Кіріспе

Жозе Ризальдің романы «Noli Me Tángere» (латынша «Маған тиіспе» деген мағына береді) – филиппин жазушысы және қоғам қайраткері Жозе Ризальдің романы. Ол Филиппиннің испан отаршылдығы дәуірінде жарық көрген. Роман 19 ғасырдың соңында биліктегі үкімет пен испан католик дін қызметкерлерінің жергілікті халыққа қатысты құқықтық және практикалық теңсіздіктерін зерттейді. Ризаль бастапқыда оны испан тілінде жазған, бірақ қазір Филиппинде тагалог (жергілікті тіл) немесе ағылшын тілінде жиі жарияланып, оқылады. «Ризаль заңы» бойынша, «Noli» және оның жалғасы «El filibusterismo» романдары барлық мектеп оқушыларына оқылуы тиіс. «Noli» 9-сыныпта, ал «El filibusterismo» 10-сыныпта оқытылады. Бұл екі роман Филиппиннің ұлттық эпосы саналады. Олар опера, мюзикл, пьеса және өнердің басқа да түрлеріне бейімделген. Романның атауы Киелі кітаптағы Жохан 20:13-17 тарауынан алынған. Ризаль заманында бұл сондай-ақ бетте, әсіресе көз қабағында пайда болатын қатерлі ісіктерге де сілтеме жасады; мұндай жараларға тиіспеу керек болған, себебі олардың қызып, ауыруға себеп болуы мүмкін еді. Ризаль офтальмолог болғандықтан, бұл ісіктермен және олардың атымен жақсы таныс еді. Ол романның арнауында осы байланысты нақты көрсетеді: «A mi patria» («Менің елім») деп бастап, «өте қатерлі сипаттағы қатерлі ісік, оған ең кішкентай тиісу оны ашуландырып, ең өткір ауыруды тудырады» деп жалғастырады. Ризаль филиппин қоғамындағы қатерлі ісіктерді зерттейді. Романның алғашқы ағылшын тіліндегі аудармаларында «An Eagle Flight» (1900) және «The Social Cancer» (1912) сияқты әртүрлі атаулар қолданылған, бірақ соңғы аудармалар түпнұсқа атауын пайдаланады.

Өмірбаян

Хосе Ризаль, филиппин ұлтшылы және полимат, Филиппин қоғамының оқшауланғандығы мен колонизация салдарынан прогрестің болмауына тоқталып, осы кемшіліктерді әшкерелейтін роман жазу идеясын ойлап тапты. Тарихшы Карлос Кириноның сөзіне сүйенсек, роман кейіпкерлер мен сюжеті тұрғысынан испан романисі Бенито Перес Галдостың "Дона Перфекта" романымен ұқсастықтарды көрсетеді. Ризал филиппин мәдениетінің артта қалған, прогреске қарсы, зиялылықты мойындамайтын және Ағарту дәуірінің идеалдарына қарама-қарсы екенін көрсетуді мақсат етті. Ол сол кезде Мадридтің Орталық университетінде медицина білімін алып жатқан еді. Мадрид, Испанияның астанасы ретінде, мәдениет пен университеттердің орталығы болғандықтан, басқа филиппиндіктер де осында жұмыс істеді немесе оқыды. 1884 жылдың 2 қаңтарында Педро А. Патерноның үйінде жиналған достар арасында Ризал филиппиндіктердің тобы Филиппин туралы роман жазу үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек екенін ұсынды. Оның ұсынысын қатысушылар – Педро, Максимо Виола және Антонио Патерно, Грациано Лопес Хаена, Эваристо Агирре, Эдуардо де Лете, Хулио Ллоренте және Валентин Вентура бірауыздан мақұлдады. Бірақ олар жобаны іске асыра алмады. Көмектесуге келіссе де, ешқайсысы бірде-бір жол жазған жоқ. Алғашқыда Ризал романның филиппин өмірінің барлық қырларын қамтуын жоспарлаған, бірақ оның барлық достары, жас жігіттер, әйелдер туралы жазуға ниеттенді. Ризал серіктерінің жазудың орнына құмар ойындар ойнап, испан әйелдерімен флирт жасауға көбірек уақыт жұмсайтынын байқады. Осы себепті ол романның жобасын өзі жазуға шешім қабылдады.

