы ойыста орналасқан, ал оттық оң жақ артқы ойыста болған. Негізгі үй салынғаннан кейін, бұл жер асты бөлмесі әртүрлі жобалар үшін шеберхана ретінде пайдаланылды. Соңында, ол өртеніп, түтіндігі құлап кетті. Осыдан кейін орды толтырылып, бөлменің қалдықтары толығымен көміліп, көп ұзамай ұмытылды. Қазба кезінде 1723 жылы соғылған монета табылды, бұл өрт сол күнден кейін болғандығын көрсетеді. Кейіптің өзі сол кезде онда тұрмаған. Сондай-ақ, қорғасынмен қапталған шыны табақтар да табылды. Революциялық соғыс кезінде барлық қорғасын оқ жасау үшін жиналғандықтан, бұл шығыс қанаты 1723 және 1776 жылдар аралығында жойылғандығын білдіреді. Өрттің себебі кішкентай мыс дистиллятор болған болуы мүмкін, оның қалдықтары құлаған түтіннің астында табылды. Мүмкін, дистиллятордың өзі бітелгеннен жарылған немесе бөлмені толтырып, кейін жарылған этанол булары пайда болған. Жарылыс жеткілікті күшті болса, түтіннің құлауына және негізгі үйдің шығыс қабырғасының деформациясына себеп болуы мүмкін. Үңгірді қалпына келтірмеуге, оның шегін төмен тас қабырғамен белгілеуге шешім қабылданды. Жабық кеңістік кейде бақ ретінде пайдаланылған. Батыс бөлмеде толықтырылған құдық табылды. Толықтыру материалдары мұқият алынып, құдық қалпына келтірілді. Төменгі жағында 1699 жылы соғылған жаңа монета табылды, мүмкін оны сол жылы Англиядан оралған және желтоқсан айында Пузимен кездескен Уильям Пенн тастаған немесе лақтырған. Үйдің батыс жағында салқындатуға арналған жертөле табылды. Ол тасталып, толықтырылған, бәлкім 1700-ші жылдардың бірінде. Бұл "батыс қанаты" деп белгіленген. Үйдің тұрған барлық кезеңінен заттар табылды, олардың көп бөлігі 1752 жылдан 1786 жылға дейінгі кезеңге жатты. Заттардың ішінде қуыршақтардың бөліктері, қуыршақ ыдыстары, әртүрлі қорғасын ойыншықтар, қолмен жасалған домино, мәрмәр, қыш материалдары, қыш бұйымдары, монеталар, қалайыдан жасалған заттар, мыс заттар, күміс заттар, құдықтан алынған темір дөңгелек, сүт табасы, құмыралар, пышақтар және құбыр сабы мен ыдыс сынықтарының өте көп саны бар.

Қалпына келтіру

1960 жылға қарай үйдің жағдайы өте нашарлап, тіпті құлау қаупі де туды. Мүлікті толыққанды қалпына келтіру үшін қаражат іздестірілді, көбінесе жеке қайырымдалықтар мен үкіметтен келісімді қаржы есебінен. Мүлікті, соның ішінде жанындағы Крозер мектеп үйін, Калеб Пузи үйінің достары, Inc. қоры сатып алды. Қалпына келтіру жұмыстары 1960 жылдары археологиялық қазбалар аяқталғаннан кейін жүргізілді. Қалпына келтіруге үйдің қабырғаларын нығайту, үйдің ортасындағы бастапқы орналасқан жерлерінде шатыр, камин және пешті қайта жасау, шатырды жаңадан төсеу (мансарда терезесіз), және ішкі қабырғаларды бояу кірді. Қалпына келтірілген үйдің 85% түпнұсқа екендігі айтылады. Пьюзи мен оның отбасы онда тұрған кезде үйдің қалай болғанын көрсету үшін үйге сол кездегі ағылшын жиһазы және басқа да заттар қосылды. 1717 жылы зейнеткерлікке шыққанда Пузиге сыйға берілген болуы мүмкін, оның бұрыш шкафы батыс бөлменің солтүстік-батыс бұрышына қойылды. Жоғалған тастардың орнына, құрылыс барысында кірпіштер кездейсоқ түрде орналастырылды. Қазір шатырда шығыс жағында есігі бар, бірақ үйдің ішінде баспалдақ болмағандықтан, сыртқы баспалдақпен көтерілуге болады. Үй 1971 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді.

