Кіріспе

Жабайы моллюскалардан інжу-маржан жинау

Інжу-маржан аңдау, сондай-ақ перл аулау, теңізде немесе тұщы суда жабайы моллюскалардан, әдетте, устрицалардан немесе мидиялардан інжу-маржанды табу немесе табуға тырысу қызметі болып табылады. Перл аңдау Персия шығанағы және Жапонияда мыңдаған жылдар бойы кең таралған. Батыс Австралияның солтүстік және солтүстік-батыс жағалауында інжу-маржанға суға түсу 1850 жылдары басталды, ал Торрес бұғазы аралдарында 1860 жылдары басталды, онда бұл термин інжу-маржан қабықтарында табылған аналық перл немесе жемшөп қабығын табуды да қамтиды. Көп жағдайда, інжу-маржан беретін моллюскалар тереңдікте тіршілік етеді, оларға қолмен беттен жете алмайсыз, сондықтан оларға жету үшін суға түсу немесе кейбір құралдарды пайдалану қажет. Тарихи тұрғыдан алғанда, моллюскалар еркін суға түсу арқылы алынған, яғни суға түсуші бір деммен төмен түсіп, көтерілген кезде мүмкіндігінше көп нәрсені жинап алатын. Суға түсу маскасы су астында көру қабілетін жақсартты. Су астындағы жұмыстарға қолданылатын су асты шлемдері пайда болғаннан кейін, олар перл аңдау және түймелер, инкрустация және басқа да сәндік бұйымдар жасау үшін шикізат ретінде перл қабығын жинау сияқты ілесу қызметтеріне де қолданылды. Су асты шлемі суға түсушінің тереңдікте бола алатын уақытын ұзартты және бұрын белгісіз болған баротравма және декомпрессиялық ауру қауіптерін енгізді.

Тарих

ХХ ғасырдың басына дейін інжуді алудың жалғыз жолы мұхит түбінен, көлдерден немесе өзендерден қолмен көптеген жемшөптерді немесе мидияларды жинау болатын. Содан кейін олар су бетіне көтеріліп, ашылып, ішіндегі тіндер тексерілетін. 3-4 сапалы інжуді табу үшін бір тоннадан астам жемшөптер қарастырылуы керек еді. Жеткілікті жемшөптерді табу үшін еркін суға түсушілер көбінесе бір деммен 100 футтан астам тереңдікке түсуге мәжбүр болып, қауіпті жануарларға, толқындарға, көзге зиян келтіруге және суға бату қаупіне тап болатын, көбінесе су бетіне қайта оралғанда тез есінен айрылып суға батып кеткен. Осы кезеңде суға түсудің қиындығы мен жемшөптердегі інжудің өсуінің болжаусыздығы салдарынан, сол кездегі інжулер өте сирек және сапасы әртүрлі болған.

Азиялық

Азияда кейбір інжу жемісін тереңдігі жер бетінен басталатын сайларда табуға болар еді, бірақ көбінесе дайверлер жеткілікті мөлшерде інжу жемісін табу үшін 12 метр (40 фут) немесе тіпті 38 метр (125 фут) тереңдікке түсуге мәжбүр болды, және мұндай терең суға түсулер дайверлер үшін өте қауіпті болды. 19-ғасырда Азиядағы дайверлердің мұндай тереңдікте өмір сүруіне көмектесетін өте қарапайым технологиялар ғана болды. Мысалы, кейбір аймақтарда олар денелерін майлап жылуды сақтауға тырысты, құлақтарына майланған мақта салды, мұрындарын жабу үшін тасбақа қабығынан жасалған қысқыш киді, суға түсу үшін тас сияқты үлкен затты ұстап, жүзудің қажетсіз күшін азайтатын, ал інжу жемісін жинау үшін кең аузы бар себет немесе тор қолданды. Мыңдаған жылдар бойы теңізден алынған көптеген інжу жемісі Үнді мұхитында, Персия шығанағында, Қызыл теңізде және Маннар шығанағында (Шри-Ланка мен Үндістан арасында) жұмыс істейтін дайверлердің еңбегінің нәтижесі болды. Исидор Харакстың Парфяндық саяхатының бір бөлігі Афинейдің 3-ғасырлық «Софистер кешкі асы» еңбегінде сақталған, онда Персия шығанағындағы арал маңындағы інжу жемісін теру үшін суға түсу туралы айтылған. Филиппин жағалауындағы дайверлер де, әсіресе Сулу архипелагында, ірі інжу жемісін табысты жинап алды. Шындығында, Сулу архипелагындағы інжу жемісі «дүниедегі ең жақсысы» саналды, ол терең, таза және күшті ағысы бар қабықтарда табылған. Кейде заң бойынша ең үлкен інжу жемісі сұлтанға тиесілі болды, ал оны сату үшін өлім жазасы қарастырылған. Дегенмен, көптеген інжу жемісі архипелагтан жасырын түрде шығып, Еуропаның ең бай отбасыларының қолына тиді. Інжу жемісін теру Катар, Бахрейн, Кувейт, Жапония, Үндістан және Персия шығанағы елдерінің кейбір аймақтарында танымал болды. Мексика шығанағы да інжу жемісімен әйгілі болды, оны алғаш испан зерттеушілері тапқан.

