Кіріспе

Карл Август, кейде ағылшын тілінде Чарльз Август деп аталады (3 қыркүйек 1757 – 14 маусым 1828), 1758 жылдан бастап Саксен-Веймар және Саксен-Эйзенахтың (жеке біріккен мемлекет ретінде) тәуелсіз герцогы, 1809 жылы Саксен-Веймар-Эйзенахтың герцогы (саяси біріккен мемлекет ретінде) болды, ал 1815 жылдан өліміне дейін – ұлы герцог болды. Ол сарайындағы зиялылықтың шарықтануымен әйгілі.

Өмірбаян

Ваймарда туған ол Саксония-Веймар және Саксония-Эйзенах герцогы Эрнст Август II (Эрнст Август II) мен Брансвик-Вольфенбюттель герцогинясы Анна Амалияның үлкен ұлы болды. Әкесі ол тоғыз айлық болған кезде (28 мамыр 1758 жылы) қайтыс болды, ал бала анасының регенттік және қадағалауымен өсті. Оның губернаторы граф Иоганн Юстах фон Гертц болды және 1771 жылы Кристоф Мартин Виланд оның тәрбиешісі болып тағайындалды. 1774 жылы ақын Карл Людвиг фон Кнебель Веймарға ағасы, жас князь Фридрих Фердинанд Константиннің мұғалімі ретінде келді, сол жылы екі князь граф Гертц пен Кнебельмен бірге Парижге жолға шықты. Франкфуртта Кнебель Карл Августты жас Гётемен таныстырды. 1775 жылы 3 қазанда Карл Август Веймарға оралып, герцогтігін басқаруға кіріскеннен кейін Луиза Августаға, Гессен-Дармштадт ландгравының қызына үйленді. Жас герцогтың алғашқы әрекеттерінің бірі Гётеді Веймарға шақыру болды, ал 1776 жылы ол патшалық кеңесінің мүшесі болды. "Ақылы бар адамдар, - деді герцог, - мені осы кісінің иелігіне ие болғаныма құттықтаймын. Оның ақыл-ойы, дарындылығы белгілі. Әлемнің ренжігені маңызды емес, өйткені мен доктор Гётені менің ең маңызды коллегиямның мүшесі еттім, ол кішігірім ресми профессор мен мемлекеттік кеңесші кезеңдерінен өтпеді". Веймаранер – Август пен оның соты аулау үшін әзірлеген қарулы иттер тұқымы. Карл Август әдебиетке, өнерге, ғылымға қызығушылық танытып, Гётеге қаржы бөліп, Веймар князьдік еркін сурет мектебін құрды және Веймар классицизмін көтермеледі. Оның сурет салудағы шешендігін сыншылар мақтады, ал биологтар анатомияның маманы деп тапты. Оның мақсаты – өз халқын саяси және әлеуметтік құтқарылуға тәрбиелеу, білім берудің мақсаты, оның пікірінше, кейіннен Меттерних пен оның мектебінің үрейіне қарай, адамдарға тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектесу. Осы мақсатта Гердер Веймарға шақырылып, білім беру жүйесін реформалау үшін шақырылды, ал Йена университеті оның басқаруымен атақ-даңқының шыңына жетті. Веймар Германияның зияткерлік орталығы болды. Осы арада Германия мен Еуропаның істерінде Карл Августтың сипаты оған егемен хан ретінде өзінің позициясына сәйкес келмейтін ықпал берді. Ол Киелі Рим империясының ыдырауымен байланысты проблеманы ерте кездестірді және Германияның бірлігі үшін жұмыс істей бастады. Император Иосиф II Германияның үлкен бөлігін Габсбургтердің монархиясына сіңіруді көздеген жоспарлары оны Пруссияның қолына түсірді және ол 1785 жылы княздер лигасын (Фюрстенбунд) құрудың басты қозғаушысы болды, ол Фридрих Ұлы басшылығымен Иосифтің интригаларын сәтсіздікке ұшыратты. Алайда ол Австрияның күш-қуатына қатысты ешқандай иллюзияға берілмеді және ол венгрлік тәж ұсынысынан бас тартты. 1788 жылы Карл Август прус армиясына полкке қолбасшылық ететін генерал-майор ретінде қызмет етті. Осылайша ол 1792 жылы Вальмия шайқасында Гётемен бірге болды, ал 1794 жылы Майнц қоршауында және Пирмасенц (14 қыркүйек) мен Кайзерслаутерн (28-30 қараша) шайқасында болды. Осыдан кейін, биліктің ұстанымына қанағаттанбаған ол отставкаға кетті, бірақ оның досы король Фридрих Вильгельм III прусиялық таққа отырғанда қайта қосылды. Кейіннен 1806 жылы Женадағы апатты шабуыл болды. 