Кіріспе
Кардиоваскулярлық когорттық зерттеу
Фрамингем жүрек зерттеуі – Массачусетс штатының Фрамингем қаласының тұрғындарының ұзақ мерзімді кардиоваскулярлық когорттық зерттеуі. Зерттеу 1948 жылы Фрамингемнен 5209 ересек адамнан басталды және қазір үшінші буын қатысушыларын қамтиды. Зерттеуге дейін гипертониялық немесе артериосклеротикалық жүрек-қан тамырлары ауруларының эпидемиологиясы туралы ештеңе белгілі болған жоқ. Қазіргі кезде жүрек аурулары туралы, мысалы, диетаның, физикалық жаттығулардың және аспирин сияқты дәрілердің әсері туралы көпшілікке мәлім білімнің көп бөлігі осы лонгитюдтік зерттеуге негізделген. Бұл жоба Ұлттық жүрек, өкпе және қан институтының Бостон университетімен бірлесіп (1971 жылдан бері) жүзеге асырылуда. Зерттеу 20 жылға созу жоспарланған; алайда, доктор Даубердің зерттеуді насихаттау және қаражат жинау үшін күш салғаннан кейін, ол Бостонға ауысып, алдын алу медицинасы кафедрасын басқарды, қызығушылық артты. 1968 жылға қарай бастапқы зерттеу мақсатына жетті ме және жоспарланғандай тоқтатылу керек пе деген пікірталас туды. Бір комитет жиналып, 20 жылдық зерттеуден кейін Фрамингем зерттеуін аяқтау керек деген шешімге келді, себебі олардың гипотезасы тексерілді және жүрек аурулары туралы кең көлемді ақпарат жиналды. Осы қорытындыға қарамастан, Конгресс бұл ұсынысты қабылдамай, зерттеуді жалғастыруға дауыс берді. Зерттеу әртүрлі сегменттерге немесе «когорттарға» бөлінді. Уильям П. Кастелли – Фрамингем жүрек зерттеуінің бұрынғы директоры. 1948 жылы құрылған «Түпнұсқалық когорта» 5209 ер және әйелден тұрды. Қатысу үшін талаптар: алғашқы тексеру кезінде 30 мен 62 жас аралығында болуы, сондай-ақ жүрек ұстамасы немесе инсульт тарихының болмауы. Бастапқыда қызығушылықтың төмендігіне байланысты дәрігерлер, медбикелер және денсаулық сақтау қызметкерлері науқастарға үлгі көрсету үшін зерттеуге ерікті түрде қатысты. 1971 жылы құрылған «Ұрпақтар когортасы» екінші буын зерттеуі болып табылады, оған «Түпнұсқалық когортаның» балалары қатыса алады. Егер олар «Ұрпақтар когортасының» қатысушысынан екі немесе одан көп бала тудырса немесе жүкті болса, әйелдер мен ерлер де қатыса алатын болды. 1994 жылы құрылған «Омни-бір» когортасы жүрек қаупінің факторлары ретінде нәсіл мен тектің ықпалын, сондай-ақ Фрамингемнің нәсілдік құрамының өзгеруін қарастырды. 2002 жылы құрылған «Үшінші буын когортасы» – «Ұрпақтар когортасының» балалары мен «Түпнұсқалық когортаның» қатысушыларының немерелерінен тұратын үшінші буын зерттеуі. Қабылдау үшін ең төменгі жас – 20 жас. 2003 жылы құрылған «Омни-екі» когортасы «Омни когортасының» балаларын қамтитын екінші буын зерттеуі болды. «Түпнұсқалық когорта» ондаған жылдар бойы құрылған болса, «Омни когортасының» буындық терезесі әлдеқайда қысқа болды. Осыған байланысты «Омни-екі» когортасына 13 жасқа толған қатысушылар да қатыса алды.