Парсы шығанағы

Персия шығанағының суында көптеген інжу-маржандар өндірілді, ал інжу өндіру саласы Кувейт, БАӘ және Катарда гүлденді, Бахрейн ең көп экспортты өнімді қамтамасыз етті. Он тоғызыншы ғасыр бойында інжу-маржанға деген баға артты, бұл аймақта інжу-маржан саудасы кеңейді. Осы кезеңде Персия шығанағынан алынған інжу-маржандар Алеппо және Стамбулда сатылды, сондай-ақ саудагерлердің Индияға (әсіресе Бомбейге) інжу-маржандарын сату үшін барып-қайтқандығына куәліктер бар. 1930 жылдарға қарай, бірнеше саудагерлер өз інжу-маржандарын сату үшін тіпті Парижге дейін сапар шекті. ХХ ғасырдың басында Персия шығанағының жағалауында тұратын халықтың шамамен төрттен бірі інжу-маржан саудасымен айналысқан деп есептелді. Персия шығанағында інжу-маржан өндіру саласы негізінен құл еңбегімен ұсталып тұрды, ал 1937-1971 жылдар аралығында Персия шығанағы мемлекеттерінде құлдық толығымен жойылғанға дейін ер адамдар құл ретінде інжу-маржан теруге жұмылдырылды. Бұл аймақтағы інжу-маржан өндірісі 1912 жылы, "Молың Жыл" деп аталған кезеңде ең жоғары деңгейге жетті. Алайда, 1950 жылдары інжу-маржанға тәуелділік мұнайға тәуелділікпен ауыстырылды, мұнайдың табылуы және мұнай өнеркәсібінің басым экономикалық саудаға айналуы осыған себеп болды.

Америка

Азиядағыдай, түпкілікті американдықтар Огайо, Теннесси және Миссисипи сияқты көлдер мен өзендерден тұщы су інжу-маржандарын жинады, ал басқалары Кариб теңізінен және Орталық және Оңтүстік Америка жағалауларындағы сулардан теңіз інжу-маржандарын табысты іздеді. Оңтүстік Американың солтүстігінде (қазіргі Колумбия мен Венесуэланың солтүстік жағалауында) колониялық құлдық кезінде құлдар інжу-маржан терушілер ретінде пайдаланылды. Суға түсушілердің өмірі көбінесе қысқа болды, себебі іздеу жүргізілетін суларда акулалар көп кездесетін, нәтижесінде суға түсушілерге жиі шабуылдар жасалатын. Асыл бермет тапқан құл кейде бостандығын сатып алу мүмкіндігіне ие болатын. 1930 жылдардағы АҚШ-тағы Ұлы депрессия кезінде інжу-маржан қабығына жақсы баға алу қиын болды. Жинаған острицалардан табылған табиғи інжу-маржандар суға түсушілер үшін сирек кездесетін сыйлық болды. Жылдар бойы көптеген тамаша үлгілер табылды. 1930 жылдары, тым көп теру острицалардың қорларын қатты азайтты. АҚШ үкіметі острицалардың жоғалып кетуіне жол бермеу үшін теруді қатаң түрде реттеуге мәжбүр болды, ал Мексика үкіметі 1942 жылдан 1963 жылға дейін барлық інжу-маржан теруді тоқтатты.