Сюжет

Крисостомо Ибарра, жақында қайтыс болған Дон Рафаэль Ибарраның метис ұлы, жеті жыл Еуропада оқығаннан кейін Лагунадағы Сан-Диего қаласына оралуда. Отбасы досы Капитан Тиаго оны Маниладағы қайта қосылу кешке шақырады. Кеште Крисостомо Сан-Диегоның бұрынғы діни қызметкері болған Падре Дамасомен кездеседі. Дамасо Крисостомоға жаулықпен қарайды, бұл жас жігітті таң қалдырады, ол діни қызметкерді әкесінің досы деп санайды. Кейін Крисостомо қонақ үйіне қайтып бара жатқанда, оның әкесінің досы лейтенант Гевара Дон Рафаэльдің саяси себептермен өлтірілген болуы мүмкін екенін және Дамасоның қатысы болуы мүмкін екенін айтады. Гевара оған сақ болуды ескертеді. Келесі күні Крисостомо Тиагоның үйіне, балалық шағындағы сүйіктісі, Тиагоның қызы Мария Кларамен кездесу үшін қайта оралады. Олар бір-бірімен әңгімелесіп, естеліктерін айтып жатқанда, Мария оның әкесінің елдегі жағдай туралы айтқан сәлемхаттарының бір бөлігін оқып береді. Ибарра Сан-Диегоға баратын уақыт болғандықтан, ақырында өзін кешіреді. Сан-Диегоға келген Крисостомо зиратқа барып, әкесінің қабірінің арамдалғандығын көреді. Ол қабір қазушыны іздейді, ол оған шіркеудің діни қызметкері Дон Рафаэльдің сүйегін қытай зиратына ауыстыруды бұйырған, бірақ ол қорқыныш пен аяныштан өлген денені көлге лақтырып жіберді. Сол сәтте қаланың жаңа діни пасторы, отец Бернардо Сальви өтіп барады, онда ашуланған Крисостомо оны жерге итеріп, түсіндірмесін талап етеді; қорқынышты Сальви қалаға жаңадан тағайындалғанын айтады, бірақ отец Дамасоның ауыстыруды бұйырғанын айтады. Крисостомо кешіруге шешім қабылдап, қаладағы жағдайды жақсартуға бел буады. Ол жеке мектеп салуды жоспарлап отыр, өйткені ол өзінің шаруалары монахтардың ықпалындағы мемлекеттік мектептерден гөрі заманауи білім алуы керек деп санайды. Жергілікті тұрғындар мен испандық билік өкілдері көп қолдау көрсеткендіктен, Крисостомоның жобасы тез дамиды. Ол жергілікті философ Дон Анастасиодан кеңес алады және прогрессивті мектеп мұғалімін жалдайды. Құрылыс жақын арада басталады, ал іргетастың іргетасы Сан-Диегоның қалалық мерекесі кезінде бірнеше аптадан кейін салынады. Бір күні Крисостомо, Мария және олардың достары Лагуна де Бай жағалауында пикникке барады. Олар Ибарраның балық қораларында крокодилдің жасырын тұрғанын біледі. Қайықшы пышақ ұстап суға секіреді. Крисостомо оған ілесіп, екеуі бірге жануарды бағындырады. Қайықшы Элиас өзін Крисостомоға қарыздар деп жариялайды. Фестиваль күні Элиас Крисостомоны