Мықты және әлсіз жақтары
Фрамингем жүрек зерттеуіне қатысты 3000-нан астам рецензияланған ғылыми мақала жарияланды. Бұл жұмыстың ауқымы мен ұзақтығы жағынан ерекше және жалпы алғанда өте пайдалы деп қабылданады. Фрамингем жүрек зерттеуінің басынан-ақ жүрек денсаулығына өмір салты мен қоршаған орта факторларының, сондай-ақ генетикалық бейімділіктің әсер ететіні дұрыс болжалды. Фрамингем жүрек зерттеуі «қауіп факторы» терминінің бастауында тұр. Фрамингем зерттеуіне дейін дәрігерлер жүрек ауруларын алдын алу туралы аз білген. 1950 жылдары артериялардың бітелуі мен тарылуы (атеросклероз, артериосклероз) қартаюдың қалыпты процесі деп есептелді және барлық жастағы адамдарда кездеседі деп саналды. Жоғары қан қысымы (гипертония) және қан сарысуындағы холестериннің жоғары деңгейі (гиперхолестеринемия) да 1950 жылдары қартаюдың нормальды салдары ретінде қарастырылды және оларға ем болған жоқ. Гомоцистеин сияқты осы және басқа да қауіп факторлары жылдар бойы біртіндеп анықталды. Фрамингем жүрек зерттеуі, басқа да маңызды ірі зерттеулермен бірге, мысалы, «Жеті елдегі зерттеу» және «Медбикелердің денсаулығы зерттеуі» дұрыс тамақтану, артық салмақ немесе семіздіктен ауырмау және жүйелі дене жаттығуларының жақсы денсаулықты сақтауда маңызды екенін көрсетті, сондай-ақ ерлер мен әйелдер арасында жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупінде айырмашылықтар бар екенін анықтады. Темекі шегу туралы басқа да маңызды зерттеулермен, мысалы, «Британдық дәрігерлер зерттеуімен» бірге, темекі шегудің жүрек ауруларының дамуына ықпал ететін маңызды фактор екені расталды, бұл көп жағдайларда стенокардияға, миокард инфарктісіне (МИ) және коронарлық өлімге алып келеді. Соңғы кезде Фрамингем зерттеулері, әсіресе, қауіптің төменгі деңгейіндегі топтарда, мысалы, Ұлыбритания халқы үшін, қауіпті асыра бағалау ретінде қарастырылуда. Дәлелге негізделген медицинадағы бір сұрақ – зерттеудегі адамдар денсаулық сақтау маманымен жұмыс істейтін науқасқа қаншалықты ұқсас. Зерттеушілер соңғы 30 жылда зерттеуге қатысқан адамдардың байланыс ақпаратын пайдаланып, зерттеудегі достары мен туыстарының әлеуметтік желісін картаға түсірді.
Фрамингемдік тәуекел көрсеткіші
Адамның 10 жылдық жүрек-қан тамырлары қауіптілігін, жүрек-қан тамырлары ауруы белгілі емес адамдардың арасында да, Фрамингем қауіптілік көрсеткішімен бағалауға болады. Фрамингем қауіптілік көрсеткіші Фрамингем жүрек зерттеуінің нәтижелеріне негізделген.
Зерттеудің құрылымы
Фреймингем жүрек зерттеуіне қатысушылар, олардың балалары мен немерелері ерікті түрде әр 3-5 жыл сайын толыққанды медициналық тарихты, физикалық тексеруді және медициналық тесттерді қабылдауға келісім берді, осы арқылы дене және психикалық денсаулық, әсіресе жүрек-қантамыр аурулары туралы мол деректер жинақталды. "Фреймингем жүрек зерттеуінің достары" атты коммерциялық емес қайырымдылық қоры зерттеу шығындарын өтеуге және жүрек мәселелері туралы хабар таратуға құрылды. Мүшелік қатысушылармен ғана шектеледі.
Генетикалық зерттеулер
Соңғы жылдары ғалымдар Фрамингем жүрек зерттеуінде генетикалық зерттеулер жүргізіп жатыр. Отбасылардағы тұқым қуалау үлгілері, тұқым қуалаушылық және генетикалық корреляциялар, молекулалық маркерлер мен байланыстар зерттелді. Байланыс зерттеулеріне дәстүрлі генетикалық байланыс зерттеулері кіреді, яғни кандидаттық гендердегі ген полиморфизмдерімен (бір нуклеотидтік полиморфизмдер, СНП) жүрек-қан тамырлары ауруының қаупі арасындағы байланысты іздеу, сондай-ақ геномдық ауқымды байланыс зерттеулері (GWAS). Бұдан әрі, SHARe зерттеуі (SNP Health Association Resource Study) жаңа кандидаттық гендерді анықтады және Фрамингем жүрек зерттеуіне қатысушыларда бұрыннан белгілі кандидаттық гендерді (гомоцистеин және В12 витамині деңгейі үшін) растады. Осы үміттендіретін геномдық нәтижелерге байланысты Фрамингем жүрек зерттеуі "жүрек-қан тамырлары генетикалық эпидемиологиясының алтын стандартына айналуға бет бұрған" деп сипатталды. Дегенмен, клиникалық жағынан, осы (және басқа) күш-жігерге қарамастан, гендердің жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупіне тигізетін жалпы әсері дәстүрлі жүрек-қан тамырлары қаупінің факторларынан асып түспегені анықталған жоқ.