14 қазанда, шайқастан кейінгі күні Веймарды босатты, ал Карл Август өз аумақтарын тәркілеуді болдырмау үшін Рейн конфедерациясына қосылуға мәжбүр болды. Осы уақыттан бастап 1812 жылғы Мәскеу жорығынан кейін оның контингенті Наполеонның барлық соғыстарында француз жағында соғысты. Алайда 1813 жылы ол Алтыншы коалицияға қосылды және 1814 жылдың басында Нидерландыда әрекет ететін 30 000 адамнан тұратын корпусқа қолбасшылық етті. Вена конгресінде (1815) Карл Август жеке өзі болды және биліктердің өз пікірлерін княздердің құқықтарымен шектейтін, халықтың құқықтарын алып тастайтын тар саясатына қарсы бекер наразылық білдірді. Бостандық соғысындағы қызметіне байланысты оған аумақ кеңейтіліп, ұлы герцог атағы берілді, бірақ оның либералды ұстанымы оны күдікке ұшыратты, ал кейінгі әрекеті оны реакциялық күштермен одан әрі қарама-қайшылыққа әкелді. Ол Германияның тұңғыш князі болды, ол өз мемлекетінің конституциясын конфедерация туралы актінің XIII бабына сәйкес берді (5 мамыр 1816 ж.) және оның баспасөзге берген еркіндігі Веймарды біраз уақытқа қолданыстағы тәртіпке қарсы журналистік агитацияның ошағына айналдырды. Меттерних оны революциялық буршеншафтандарды қолдағаны үшін қорлай отырып дер гросс бурше деп атады, ал 1817 жылы Вартбургте оның рұхсатымен өткен той, шын мәнінде ең жұмсақ саяси демонстрация болғанымен, оған үлкен державалардың ашуын тудырды. Ұлы герцог Пруссия, Австрия және Ресейдің наразылықтарына мойынсұнуға мәжбүр болды. Баспасөз еркіндігі ұлы герцогтікте қайта шектелді, бірақ ұлы герцог пен оның халқы арасындағы жақсы түсіністікке байланысты, Карлсбад декреттерінің режимі Веймарға басқа неміс мемлекеттеріне қарағанда жеңілірек тиді. Карл Август 1828 жылы Торғау қасындағы Градицте қайтыс болды. Герцогке достығы үшін Майнцтың коадъюторы болған Карл фон Дальберг, ол ешқашан осындай түсінік, мінез-құлық, ашықтық және адалдыққа ие ханзаданы кездестірмегенін айтты, ал Миландықтар оның қаласына келгенде оны uomo principe деп атады, ал Гёте өзі оның "ақылды интеллекттерді және мінездерді ажырата білу және оларды олардың орнына қою қабілеті болғанын" айтты. Ол "ең жоғарғы жақсылыққа, таза адамгершілікке шабыттандырылды және барлық жандардың бақытын жұмыстануға ниеттенді. Онда құдайлықтың бір нәрсесі болды. Ол барлық адамзаттың бақытын жұмыстануға ниеттенді. Соңында, ол өзінің айналасынан үлкен болды. Ол әрқашан өзі көріп, өзі бағалап, барлық жағдайларда оның ең сенімді негізі өзінде болды". Карл Августтың Гётемен алысқан хаттары 1863 жылы Веймарда 2 томдық кітап ретінде жарияланды. Ол екі ұлының мұрагері болды: Карл Фридрих, оның орнына келген, және Карл Бернхард, әскер қызметкері, Вена конгресінен кейін Нидерланд корольінің қызметінде полк командирі болды, 1830 жылғы Бельгия науқанында голланд әскерлерінің командирі болды (Он күндік науқан) және 1847 жылдан 1850 жылға дейін Голланд Оңтүстік Азиясындағы күштерге қолбасшылық етті. Бернхардтың ұлы, Вильгельм Август Эдвард, Саксония-Веймар князі Эдвард (1823-1902) ретінде танымал болды, британ армиясына қатысып, фельдмаршал шенімен аяқтады. Карл Августтың жалғыз аман қалған қызы, Каролина Луиза, Мекленбург-Швериннің мұрагерлік ұлы герцогы Фридрих Людвигке үйленді және 1814-1858 жылдары Франция королі Луи Филипп I-нің үлкен ұлы Фердинанд Филипптің әйелі Хеленеге ана болды.