Честер Миллс

1683 жылы Честер сағасында салынған диірмендер провинциядағы алғашқы жеке меншіктегі астық және арақайын диірмендері болды. Олар үйден шамамен 40 сажен (1/8 миль) жоғары орналасқан. 1687 жылғы үлкен су тасқынына дейін осы жерде табысты жұмыс істеді, сол кезде диірмендер мен бөгет су астында қалды. Оларды қайта салу жұмыстары дереу басталды. Бұл жұмыс, шамамен 1689 жылға қарай, алғашқы диірмендерден сәл жоғарырақ жаңа орында аяқталды. Айыныштысы, жаңа бөгет кейіннен тағы да бір үлкен су тасқынынан қирады, бірақ диірмендер зардап көрмеді. (Дегенмен, басқа бір дерек көзінде алғашқы диірмендер мен бөгет 1683 жылы, ал екінші бөгет 1687 жылы жоғалғаны айтылады.) Соның салдарынан, Балдуиннің арнасы деп аталатын саладан бір шақырымдай жоғарыда жаңа бөгет салуға және суды диірменге жеткізу үшін диірмен арнасын немесе каналды пайдалануға шешім қабылданды. Бұл арна 1730 жылғы Сэмюэл Лайтфуттың картасында көрсетілген, онда Пузи үйі, Честер сағасы және диірмендер де белгіленген. (Қазіргі карталарда Балдуин арнасы Воррилоу көшесінің батыс жағына жақын жерде Честер сағасына құяды. Өзеннің қарсы бетінде.) Бұл мақсат үшін Томас Брасси мен Уильям Вудмансиден (Вудманси 1687 жылғы картада №86 учаске) жер сатып алынды. Салынған бөгет бұрын өзенді кесіп өтуге қолданылған жерде орналасқан, ал бөгеттің үстіңгі бөлігі одан әрі Корольдік жолдың бір бөлігіне айналды. Осының нәтижесінде көптеген саяхатшылар Пузи үйінің жанынан өтіп, көбінесе қонақтап кететін. Бұл жүйе біраз уақыт бойы жақсы жұмыс істеді, бірақ 1693 жылға қарай диірмендер нашарлап, Пузиді жаңа диірмен салу үшін өзінің алқабынан 5 акр жерді сыйлауға көндірді. Бұл орын Пузи үйінен сәл төмен орналасқан, ал арна созылып, оған жетеді (1730 жылғы картаны қараңыз). Қазіргі карталарда бұл орын Пенсильвания штатының Апленд қаласындағы Апленд даңғылының оңтүстік жағында орналасқан. Өзен диірмен орнында солға қарай тік бұрылыс жасайды, бұл 1730 жылғы және қазіргі карталарда да кездеседі. Үйдің орны 1730 жылғы картада көрсетілген; ол диірмен арнасының үстінде және «алқап» сөзінің астында орналасқан. Картада арық пен диірмен арнасы солдан оңға қарай (шамамен батыстан шығысқа қарай) ағып жатқанын ескеріңіз. Бұрынғы диірмендердің орналасқан жері көрсетілмеген, бірақ үйден жоғарыдағы диірмен жерлерінде деп есептеуге болады. Арна толып, қазір көрінбейді. Қазіргі карталарда арна Рейс-стриттің оңтүстік жағымен өтеді, ал үй солтүстік жағында орналасқан. Диірмендер осы үшінші және соңғы орында көп жылдар бойы жұмыс істеді. 1708 жылы жүн өңдеу үшін толу және бояу диірмені қосылды. 1858 жылы диірмендер өртеніп кетті.

Ауа райының белгісі

Қазір танымал болған тарихи ауа райының көрсеткіші бір кезде Честер диірменінің үстінде тұрған, 1699 жылы диірменге иелік еткен және басқарған үш адамның әріптерімен белгіленген. Генри Грэм Ашмед 1884 жылы Делавэр округы тарихы туралы кітабында былай жазады: "Шүбәсіз, 1699 жылы диірменге жөндеу жұмыстары жасалғанда, W. P. (Уильям Пенн), S. C. (Сэмюэл Карпентер), C. P. (Кэлеб Пузи) әріптері және 1699 жылы жазылған қарапайым темір көрсеткіш ғимаратқа орнатылған. Ричард Флауэр мүлікке ие болғанда, ескі көрсеткіш үй иесінің үйінің үстінде болды, бірақ желді түндері желмен бірге айналып, қатты сықырлап, қиқырап, шу шығарғандықтан, оны алып тастады. 1870 жылы Риз В. Флауэр оны Пенсильвания тарихи қоғамына тапсырды."

Крозер мектеп үйі

Сондай-ақ, Пьюзи үйінің сол жағында Крозер мектеп үйі орналасқан, оны 1849 жылы Джон Прайс Крозер өзінің зауытындағы диірменшілердің балалары үшін салған. Кейіннен жоғарғы қабатта археологтар мұнда қазба жұмыстары кезінде тапқан мыңдаған заттар сақталған. Төменгі қабат қазір мектеп сыныбы ретінде жабдықталған және бірнеше артефакттарды көрсететін көрмелер бар. Крозер бұл аймақта Апленд баптист шіркеуін және диірменшілердің тұрғын үйлерін де салған.

Пенноктың ағаш үйі

1790 жылы Пузи ұрпағы салған Пеннок ағаш үйі бастапқыда Спрингфилд қалашығында орналасқан. 1965 жылы оны Caleb Pusey House достары бөлшектеп, Caleb Pusey House үйінің қарсы жағына көшірді. Өкінішке орай, үйдің құрылымында ауыр мәселелер туындады, нәтижесінде қабырғаларының бірі құлап, 2021 жылы немесе оған жуық уақытта бұзуға және алып тастауға тура келді.