Ұқсас зерттеулер
1966 жылдан бері Батыс Австралиядағы Бюсселтон қаласының көптеген тұрғындары арасында ұзақ жылдар бойы жүргізіліп келе жатқан "Бюсселтон денсаулық сараптамасы" (Busselton Health Study) сараптамасының нәтижесінде, деректер базасы құрастырылды және Батыс Австралия университетінің Халық денсаулығы мектебі басқарады. "Бюсселтон денсаулық сараптамасы" мен "Фрамингем жүрек сараптамасы" көптеген жағынан ұқсас болғанымен, "Бюсселтон денсаулық сараптамасы" Фрамингемде зерттелмеген кейбір факторлардың, мысалы, ұйқыдағы дем тоқтауының (sleep apnea) әсерін де зерттеді. Caerphilly Heart Disease Study, сондай-ақ Caerphilly Prospective Study (CaPS) деп те аталады, 1979 жылы Ұлыбританияның Оңтүстік Уэльстегі әдеттегі шағын қаладан алынған өкілдік халық үлгісінде құрылған эпидемиологиялық перспективалық когорталық зерттеу. Зерттеу кең ауқымды деректерді жинады және медициналық баспасөзде 400-ден астам жарияланымға әкелді, олар негізінен қан тамырлары аурулары, танымдық функция және салауатты өмір салты туралы болды. "Қытай-Корнелл-Оксфорд жобасы", сонымен қатар "65 қытай ауылдық округтеріндегі диета, өмір салты және ауруларға байланысты өлім-жітімнің ерекшеліктерін зерттеу" деп те аталады. Бұл зерттеу кейін "I Қытай сараптамасы" деп аталды, ал одан кейінгі зерттеу "II Қытай сараптамасы" деп аталды. Strong Heart Study – американдық үнділердің ер және әйелдері арасындағы жүрек-қан тамырлары аурулары мен оларға қатысты тәуекел факторларын зерттеуге бағытталған үздіксіз когорталық зерттеу. Алғашқы когорта 1984 жылы Аризона, Оклахома, Солтүстік Дакота және Оңтүстік Дакота штаттарының 13 тайпалық ұлттары мен қауымдастықтарынан 35-74 жас аралығындағы 4549 қатысушымен басталды. Копенгаген қаласының жүрек сараптамасы, сондай-ақ дания тілінде Østerbroundersøgelsen деп аталады (Копенгагеннің шығыс бөлігіне сілтеме жасайды – "Østerbro"), Даниялық ерлер мен әйелдер арасындағы жүрек-қан тамырлары аурулары мен оларға қатысты тәуекел факторларын зерттеуге бағытталған үздіксіз перспективалық когорталық зерттеу. Алғашқы когорта 1976 жылы 20-93 жастағы 19 698 қатысушымен басталды. Бүгінгі күнге дейін зерттеу деректері негізінде 930-нан астам мақала жарияланды және 76 докторлық диссертация қорғалды. Зерттеуден алынған маңызды нәтижелерге қарт жаста дене белсенділігінің пайдасы, триглицерид деңгейінің жоғарылауының клиникалық маңызы және қатерлі ісік пен жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуына генетикалық бейімділіктің әсері жатады.
Пайдаланылған әдебиеттер
Дэниел Леви және Сьюзан Бринк. (2005). Жүрек пікірін өзгертті: Массачусетс штатының Фрамингем қаласының халқы жүрек-қан тамырлары ауруларының сырларын ашуға қалай көмектесті. Knopf.