іргетастың рәсімінде өлтіру туралы жоспар туралы ескертеді. Әрине, Крисостомо жарақаттан қашып құтылады және өлтіруші өлтіріледі. Түскі ас кезінде шақырылмаған Падре Дамазо Крисостомоны тағы да сөгіп тастайды. Басқа қонақтар тыныш тұруға шақырады, бірақ Дамасо жалғастырып, Дон Рафаэльдің есіне қорлық жасайды. Крисостомо бақылаудан шығып, монахты есінен танып, мойнына пышақ ұстайды. Крисостомо қонақтарға Дамасоның әкесі өлімге ұшыраған схемалары туралы айтады, бірақ Мария Клара мейірімділік сұрағанда Дамасоны босатады. Крисостомо шіркеуден шығарылады, бірақ оны Манилада жанашыр генерал-капитанның өтініштері арқылы алып тастайды. Сан-Диегоға оралғанда, ол Марияның науқас екенін және оны көруден бас тартқанын табады. Осы арада Элиас Крисостомоның үкіметке ықпалын сезінеді және оны жеке сөйлесу үшін желкенге шығарады. Элиас революциялық топтың оны жалдауға тырысқанын, бірақ ол алдымен Крисостомоның көзқарасын алу үшін тоқтағанын айтады. Әңгімелеріміз Элиастың отбасы тарихымен ауысады. Элиастың ата-бабасы жас кезінде Маниладағы кеңседе бухгалтер болып жұмыс істеген, бірақ бір түнде кеңсе өртеніп, испандық меншік иесі оны өртке салуда айыптайды. Ол сотталып, түрмеге жабылды; босатылғаннан кейін, ол қауіпті заң бұзушы ретінде қоғамнан шеттетілді. Оның әйелі отбасын асырау үшін жезөкшелікпен айналысты. Олардың өмірі қираған. Крисостомоның айтуынша, ол көмектесе алмайды, ал мектептегі жобаға көбірек көңіл бөледі. Қарсылық білдірген Элиас Крисостомоға болашақта өз қауіпсіздігі үшін одан аулақ болуға кеңес береді. Алайда, бірнеше күннен кейін Элиас оған сол түні жоспарланған бүлік туралы айту үшін қайта оралады. Ондай адамдар Крисостомоның есімін пайдаланып, наразыларды жалдаған. Билік көтеріліс туралы біледі және көтерілісшілерге тұзақ құюға дайын. Схеманың салдарын түсінген Крисостомо мектептегі жобасынан бас тартып, Элиасқа оны кінәлайтын құжаттарды сұрыптап, жоюға көмектеседі. Элиас келіседі, бірақ оған таныс есімді көреді: Дон Педро Эйбаррамендия. Крисостомо Педроның оның ұлы атасы болғанын және олар ұзын отбасылық атын қысқартқандарын айтады. Элиас Эйбаррамендияның оның атасын өртке салуда айыптаған дәл сол испандық екенін айтады, осылайша Элиас пен оның отбасын бақытсыздыққа ие етті. Элиас үйден қынжылған күйде кетеді. Көтеріліс орын алады және көптеген көтерілісшілер тұтқындалады немесе өлтіріледі. Олар Крисостомоны көрсетіп, оны тұтқындайды. Келесі күні көтерілісшілердің жетекшілері өлтірілген болып табылады - отец Сальви, көтерілістің басты ұйымдастырушысы, оларды үнсіз ету үшін ағақтарына оларды өлтіруді бұйырды. Осы арада Элиас Ибарра үйіне қайта оралып, құжаттар мен бағалы заттарды сұрыптап, содан кейін үйді өртейді. Крисостомо мен оның бірге тұтқындалғандары атқа мінген көліктерге салынып, түрмеге қарай жолға шығады, ал олардың қалалықтары ашуланып, өтіп бара жатқанда тас лақтырады. Капитан Тиаго кейін Маниланың өзен жағасындағы үйінде Мария Клараның Альфонсо Линареспен, Крисостомоның шіркеуден шығарылуынан кейін оған ұсынылған Пенинсулярмен құдалық тойын өткізеді. Тойда отец Сальви, отец Сибила, лейтенант Геварра және басқа да таныстар қатысады. Олар Сан-Диегодағы оқиғалар мен Крисостомоның тағдыры туралы әңгімелеседі. Мария Клараға ғашық болған және Крисостомоны жалдау үшін бүлікке ұйымдастырған Сальви Сан-Диего бүлігіне шыдамағандықтан Маниланың Кедейлер монастыріна ауысуды сұрағанын айтады. Геварра Крисостомоны соттауға қалай келгенін баяндайды. Крисостомо Еуропаға кеткенге дейін жазған хатында, түрмеде өлген көтерісші болған әкесі туралы айтқан. Бірқалай осы хат дұшпанның қолына тиіп, Крисостомоның қолтаңбасы көтеріліс үшін жалдау хаттарын жасау үшін көшірілген. Хаттағы қолтаңба жеті жыл бұрынғы Крисостомоның қолтаңбасына ұқсас, бірақ қазіргідегідей емес. Крисостомо түпнұсқа хаттағы қолтаңбаның өзіне тиесілігін жоққа шығарса, жалған хаттарға негізделген іс тоқтатылар еді. Бірақ хатты көрген Крисостомо, әрине, Мария Клараға қоштасу хаты, айыптаулармен күресуге құлшынысын жоғалтып, депортацияға кесіледі. Геварра Марияға, оның хатты тапсыруының ақылдылығы үшін жеке және қайғылы түрде құттықтайды. Енді ол тыныш өмір сүре алады. Мария қатты қиналып, күйінеді. Кейінірек сол кеште Крисостомо, Элиас көмегімен түрмеден қашып, Мариямен құпия жерде кездеседі. Мария оған Сальвидің Дон Рафаэльдің Марияның анасы жүкті болған кездегі хаттарын Сан-Диего шіркеуінен тауып алғанын, олардың Дамасоға түсік жасауды өтінгенін айтады. Дамасо Марияның биологиялық әкесі болып шығады. Сальви Крисостомоның қоштасу хатын беруінің орнына Дамасоның хаттарын жарияламауға уәде берген. Крисостомо оны кешіреді, Мария оған өмір бойы сүйіспендігін білдіреді және олар сүйісіп қоштасады. Крисостомо мен Элиас Эстеро де Бинондо арқылы және Пасиг өзеніне көрінбей шығып кетеді. Элиас Крисостомоға оның отбасылық қазынасы Сан-Диегодағы Ибарра орманында жерленгенін айтады. Өтеу жасағысы келген Крисостомо Элиасты қашып кетуге шақырады...

