Кіріспе
1891 ж. Жозе Ризальдың «Эль филибстерисмо» романы (; Локсиннің ағылшын тіліндегі аудармасындағыдай, «Бүлдіруші» немесе «Бүлдіру», сондай-ақ мүмкін аудармалар), филиппин ұлттық батыры Жозе Ризальдың екінші романы. «Noli Me Tángere» романының жалғасы болып табылады және бірінші кітап сияқты испан тілінде жазылған. Алғаш рет 1891 жылы Гент қаласында жарық көрді. Романның негізгі кейіпкері – «Эль фили» дуологиясының басты тұлғасы Крисостомо Ибарра, енді «Симон» атымен кек алу үшін оралып келеді. Романның қараңғы тақырыбы бұрынғы романның үміт пен романтикаға толы атмосферасынан күрт өзгеше, бұл Ибарраның елінің мәселелерін күш қолдану арқылы шешуге бел буғанын көрсетеді. Өйткені, ел жүйесін реформалауға жасаған бұрынғы тырабы нәтиже бермеді, ал испандардың филиппиндіктерге деген сыбайлас жемқорлық көзқарасы оны мүмкін емес етіп көрсетті. Роман, сондай-ақ оның алдыңғысы, испан үкіметінің зұлымдықтары мен жемқорлығын бейнелегендіктен Филиппиннің кейбір аймақтарында тыйым салынды. Ризальдің испандық жүйе мен оның мәселелерін шешуге және реформалауға бағытталған ұйымдарға қатысуы оның Дапитанға жер аударылуына және соңында өлім жазасына кесілуіне әкелді. Роман мен оның алдыңғысы, сондай-ақ Ризальдің соңғы өлеңі қазір оның әдеби шедеврлері саналады. Ризальдің екі романы да филиппин қоғамына ұлттық сана, католиктік дін мен филиппиндіктердің таңдауына оның ықпалы, үкіметтегі жемқорлық, билікті теріс пайдалану және кемсітушілік, сондай-ақ отарлаудың адам өміріне тигізген әсері және тәуелсіздік күресі мәселелері бойынша терең әсер етті. Бұл романдар кейіннен Филиппин революциясын бастауға ықпал етті. Бүкіл Филиппин бойынша орта мектеп оқушылары үшін бұл романды және оның алдыңғысын оқу міндетті, бірақ қазір олар ағылшын, филиппин және Филиппиннің аймақтық тілдерінде оқылады.
El filibusterismo (; The Subversive or The Subversion, as in the Locsín English translation, are also possible translations), also known by its alternative English title The Reign of Greed, is the second novel written by Philippine national hero José Rizal. It is the sequel to Noli Me Tángere and, like the first book, was written in Spanish. It was first published in 1891 in Ghent. The novel centers on the Noli El fili duology's main character Crisóstomo Ibarra, now returning for vengeance as "Simoun". The novel's dark theme departs dramatically from the previous novel's hopeful and romantic atmosphere, signifying Ibarra's resort to solving his country's issues through violent means, after his previous attempt in reforming the country's system made no effect and seemed impossible with the corrupt attitude of the Spaniards toward the Filipinos. The novel, along with its predecessor, was banned in some parts of the Philippines as a result of their portrayals of the Spanish government's abuses and corruption. These novels, along with Rizal's involvement in organizations that aimed to address and reform the Spanish system and its issues, led to Rizal's exile to Dapitan and eventual execution. Both the novel and its predecessor, along with Rizal's last poem, are now considered Rizal's literary masterpieces. Both of Rizal's novels had a profound effect on Philippine society in terms of views about national identity, the Catholic faith and its influence on the Filipino's choice, and the government's issues in corruption, abuse of power, and discrimination, and on a larger scale, the issues related to the effect of colonization on people's lives and the cause for independence. These novels later on indirectly became the inspiration to start the Philippine Revolution. Throughout the Philippines, the reading of both the novel and its predecessor is now mandatory for high school students throughout the archipelago, although it is now read using English, Filipino, and the Philippines' regional languages.
