Жebel Barkal: Қазақстан-Судан археологиялық ескертпесі

Кіріспе

Суданның археологиялық орны

Джебель Баркал немесе Гебель Баркал (جبل بركل) – Хартумнан солтүстікке қарай 400 км қашықтықта, Суданның Солтүстік штатындағы Карима қаласының жанында, Ніл өзенінің бойында, кейде Нубия деп аталатын аймақта орналасқан үлкен тау немесе тау жынысы. Таудың биіктігі 104 метр, үсті тегіс және ежелгі Куш және ежелгі Мысыр билеушілері үшін діни маңызы болған. 2003 жылы тау, оның іргесіндегі (борынгы Напата) кең аумақты археологиялық орынмен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Джебель Баркал аймағында Джебель Баркал мұражайы орналасқан.

Тарих

Джебель Баркалдың ең алғашқы қоныстануы Керма мәдениетімен байланысты, ол сонымен қатар Куш деп те белгілі болған, бірақ қазірге дейін осы мәдениеттен шашыраңқы қыш сынықтары ғана табылған. Шамамен б.з.д. 1450 жылы Мысыр перғауыны Тутмос III Баркалды басып алып, Мысыр империясының оңтүстік шекарасында бекінілген елді мекен (Мысыр тілінде «менену») салған. Қала мен оның төңірегіндегі аймақ Напата деп аталды, ал Мысырдың Джебель Баркалға жасаған билігі Мысырдың Жаңа Патшалығының көп бөлігіне тарады. Мысырлықтар бұл жерде ғибадатханалар кешенін салған, оның орталық орны Напатаның Амон ғибадатханасы болды – бұл Мысырдың Теба астанасының басты құдайының, жергілікті қошқар басты бейнесіндегі нұсқасы. Жаңа Патшалықтың соңғы жылдарында және б.з.д. 1169 жылы оның құлауынан кейін Джебель Баркалда құрылыс жұмыстары азайып кетті. Ғибадатханалардан басқа, осы мысырлық қоныстың басқа да іздері әлі табылған жоқ. Джебель Баркал Куш патшалығының астанасы болды, ол б.з.д. 800 жылдан кейін Нэпата әулеті ретінде қайтадан билікке келді. Мысырды басып алып, 25-ші династия ретінде билік еткен Куш патшалары – Кашта, Пианхи (немесе Пие) және Тахарка – осы жерде монументалды құрылыстарды салған, жаңартқан және кеңейткен. Кушиттер б.з.д. VII ғасырдың ортасында Ассирияның Мысырды басып алуынан кейін Куш жерін басқаруды жалғастырды, Джебель Баркал мен Мероэ қалалары Куштің ең маңызды қалалық орталықтары болды. Джебель Баркалдың сарайлары мен ғибадатханалары б.з.д. VII ғасырдың басынан б.з.д. III ғасырына дейін қайта жаңартылып келді. Осы кезеңде Куш патшалары мен патшайымдарының көптеген патшалық пирамидалық жерлеу орындары Джебель Баркалдан солтүстік-шығысқа қарай 9 шақырым қашықтықтағы Нуриде салынған. Б.з.д. 270 жылы Куш патшаларының жерлеу орындары Мероэге көшірілді, бұл Куш патшалығының Мероит кезеңінің басталуын білдірді. Джебель Баркал Мероит кезеңінде де Куштің маңызды қаласы болып қала берді. Натакамани патшаның сарайы сияқты бірнеше сарайлар салынды, жаңа ғибадатханалар бой көтеріп, ескі ғибадатханалар жаңартылды. Б.з.д. I ғасырдан б.з. I ғасырына дейін Джебель Баркалға (Мероэге емес) сегіз патшалық пирамида жерленген, себебі әлі анықталмаған, бірақ бұл қаладан шыққан бір немесе бірнеше отбасылардың ықпалын көрсететін болса керек. Куш б.з. 4-ші ғасырында құлағаннан кейін Джебель Баркал ортағасырлық (христиандық) Нубия кезеңінде де қоныстануын жалғастырды, бұл туралы архитектуралық қалдықтар, жерлеулер және жерлеу жазбалары куәландырады.

