Кіріспе

Бұл әдебиет туралы алғашқы мәліметтер 1668 жылға дейін барып жетеді, осы жылы испан иезуиті Фр. Франсиско Игнасио Альзина канду, хайя, амбахан, каногон, бикал, балак, саид және авит сияқты поэзиялық формаларды тіркеп қалды. Ол сондай-ақ, ертедегі повесть түрлері – сюзуматон мен посонгты сипаттады. Театр дәстүрі өлеңдерді орындау, рәсімдер мен мимикалық билерде кеңінен дамыған. Билер ежелгі варай халқының қуаныштары мен күнделікті өмірін бейнелейтін. Үш ғасырлық испан отарлауы және одан кейінгі американдық оккупация кезеңінде ескі рәсімдер, поэзиялық формалар мен повестьтер жаңаша өңделді. Мысалы, балак – ер және әйел арасындағы поэзиялық махаббат айқасы. Уараи тарихшысы Шаро Н. Кабардоның сөзіне сәйкес, балак өзінің формасын сақтап, жаңа атаулар алып, отарлаушылардың тілінен элементтер қабылдады. Испан кезеңінде балак амораль деп аталды, ал американдық оккупация кезінде ол ағылшын тіліндегі "күлімдеу" сөзінен туындаған исмайлинг деп өзгертілді. Әдеби зерттеушілердің мәліметінше, Самардың кейбір аймақтарында балак немесе исмайлинг формасы империализмге қарсы көңіл күйді білдіру үшін қайта жаңартылды, онда әйел Отанды, ал ер адам Отанын сүйетін патриотты бейнелейді.

1900-жылдан 1950-жылға дейін

Қазіргі Шығыс Висай әдебиеті, әсіресе варай тіліндегі әдебиет, 1900-жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін жарық көрген поэзия мен драмаға негізделген. Аймақтың гүлденген экономикасы және 1901 жылы алғашқы варай газеті – «An Kaadlawon» жарық көргеннен бастап жергілікті басылымдардың пайда болуы варай тіліндегі поэзияның дамуына ықпал етті. Самарда 1900-жылдары ұзақ уақыт бойы жарық көрген «Eco de Samar y Leyte» журналы испан, варай және ағылшын тілдерінде мақалалар мен әдеби туындыларды жариялады. Бұл басылымның ерекшелігі – «An Tadtaran» атты поэзия бөлімі, онда сол кездегі халықтың өзгеретін құндылықтарын сынаған сатиралық өлеңдер жинағы жарияланды. «Eco» сонымен қатар мерекелік және діни өлеңдерді де жариялады. Лейтеде 1931-1932 жылдарға қатысты қолжазбалары сақталған «An Lantawan» басылымында діни және мерекелік өлеңдер жарық көрді. Сондай-ақ, «Bagong Katipunero», «Luro», «Datoy Anilod», «Marpahol», «Vatchoo» (Висенте И. де Вейра), «Julio Carter» (Илюминадо Лусенте), «Ben Tamaka» (Эдуардо Макабента) және «Kalantas» (Касиано Тринчера) атты авторлардың өлеңдері де жарияланды. Осы псевдонимдермен ақындар сыбайлас жемқор мемлекеттік қызметкерлерді сынап, халықтың жаман әдеттерін әжуалады, сондай-ақ қоғамдық мінез-құлықтың қазіргі заманғы әдістерін қабылдаған жергілікті әйелдерді сынады. 1909 жылы «Sanghiran san Binisaya» ұйымы құрылғаннан кейін, жазушылар мен аймақтың зиялылары варай тілін дамыту мақсатында бірікті. Норберто Ромуальдес аға басшылығымен «Sanghiran» мүшелерінің арасында Илюминадо Лусенте, Касиано Тринчера, Эдуардо Макабента, Франсиско Альварадо, Хуан Рикачо, Франсиско Инфектана, Эспиридион Брилло және мемлекеттік қайраткер, Лейте провинциясының алғашқы сайланған губернаторы Хайме С. де Вейра болды. Бір кезде «Sanghiran» осы тілде жаңа туындылардың пайда болуына серпін берді. 1900 жылдан 1950-жылдардың соңына дейінгі кезеңде Касиано Тринчера, Илюминадо Лусенте, Эдуардо Макабентаның ең үздік варай тіліндегі өлеңдері, сондай-ақ Агустин Эль О'Мора, Пабло Ребадулла, Томас Гомес-младший, Филомено Квимбо Сингзон, Эстрелла Пакуан, Педро Сепара, Франсиско Аурильо және Элеутерио Рамо поэзиясының пайда болуына куә болдық. Тринчера, Лусенте және Макабента әсіресе сатиралық поэзия жазғанда өзінің шеберлігін көрсетті.