Сюжет
Алдыңғы романдағы оқиғаларда, Сан-Диего қаласында заманауи мектеп құруға және балалық шағындағы сүйіктісіне үйленуге тырысқан реформатор метизо Крисостомо Ибарраға бүлік шығаруға жала жабылды және ол түрмеден қашып шыққаннан кейін атыс болғаннан кейін қайтыс деп есептелді. Оның досы, реформатор Элиас, Крисостомоға қазынасын қайтарып, елден қашуға мүмкіндік беру үшін өз өмірін құрбан етті және реформалар үшін жорығын шетелден жалғастыра алады деп үміттенді. Он үш жыл бойы елден тыс болғаннан кейін, революциялық Крисостомо қайта оралды, ол Симунның жеке басын қабылдады, құпия бай зергер, оның мақсаты - үкіметті мүмкіндігінше көп құқық бұзушылық жасауға итермелеу, халықты революцияға итермелеу. Симон қаладан қалаға барып, зергерлік бұйымдарын сатады. Сан-Диегоға жеткен соң, ол мазараға көмілген қазыналарын қайтарып алу үшін, Ибарраларға тиесілі орманды жерге барады. Сол жерде оның Крисостомо Ибарра ретінде шынайы жеке басын қазір өскен Базилио табады, ол да кесенеде анасының қабірін аралап жүрді. Анасы қайтыс болғаннан бері Базилио Капитан Тиагоның қызметшісі болып қызмет етіп, оқуға рұқсат алды. Қазір университеттегі соңғы жылы доктор болуға ұмтылған, сонымен қатар әкімші және Капитан Тиаго байлығының мұрагері. Симон өзінің ниеттерін Базилиоға ашып, оған өз жоспарларында орын ұсынады. Өзінің әлемдегі орнын өте сенімді сезінген Базилио бұдан бас тартады. Тиани қаласындағы Сагпанг ауылында Симун ауылдың бас барангиі Талестің үйінде тұрады. Соңғы жылдары бір-бірінен кейін бір бақытсыздыққа ұшыраған Кэбесан Талес Симунның револьверін ұрлап, қарақшыларға қосылу азғыруына қарсы тұра алмайды. Лос-Баньос қаласында Симун өзінің досы генерал-капитанмен бірге аң аулау сапарынан тынығады. Ол өзінің және серіктерімен карточка ойнап, Симун ставкаларды жоғарыдан жоғары көтереді және жартылай әзілдей отырып, генерал-капитаннан жер аударылу, түрмеге қамау және жазалау туралы бос бұйрықтарды алады. Кейін Симун Манилаға барып, қытайлық бизнесмен және Қытай империясының бас консулы болып қалатын Кирогамен кездеседі. Симон Кироганың қарызы бар екенін білген соң, егер Кирога өзінің қару-жарағын Кироганың қоймаларында сақтаса, оған үлкен жеңілдік ұсынады. Қару мен қару-жарақты жек көретініне қарамастан, Кирога жұмысты орындауға келіседі және базарын маңдай ретінде пайдаланады. Квиапо жәрмеңкесі кезінде америкалық Лидс мырзаның ұйымдастыруымен, бірақ Симунның құпия тапсырысымен ұйымдастырылған сөйлейтін бас көрмесі көпшілік назарын аударды. Падре Бернардо Сальви, қазір Кедейлер монастырының капелланы, спектакльдердің біріне қатысады. Көрме Птолемей дәуіріндегі Мысырда орналасқан, бірақ Крисостомо Ибарра мен Мария Клараның және олардың Салвидің тағдырына ұқсас әңгімелерді қамтиды. Шоу қаһарлы қайырымдылықпен аяқталады. Өте кінәлі және қорқынышты сезімге ұшыраған Салви шоуға тыйым салуды ұсынады, бірақ Лидс мырза Гонконгке кетіп қалғанға дейін емес. Айлар өтіп, Симон төңкерісінің түні келеді. Симон Базилионы Тиагоның үйіне барып, оны революцияға қосылуға қайтадан көндіруге тырысады. Ол шабуыл жасау жоспарын ашады: оқ атылады, бұл кезде Кэбесан Талес, қазір өзін Матанглавин деп атайтын қарақшы, және Симун, үкімет әскерлерінің арасында айтарлықтай бүлікші күштерді алдап, жалдауға қол жеткізді, өз күштерін қалаға бастап кіреді. Шіркеу, университет басшылары, көптеген бюрократтар, генерал-капитанның өзі, сондай-ақ оларды күзететін офицерлердің басым бөлігі бір жерде, айтыс-тартысқа толы және көпшілікке танымал "Корневиль сағаттары" қойылымы өтіп жатқан театрда орналасқан. Симон мен Матанглавин өз күштерін басқарып жатқанда, Базилио және тағы бірнеше адам Кедейлер монастырына