Жариялану тарихы

Ризал романды 1887 жылдың ақпан айында аяқтады. Ризальдің өмірбаясын жазғандардың біріне сәйкес, бастапқыда Ризал роман басылып шықпайды деп қорқып, оны ешкім оқымай қалады деп ойлады. Ол сол кезде қаржылық қиындықтармен күресіп, романды басып шығаруға қаражат табу қиын болады деп санады. Оның досы Максимо Виола Ризальге қаржылай көмек көрсетті, соның арқасында ол кітапты Берлиндегі Berliner Buchdruckerei Aktiengesellschaft баспасында басып шығаруға мүмкіндік алды. Виола Ризальға 300 песо берді, осы қаражатқа 2000 дана басылды. Баспа жұмысы күтілген бес айдан бұрын аяқталды. Виола 1886 жылдың желтоқсанында Берлинге келді, ал 1887 жылдың 21 наурызына қарай Ризал романның бір данасын досы Фердинанд Блюментритке жіберді. Филиппиндегі испан билігі кітапты тыйым салғанмен, оның көшірмелері елге жасырын түрде әкелінді. Филиппин тіліндегі алғашқы басылым (және екінші жарияланған басылым) 1899 жылы Манилада Chofre y Compania in Escolta баспасында жарық көрді.

Ағылшын тіліндегі соңғы басылымдар

2007 жылдың 21 тамызында "Noli me tangere" кітабының 480 беттік ағылшын тіліндегі нұсқасы Австралияның ірі кітап дүкендеріне таратылды. Penguin Classics (Penguin Books баспасының бір бөлімі) бұл басылымды "әлемдік әдеби классиканы басып шығаруға деген міндеттемесіне" сәйкес жариялады. 1992 жылы "Нолиді" алғаш оқыған американдық жазушы Харольд Айкенбраум осы романды аударған. Испан тіліндегі басқа да әдеби туындыларды аударумен жақсы таныс болған Айкенбраум романды аударуды ұсынды. Penguin бастапқыда ағылшын тіліндегі бұрынғы аудармаларды бейімдеуді жоспарлаған, бірақ кейін одан жаңа аударма жасауды тапсырды. Бұл кітап Испания империясынан тәуелсіздік үшін күрескен Филиппин революциясына ықпал етті, тіпті Ризал Испания үкіметімен тікелей байланыс орнатуды және Филиппиннің Испания саясатындағы рөлін кеңейтуді жақтағанмен. 1956 жылы Конгресс 1425 Республикалық заңын қабылдады, ол Ризал заңы ретінде танымал, және бұл заң Филиппин мектептерінің барлық деңгейінде оқу бағдарламасына осы романды енгізуді міндеттейді. "Noli Me Tángere" 9-сынып оқушыларына (бұрынғы орта мектептің 3-курсы, жаңа K 12 жүйесі бойынша), ал оның жалғасы "El Filibusterismo" 10-сынып оқушыларына (бұрынғы орта мектептің 4-курсы) оқытылады. Бұл романдар Филиппин әдебиетін оқып зерттеуге қосылады. Ризалдың екі романы да шіркеуді жағымсыз бейнелегендіктен католиктік білім беру ұйымдарында тыйым салынған, бірақ діни мектептер Ризал заңына бағынғаннан кейін бұл шектеу көбінесе алынып тасталды.

Крисостомо Ибарра

Дон Хуан Крисостомо Эибаррамендия и Магсалин, романда көбінесе Ибарра немесе Крисостомо деп аталады, – романның басты кейіпкері. Филиппин бизнесмені Дон Рафаэль Ибарраның аралас нәсілді ұлы, ол жеті жыл Еуропада білім алды. Ибарра Мария Клараның күйеуі болып табылады.

Мария Клара

Мария Клара де лос Сантос и Альба, көбінесе Мария Клара, Мария немесе Кларита деп аталады, Ибарраның никелері және Сан-Диегодағы ең әдемі әрі танымал қыз. Оны Капитан Тиаго де лос Сантос және оның туысы Изабель тәрбиеледі. Романның соңғы бөлімдерінде оның қаланың бұрынғы дін қызметкері Дамасо мен Капитан Тиагоның әйелі, Дона Пиа Альбаның заңды емес қызы екені анықталды, Дона Пиа Альба Мария Клараны дүниеге келтірген кезде қайтыс болған. Романның соңында, жүрегі ауырған, бірақ қаулыласқан Мария Клара, өзінің туған ата-анасының шындығын білгеннен кейін және сүйіктісі Крисостомоның қаза тапқанына қате сенгеннен кейін Real Monasterio de Santa Clara (Кармелиттер монастырына) кірді. Эпилогта Ризал Мария Клараның монастырь қабырғаларында әлі де тірі ме, әлде қайтыс болған ба, белгісіз екенін мәлімдеді.