1950-ші жылдардан кейін

Ағылшын тілінің елдегі ресми тіл ретінде қабылдануы осы жазушылардың өз ұлттық ана тіліне деген адалдығын күшейтті. 1920 жылдары «Лейте Ньюс» және «The Leader» газеттерінің ағылшын тілінде жарық көргенінен кейін, ағылшын тілінің коммуникация құралы ретінде маңызы артты, ал уарай тілі бірте-бірте ығысып, оның поэзиясы жергілікті басылымдардан толығымен жоғалып кетті. Егер жергілікті газеттер енді уарай тіліндегі поэзияны жарияламайтын болса, 1970 жылдары осы функцияны MBC-нің DYVL және жергілікті радиостанциялар иеленді. Бүгінгі күнге дейін осы станцияларға жіберілетін өлеңдердің көпшілігін шаруалар, үй шаруалары, заңгерлер, мемлекеттік қызметкерлер, мұғалімдер мен студенттер жазады. Олардың поэзиясының жалпы ерекшелігі – олардың көбінесе жағдайына байланысты, нұсқаулық сипатта және дәстүрлі формада болуы. Аймақтағы білім алған жазушылар, жергілікті ақындардан айырмашылығы, уарай немесе филиппин тілінде жазбайды. Олардың көпшілігі ағылшын тілінде жазады, бірақ соңғы кезде поэзиялары үшін өз ұлттық ана тіліне қайта оралуға бейімділік байқалады. Уарай драмасы бір кезде қалалық мерекелердің маңызды бөлігі болды. Оның жазылуы мен қойылуы әдетте қала әкімімен тапсырылып, қала тұрғындарына ойын-сауық үшін ұйымдастырылған мерекелердің бір бөлігі болды. Қалалық мерекелер драматургтердің жұмысына қолдау көрсетті. Соңғы жылдары жағдай өзгерді. Егер қазіргі таңда пьеса қойылса, ол көбінесе хади-хади және сарсуэла дәстүрінде жазылған бұрынғы пьесалардың қорынан алынады. Уарай сарсуэласы бойынша сарапшы, Филипинас айтуынша, ең алғашқы сарсуэла қойылымы – Норберто Ромуальдестің 1899 жылы Лейте штатының Толоса қаласында қойылған «An Pagtabang ni San Miguel» пьесасы болды. Сарсуэла музыкалылығы мен драмалық әрекетімен көрермендерді қызықтырды. Бұл жанрдың белгілі драматургтері Норберто Ромуальдес аға, Альфонсо Синко, Илюминадо Лусенте, Эмилио Андрада кенже, Франсиско Альварадо, Хесус Игнасио, Маргарита Нонато, Педро Асерден, Педро Сепара, Эдуардо Хильбано, Монинг Фуэнтес, Вирджилио Фуэнтес және Агустин Эль О’Мора болды. Осы драматургтердің ішінде Илюминадо Лусенте әдеби жетістіктерімен ерекшеленеді. Ол отызға жуық пьеса жазды, олардың көпшілігі отандық жанжалдар мен сол кездегі уарай қоғамының өзгеретін әдет-ғұрыптарына арналған. Оның ұзақ шығармаларының көпшілігі мелодрамалық болғанымен, оның сатиралық пьесалары ирониясы мен юморы, сюжеттік құрылымының тығыздығы және тілдің шеберлігімен есте қалады. Хади-хади сарсуэладан бұрын пайда болды. Ол Лейте қаласының көптеген қауымдастықтарында қамқоршы қасиеттіге арналған мерекелік шаралардың бір бөлігі ретінде жазылып, қойылды. Ол көбінесе соғысып жатқан христиан және мұсылман мемлекеттері туралы айтатын. Бүгінде тіпті Себуано тілінде сөйлейтін аймақтарда да хади-хади қойылымдары туралы естімейсіз. Уарай тіліндегі көркем әдебиет өркендемеді, себебі оны жариялауға арналған орын жоқ.