шабуыл жасап, Мария Клараны құтқарады. Алайда, Базилио Симоунға Мария Клара сол түстен кейін, оны әрқашан аңсаған Салвидің монахтық өмірінің азаптарынан кейін қайтыс болғанын айтады. Қайғыға батқан Симон шабуылдан бас тартып, түн бойы құлап қалады. Кейіннен оның сол түні "апатқа ұшырап", төсегінде жатып қалғаны туралы хабарланады. Келесі күні университет басшылары мен үкіметке зорлық-зомбылықпен қорқытатын плакаттар университет есіктерінен табылды. Базилионың мүшелігі бар реформаға бағдарланған студенттік топ негізгі күдіктілер деп аталады; мүшелері, оның ішінде Базилио да, топтың қалжың кешкі асында болмағандарына қарамастан, тұтқындалады. Олар туыстарының арашашылығымен босатылады, бірақ Базилио жетім болып, босатылу үшін төлеуге қаражаты жоқ. Түрмеде ол Капитан Тиаго қайтыс болғанын және оған ештеңе қалдырмағанын біледі; Тиагоның өсиетінің шындығында оның рухани кеңесшісі Падре Ирене жасаған жалған екені, сонымен қатар оған опиум бергені анықталды; оның балалық шағындағы сүйіктісі Хули, Базилио үшін көмек сұрағанда, приходской священник Каморрадан зорлық көруден қашу үшін өзіне-өзі қол жұмсады; және ол бітіру емтиханын өткірмей қалған, оны тағы бір жыл оқуға тура келеді, бірақ енді оқуға қаражаты жоқ. Симонның арашалығымен босатылған, қараңғы, көңілі тозған Базилио Симонның жоспарына толыққанды қосылады. Симон, сонымен қатар, жаңа төңкерілді ұйымдастырып жатыр және енді міндетті Базилиоға жоспарларын ашады. Хуанито Пелаэс пен Паулита Гомес некесі қалаға шабуыл жасауды үйлестіру үшін пайдаланылады. Пелаэс және Гомес отбасылары Манила элитасының көрнекті мүшелері болғандықтан, шіркеу және мемлекеттік басшылары қабылдауға шақырылады. Симонның ұзартудан бас тартқан генерал-капитан екі күннен кейін кетеді және құрметті қонақ болады. Симон жекелеген түрде гранат пішіндес кристалл шамды үйлену сыйлығы ретінде жеткізеді. Шам қабылдау орнындағы пьедесталға қойылады және залды толық жарықтандыруға жеткілікті жарық береді, сонымен қатар айналармен қапталған. Бір кезде шам өше бастайды. Біреу фитильді көтеруге тырысса, шамның ішіндегі сынап тотығуы бар механизм жарылып, шамды жаққанда, ішінде нитроглицерин толтырылған, бәрін үлкен жарылыста өлтіреді. Жарылыс дыбысы естілгеннен кейін Симонның жалдамалы әскерлері шабуылдайды, Матанглавин мен оның қарақшыларының күшімен күшейтіледі, олар төңкерілген қалаға айналатын төбелерден түседі. Симон хаоста, жаппай халық, үкіметтің плакатқа қатысты қатаң жауабынан және испан үкіметіне қарсы көтеріліске атыс жасауға дайын неміс кемелері туралы қауесеттерден қорқып, өлімге немесе өлімге бара жатыр деп болжайды. Базилио мен тағы бірнеше адам олардың басында тұрып, оларды Кироганың қоймаларына, Симонның қарулары сақталған жерге бастап апарады. Жоспар аяқталғаннан кейін, Симон Базилиоға зарядталған револьвер сыйлап, оны басқа нұсқаулар күту үшін жібереді. Базилио сағаттар бойы көшеде жүреді және бұрынғы үйі, Анлоагуе көшесіндегі Капитан Тиагоның үйінің жанынан өтеді. Ол осы үйдің қабылдау орны болып табылатынын біледі - Хуанито Пелаэс әкесі Тиагоның үйін жаңа үйленген жұбайларға сыйлық ретінде сатып алған. Кейінірек ол Симонның шаммен үйге кіргенін және содан кейін асығыс үйден шығып, каретасына отырғанын көреді. Базилио кетіп қалуға тырысады, бірақ Исаганиді көреді, оның досы және Паулита Гоместің бұрынғы сүйіктісі, терезенің ішіндегі Паулитаға қайғымен қарайды. Олардың айыпталған үйге қаншалықты жақын екенін байқаған Базилио Исаганиге жете алмайды, бірақ Исагани қайғыға батқандықтан оны тыңдамайды. Үмітсіздікке ұшыраған Базилио Исаганиге үйдің кез келген сәтте жарылатынын айтады. Бірақ Исагани әлі де оның сөзін тыңдамайды...