Капитан Тияго

Дон Сантьяго де лос Сантос, лақап аты Тияго және саяси атағы Капитан Тияго, Бинондо аймағындағы ең бай адам деп есептеледі және Пампанга мен Лагуна де Байда жылжымайтын мүліктері болған. Ол жақсы католик, испан үкіметінің досы болғандықтан, отарлық элита оны испаниялық санайтын. Капитан Тияго ешқашан мектепке бармаған, сондықтан доминикан монахының үй шаруасына көмектесетін шаруасы болды, ол оған бейресми білім берді. Кейін ол Санта-Крус қаласынан Пиа Альбаға үйленді. Крисостомоның әкесі Дон Рафаэль Ибарраның жауы Дамасо Мария Клараның нағыз әкесі екені белгілі болды. Романның соңында ол тағы да алыс қалаға жіберіледі, кейін төсегінде өлі табылған. 50-ші тарауда Элиас отбасының тарихы зерттеледі. Элиас атасы Инконг жастығында Манила қаласындағы кеңседе есепші болып жұмыс істеген. Бір күні кеңсе өртеніп, испандық иесі Дон Педро Эйбаррамендия оны өрт сөндіруге айыптаған. Инконг түрмеге қамалып, босатылғаннан кейін қауіпті қылмыскер ретінде қоғамнан шеттетілді. Оның әйелі Импонг өзін асырау үшін жезөкшелікке мәжбүр болды, бірақ соңында олар шеткері аймаққа қуылды. Сол жерде Импонг тұңғыш ұлы Балатты дүниеге әкелді. Инконг депрессияға түсіп, орманның тереңінен өзін-өзі асып қойды. Импонг орман ішінде азық-түлік жетіспеуінен әлсіз болғандықтан, оның денесін кесіп, жерлеуге күші жетпеді, ал Балат әлі де өте кішкентай еді. Оның иісінен оларды тапты, ал Импонг күйеуін өлтірді деп айыпталды. Ол ұлымен бірге басқа провинцияға қашып, сонда тағы бір ұл тапты. Балат өсіп, аңызға айналған қарақшыға айналды. Соңында ұсталғаннан кейін оның мүшелері кесіліп, басы Импонг үйінің алдына тасталды. Ұлының кесілген басын көрген Импонг шоктан қайтыс болды. Импонгтың кіші ұлы олардың өліміне өзін кінәлі деп есептейтінін білген соң, Тайабас провинциясына қашып кетті. Сол жерде ол жас, бай мұрагер қызға ғашық болды. Олар бір-бірімен қарым-қатынаста болды, ал әйел жүкті болды. Бірақ олар үйленер алдынан оның өткені ашылып қалды. Әкесі оны бастан-аяқ жақтырмағандықтан, түрмеге жаптырды. Әйел Элиас пен оның егіз әпкесін дүниеге әкелді, бірақ екеуі де бала кезінде қайтыс болды. Дегенмен, егіздерді әжесі жақсы көріп, қамқорлыққа алды. Элиас Атенейоға, ал әпкесі Конкордияға барды, бірақ олар фермер болғысы келгендіктен, ақырында Тайабасқа оралды. Олардың екеуі де әкесі туралы ештеңе білмейтін, тек оның көп бұрын қайтыс болғанын ғана білетін. Элиас қарт қызметшіні қорлап, оның барлық қалауын орындауға мәжбүрледі. Оның әпкесі одан да әдемі мінезді болды және ақырында жақсы жігітке ұсынылды. Бірақ олар үйленер алдынан Элиас алыс туысымен келіспей қалды. Олардың дауы жанжалдасуға ұласып, оның өткені ашылып, Элиас пен оның әпкесі, сондай-ақ қала тұрғындарының көп бөлігі шындықты білді. Элиас жиі қорлаған қарт қызметші олардың әкесі еді. Осы оқиға Элиас әпкесінің келісімін бұзды. Депрессияға түскен қыз бір күні жоғалып кетті және соңынан теңіз жағасында өлі табылған. Элиас та беделін жоғалтып, саяхатшыға айналды. Ағасы Балат сияқты ол да қарақшы болды, бірақ ол біртіндеп романның басында таныстырылған жұмсақ, тыныш және асыл кейіпкерге айналды.

Пилосопо Тасьо

Ол бұрынғы философия студенті, сонымен қатар Дон Анастасио деп те танымал. Оның бай анасы оның Құдайды ұмытпауы үшін, дін қызметкері болуды немесе колледжді тастауды ұсынды. Ол колледжді тастап, сүйіктісіне үйленеді, бірақ сол жылы әйелі мен анасынан бірдей айрылады. Күйзеліске берілмеу үшін, ол өзінің кітаптарына уақытын арнап, анасы мирас қалдырған байлығына немқұрайлы қарайды. Ол тагалог тіліне негізделген, өзі ойлап тапқан әліпбимен жазады, "болашақ ұрпақтар оны оқи алады" деп үміттеніп.