Австралия

Қабықтарды жинауды Австралияның аборигендері ұзақ жылдар бойы жүзеге асырғанмен, інжуді суға батыру 1850 жылдары Батыс Австралия жағалауында ғана басталды. Ал інжу өнеркәсібі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін өркендеді, содан кейін пластик түймелер мен қабықтан жасалған басқа да заттардың өндірісінің кеңеюіне байланысты аналық инжудың бағасы күрт төмендеді. 1870 жылдары алыс солтүстік Квинслендтің Торрес бұғазында інжу аулау басталды. 1890 жылдары інжу аймақтағы ең ірі өнеркәсіпке айналды және жағалаудағы аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының халқына зор әсер етті. Суға батырудың қауіптілігіне байланысты, ақ нәсілді адамдар арасында қатысушылар болған жоқ, ал Азия, Тынық мұхиты және Австралияның жергілікті халқы арзан жұмыс күші ретінде пайдаланылды. Индустрияның басты мақсаты қабықтарды жинау болды, және жалпы өнеркәсіп аналық інжуды шетелдік нарықтарға сатуға бағытталған колониялық сипатта болды. Уақыт өте келе, көздер таусылып, суға батырушылардың тереңірек суға түсуіне ынталандырылды, бұл оқуды одан да қауіпті етті. Суға батырушылар ауыр суға батыру костюмінен бас тартып, тек шлем мен корсетті пайдаланды, бұл 1960 жылға дейін стандартты практикаға айналды. 1922 жылы 48 фатом (87 метр) тереңдікте сынақтан өткен "Хукай" жабдығы осы сулардың күшті ағындары үшін жарамсыз деп танылды, ал кейінгі скафандр жабдықтары су астында қажетті уақытты өткізуге және су бетіне көтерілгенде қысымды азайтуға жеткілікті ауа бермеді.

Латын Америкасының отарлауы

XVI ғасырдың бірінші жартысында испандықтар Венесуэланың Кариб теңізінің жағалауында, әсіресе Маргарита аралының маңында кеңінен таралған інжу шабақтарын ашты. Бұл аймақтағы жергілікті құлдық әлі тоқтатылмағандықтан, оны орнату оңай болды; сондықтан жергілікті халықтар тұтқындалып, көбінесе інжу терушілер ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Құл саудасының тиімділігін зорлықпен қамтамасыз ету мүмкін болмағандықтан, жағалаудағы басшылар "құтқару" деп аталатын алым жүйесін енгізді. Бұл жүйе дами келе, Латын Америкасының жағалауында, соның ішінде Колумбияның Гуахира түбегіндегі Риохаханың жанында да көптеген шабақтар табылды. Дегенмен, жергілікті еңбек және інжу шабақтарының шамадан тыс пайдаланылуы салдарынан испандық інжу экономикасы тез құлдырап кетті. 1540 жылға қарай жағалаудағы бұрынғы испандық елді мекендер тасталып, испандықтар басқа жерде еңбек және жаңа нарықтар іздеуге көшті. Инжу өнеркәсібі 16 ғасырдың соңында испандықтар жергілікті еңбекшілерді африкалық құлдармен алмастырғанда жандана түсті.

Процесс

Остерлерді жинау әдістері жағалау бойында көбінесе өзгеріссіз қалды және суарушылардың жағдайына, аймақтың жер бедеріне, сондай-ақ испан шеберлерінің талаптарына қарай әртүрлі болды.