The earliest occupation of Jebel Barkal was that of the Kerma culture, which was also known as Kush, but this occupation is so far known only from scattered potsherds. Around 1450 BCE, the Egyptian Pharaoh Thutmose III conquered Barkal and built a fortified settlement (Egyptian menenu) there as the southern limit of the Egyptian empire. The city and region around it came to be called Napata, and the Egyptian occupation of Jebel Barkal extended through most of the New Kingdom of Egypt. The Egyptians built a complex of temples at the site, centered on a temple to Amun of Napata—a local, ram headed form of the main god of the Egyptian capital city of Thebes, Egypt. In the last years of the New Kingdom and after its collapse in 1169 BC, there was little construction at Jebel Barkal. Apart from the temples, no trace of this Egyptian settlement has yet been found at the site. Jebel Barkal was the capital city of the Kingdom of Kush as it returned to power in the years after 800 BCE as the Dynasty of Napata. The Kushite kings who conquered and ruled over Egypt as the 25th Dynasty, including Kashta, Piankhy (or Piye), and Taharqa, all built, renovated, and expanded monumental structures at the site. After the Kushites were driven out by the Assyrian conquest of Egypt in the mid 7th century BC, they continued to rule Kush with Jebel Barkal and the city of Meroë as the most important urban centers of Kush. Jebel Barkal's palaces and temples continued to be renovated from the 7th early 3rd centuries BC. Most of the royal pyramid burials of the kings and queens of Kush during this time were built at the site of Nuri, 9 km to the northeast of Jebel Barkal. In 270 BCE, the location of Kushite royal burials was moved to Meroë, inaugurating the Meroitic period of the Kingdom of Kush. Jebel Barkal continued to be an important city of Kush during the Meroitic period. A sequence of palaces were built, most notably by King Natakamani, new temples were built and older temples were renovated. During the 1st century BC 1st century AD, eight royal pyramid burials were built at Jebel Barkal (rather than at Meroë), for reasons that are not clear, but perhaps reflecting the prominence of one or more families from the city. After the collapse of Kush during the 4th century AD, Jebel Barkal continued to be occupied in the medieval (Christian) period of Nubia, as attested by architectural remains, burials, and burial inscriptions.

Ғибадатханалар

Джебель-Баркалдың айналасындағы қираған орындарға 1500 жылдан астам кезеңде салынған, жаңартылған және кеңейтілген кем дегенде 13 ғибадатхана кіреді. Ғибадатханалар алғаш рет 1820 жылдары сапар шеккен еуропалық зерттеушілер арқылы сипатталды. Олардың суреттері мен сипаттамалары, әсіресе Фредерик Кайлиодтың (1821), Луи Морис Адольф Линант де Бельфонс (1821) және Карл Ричард Лепсиус (1844) еңбектері, кейіннен жоғалып кеткен маңызды архитектуралық ерекшеліктерді сақтап қалды. 1862 жылы үшінші аралық кезеңге жататын бес жазу мысырлық офицер тауып, Каир мұражайына жеткізілді, бірақ 1916 жылға дейін Гарвард университеті мен Бостон көркемсурет мұражайының бірлескен экспедициясы ғылыми археологиялық қазба жұмыстарын жүргізбеді. 1970 жылдардан бастап зерттеулерді Серджио Донадони басқарған Римнің Ла Сапиенца университетінің тобы жалғастырды, ал 1980 жылдары Тімоти Кендалл басшылығымен Бостон мұражайының тағы бір тобы қосылды.

Амон және Мут ғибадатханалары

Амон ғибадатханасы сияқты ірі ғибадатханалар бүгінге дейін жергілікті тұрғындар үшін қасиетті саналады. Мут ғибадатханасының ойылған қабырғаларындағы боялған бөлмелері жақсы сақталған.

Джебель Баркалдағы B700 ғибадатханасы

B700 ғибадатханасы Атланерса салған және Сенкаманискенмен әшекейленген, қазір көбінесе қираған. Ол белгілі бір діни мерекелерде жақын орналасқан B500 ғибадатханасынан Амонның қасиетті кемесін алған, және б.з.д. 7 ғасырының ортасында ерте Напата дәуірінің патшаларының тағына отыру рәсімінде қолданылған болуы мүмкін. Ғибадатхананы Сенкаманискен безендірген, онда ол жауларын жеңіп жатқаны бейнеленген.

Пирамидалар

Джебель Баркал Мероит патшалығы кезінде патша зираты ретінде қызмет етті. Ең ертегі жерлеулер б.з.б. 3 ғасырға дейін жетеді. Бар. 1 Б.з.б. 1 ғасырдың ортасынан бастап патша. Бар. 2 Териқас патша (б.з.б. 29–25 ж.ш.) Бар. 4 Аманриана патшайым ? (б.з.б. 1 ғасыр) Бар. 6 Навидемак патшайым (б.з.б. 1 ғасыр) Бар. 7 Сабарақамани патша? (б.з.б. 3 ғасыр) Бар. 9 Біздің заманымыздың 2-ші ғасырының басындағы патша немесе патшайым. Бар. 11 Актисан патша.