Доня Викторина

Дона Викторина де лос Рейес де де Эспаданя, көбінесе Дона Викторина деп аталатын, амбициялы филиппиндік, өзін испандық деп есептейді және испандық әйелдер сияқты ауыр макияж жағып еліктейді. Бірақ олардың некесінен балалары жоқ. Оның күйеуі медициналық "дәрігер" атағын қабылдайды, бірақ ол ешқашан медициналық мектепке бармаған; жалған құжаттар мен сертификаттарды пайдаланып, Тибурсио заңсыз медициналық практика жасайды. Тибурсионың доктор атағын қолдануы Викторинаны Дра. (әйел дәрігер) атағын қабылдауға итермелейді. "Қоғамдық қатерлі ісік" (1912) – Чарльз Дербиширдің еңбегі. Project Gutenberg арқылы тегін қолжетімді. "Noli Me Tángere": Сенатор Камило Осиас жазған, доктор Хосе Ризальдың испан тілінен жасалған "Noli Me Tángere" толық ағылшын тіліне аудармасы (1956). Леон Ма. Геррероның "Жоғалған Едем" (1961) кітабы. Noli Me Tángere (1996) – Мария Соледад Локсин. Noli Me Tángere (2006) – Гарольд Окенбраум. "Penguin Classics" баспасынан шыққан. Noli Me Tángere: Кіріспе және түсіндірмелермен қазіргі ағылшын тілінде қысқартылған нұсқасы (2016) – Николас Тамблин.

Тагалог тілі

Noli Me Tángere (сондай-ақ Huwag Akong Salangin Nino Man / Ешкім маған тиіспесін деп аталады) (1906) – Паскуаль Х. Поблете. Project Gutenberg арқылы тегін қолжетімді. Noli Me Tángere (1997) – Вирджилио Альмарио. Noli Me Tángere (1999) – Офелия Жамилоса Силапанның тагалог тіліне жасаған аудармасы, Леон Ма. Геррероның ағылшын тілінен жасаған аудармасы негізінде.

Басқа тілдер

Au Pays des Moines (Монахтар жерінде) (1899, француз) Анри Лукас пен Рамон Семпау. Project Gutenberg арқылы тегін алуға болады. Noli me Tángere: Filippijnsche roman (Noli Me Tángere: Филиппин романы) (1912, голланд) Авраам Энтони Фоккер, Soerabaijasch Handelsblad басылымы шығарған. Project Gutenberg арқылы тегін алуға болады. Jangan Sentuh Aku (Noli me Tángere) (1975, индонезия тілі) Тьетже Юсуф аударған. Баспагер: PT. DUNIA PUSTAKA JAYA, Джакарта. N'y touchez pas! (Тиіспеңіз!) (1980, француз) Джовита Вентура Кастро аударған, ЮНЕСКО жинағы, Шығыс тануы, Gallimard, Париж. Noli me tángere (1987, неміс) - Annemarie del Cueto Mörth. Баспагер: Insel Verlag. Noli me tángere (2003, итальян) - Васко Каини. Debatte editore, Ливорно, Италия. 나를 만지지 마라, 1-ші және 2-ші бөліктер (Нареул манджи мара, "Маған тиіспе") (2015, корей) Ким Донг Йеоп. Сеул, Оңтүстік Корея, Nulmin Publishing House баспасында жарық көрді.