Венесуэла

Маргарита аралында шағын аймақтар алдын ала тексерілді, ал суға түсушілер тыныс алудың төзімділігіне сүйене отырып, суға батып, қайта шығатын. Осы шағын аймақтардағы устрицалардың қорлары таусылғаннан кейін, қайықтағы адамдар – әдетте онға жуық суға түсуші, испандық навигаторы, суға түсу басшысы, есушілер және бригадир – келесі устрицалы алапқа көшетін. Індетті іздеу үшін суға түсушілер бір жағынан қайыққа, екінші жағынан балық аулау торға байланған кішкентай торды алып жүретін. Олар жинаған устрицаларды әдетте осы торға салып қоятын, бірақ терең суға түсу кезінде суға түсушілер денелеріне тастар байлап, теңізге түсер еді. Тастар су бетіне қайта шыққанға дейін салмақ ретінде қызмет ететін, содан кейін суға түсушілер оларды шешіп тастайтын. Суға түсушілер тамақтануға және демалуға қысқа үзіліс алып, күн батқанға дейін осы жұмысты жалғастыратын. Содан кейін олар ұсталған устрицаларын бригадирге ұсынып, ранчериогоға кешіп, тамақтанып, устрица қабықтарын ашатын. Испандықтар суға түсушілерді (көбінесе еркектер) пәктігін сақтамаса, суға батып кетпей, керісінше суда жүзіп қалатынына сеніп, түнде жатақханаларына құлыптайтын. Аз улов жинаған немесе наразылық білдірген суға түсушілер қамшымен сабалып, тізбекке бұғауланатын. Жұмыс күні таңнан кешке дейін созылар еді, ал су астында болу, сондай-ақ көгалдар салдарынан кейбір суға түсушілердің денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, жағалау суларында акулалар көп кездесетіні мәлім болғандықтан, акула шабуылдары да жиі болатын. Балық аулау көлемі азайғанда, құлдар құнды інжу-маржандардың бір бөлігін жасырып, оларды қожайындарынан киім-кешекке айырбастайтын. Кубагуадағы інжу-маржан іздеу процесі басқа испандық практикалардан сәл өзгеше болды. Мұнда әр қайықта алты суға түсуші жұмыс істеп, жұптасып інжу-маржанды жинаған. Бұл суға түсушілер теңіз түбінен устрицаларды жинау үшін мойындарына кішкентай сөмкелер байлап алып жүретін. Кейбір ғалымдар Кубагуадағы ыстық климат устрица қабықтарының өздігінен ашылуына себеп болатынын, бұл інжу-маржанды алу процесін жеңілдететінін хабарлайды. Жергілікті тұрғындар африкалықтарға қарағанда аз демалыс алатын және жұмысты ертерек бастау үшін кемеден лақтырылуы немесе қамшымен сабалуы мүмкін еді. Маргарита аралындағы құлдар сияқты, барлық інжу-маржан іздеу құлдары түнде тізбекке бұғауланып, қашпау үшін сақталған; сонымен қатар, өлімдер акула шабуылдарынан ғана емес, сонымен қатар судан жылдам көтерілуден туындаған қан кетуден және суық суға үнемі қайта кіруден туындаған ішек ауруларынан да болды.

Панама

Панамалық балық аулаудағы суға түсушілер тобы Маргарита аралындағылардан үлкен болды, әдетте 18–20 суға түсушіден тұратын. Тор қаптардың орнына, олар устрицаларды қолқаларының астына немесе тіпті аузында алып шығатын, ал кейін ұсталғандарын кемедегі мата қапқа салып қоятын. Әр суға түсуші демі бітіп, қатты шаршағанша, сондай-ақ күніне белгіленген квотасын орындағанша суға түсуді жалғастыратын. Қаптар толғанда, суға түсушілер қайта дем алып, бірден кемеде інжуді іздеп, оларды бригадирге тапсыратын, ол мұқтаж емес және толыққанды інжулерді есепке алатын. Артық инжулер суға түсушілерге берілетін, олар оларды кеме иесіне әділ бағамен сата алатын; ал егер суға түсушілер күнделікті квоталарын орындамаса, олар келесі күнгі квотаны орындау үшін резервтегі інжулерін пайдаланатын немесе сол көлемді қарызға жазатын. Венесуэлалық суға түсушілер сияқты, Панамалық суға түсушілер де акула шабуылына ұшырау қаупіне тап болды, бірақ олар өздерін қорғау үшін әдетте пышақ алып жүретін.

Қазіргі

Бүгінде інжу терудің орнын, жапон кәсіпкері Кокичи Микимото кеңінен танымал еткен және насихаттаған технологияны қолданатын, шайырлы інжу шаруашылықтары басып алды. Острицаға енгізілген бөлшектер інжудің қалыптасуына көмектеседі және өндірістің болжамды болуын қамтамасыз етеді. Бүгінде інжу өнеркәсібі жыл сайын миллиардтаған інжу өндіреді. Кәсіби суға түсушілер (ама) әлі де жұмыс істейді, бірақ негізінен туризм саласында. АҚШ-тың Огайо және Теннесси өзендерінде інжу теру әлі де кездеседі. Шотландиядағы тау өзендерінде інжу теру 1995 жылы тыйым салынды, себебі моллюскалар популяциясы құрылысқа жақын қалды, толық ақпаратты Pearl#British Isles бөлімінен қараңыз.