Бейімделулер

"Ноли ме тангере" әдебиет, театр, теледидар және кино үшін бейімделген. 1915: Эдвард М. Гростың үнсіз фильмге жасаған бейімдемесі – "Ноли ме тангере". 1930: Хосе Непомученоның "Малайя фильмдері" аясындағы тағы бір үнсіз фильмге жасаған бейімдемесі – "Ноли ме тангере". 1951: Ұлттық суретші Герардо де Леон "Сиса" атты фильмді түсірді. 1957: Ұлттық суретші Фелипе Падилла де Леонның музыкалық композициясымен, Ұлттық суретші Гильермо Толентиноның либреттосымен филиппин тілінде (тагалог) "Ноли ме тангере" операсы жарық көрді. 1961: Герардо де Леон "Баянихан Аррива Продакшнс" үшін романына адал фильм түсірді, онда Хосе Ризальдің туғанына 100 жыл толуына орай Крисостомо Ибарра рөлін Эдуардо дель Мар ойнады. Бұл фильм 10-шы FAMAS сыйлығында "Үздік фильм" аталымын жеңіп алды. 1979: Джомар Флерастың филиппин тілінде (тагалог) жазған "Кансер" ("Ноли ме тангере") пьесасы. Әлемдік премьерасы 1979 жылы Филиппиннің мәдени орталығында "Булаванг Гантимпала" театр тобының қойылымымен өтті. 1989 жылдан бері "Гантимпала" театры (топтың жаңа атауы) жыл сайын оны қойып келеді. 2015 жылы "Гантимпала" театры Джоед Балсамоның музыкасымен музыкалық қойылым жасады. 1993: Эдди С. Ромероның 13 сериядан тұратын "Ноли ме тангере" мини-сериалы 6 шілдеде ABC телеарнасында көрсетілді. Бұл бейімдемеде Крисостомо Ибарра рөлін Джоэл Торре, Мария Клара рөлін Чин Чин Гутьеррес, Сиса рөлін Тетчи Агбаяни, ал Элиас рөлін Даниэль Фернандо ойнады. 1995 жылдың тамызында VHS және Betamax форматында жарық көрді. 1995: Ұлттық суретші Бьенвенидо Лумбераның либреттосымен (кітап және ән мәтіні) және Ұлттық суретші Райан Кайабябтың музыкасымен "Тангаланг Филиппино" театр компаниясы сахналаған филиппин (тагалог) романының музыкалық бейімдемесі – "Ноли ме тангере". 1995 жылы Филиппиннің мәдени орталығында Nonon Padilla режиссерлігімен премьераланды. Жапонияға гастрольдік сапармен шықты. Крисостомо Ибарра рөлін Джон Арчилла мен Ауди Джемора кезекпен ойнады, Мария Клара рөлін Моник Уилсон, ал Сиса рөлін Реджин Веласкес сомдады. Бернардо Бернардо мен Боджие Паскуа Падре Дамасо, ал Наннет Изобретатель мен Шила Франциско Донья Викторина рөлінде кезекпен ойнады. 2005 жылы Пол Моралес, ал 2011 жылы Ауди Джемора режиссерлігімен қайта қойылды. 2014 жылы Ольга Нативидад режиссерлігімен Лос-Анджелесте сахналанды. 1998 жылы түсірілген "Жозе Ризал" фильмінде "Ноли ме тангере" романынан алынған бірнеше эпизодтар драматизацияланды, онда Крисостомо Ибарра/Симон рөлін Джоэл Торре, ал Мария Клара рөлін Моник Уилсон ойнады. 1998: Марио О'Хараның сценарийін жазып, режиссерлік еткен 1951 жылғы осы аттас фильмнің қайта түсірілімі – "Сиса". 2005: Роджер Оливарес жазған романының қазіргі заманғы әдеби бейімдемесі – "Ноли ме тангере 2". 2008–2009: Филиппин білім беру театр қауымдастығының "Ноли ме тангере" және "Эль Филибустерисмо" романдарының сахналық бейімдемесі – "Noli at Fili: Dekada 2000", Сан-Лоренцо провинциясындағы Майпажо қаласында қазіргі замандағы оқиғалар негізінде құрылған. Авторы – Никанор Г. Тионсон, режиссері – Сокси Топасио. 2019: Романның желісіне негізделген музыкалық фильм – "Дамасо". 2022–2023: GMA Network телеарнасында көрсетілген екі Ризал романынан шабыт алған теледрама – "Мария Клара Ибарра".

Танымал мәдениетте

Маниланың Сампалок ауданындағы бірнеше көшеге романның кейіпкерлерінің есімдері берілген (мысалы, Ибарра, Сиса және Басилио көшелері). Макатиде Матанзас және Герника көшелерінің арасында "Ибарра көшесі" орналасқан. Макатидегі Гринбелтте филиппин тағамдарын ұсынатын мейрамхана Мария Клараның туған ата-анасының құрметіне Restaurante Pia y Dámaso деп аталды. Crisóstomo деп аталатын мейрамханалар желісінде "Atcharra ni Ibarra" сияқты филиппин тарихы мен мәдениетінен тағамдар бар. Оның серіктес мейрамханасы Элиас деп аталады. Падре Дамасо кейіпкері Карлос Сельдранның мисса кезінде айтқандай, католик дін қызметкерлерін сипаттау үшін қолданылды. Жеміс шарабының өзінің María Clara Sangria деген бренді бар.