Кіріспе
Метан (CH4) туындысы, 3 галоген тобымен. Химияда тригалометан (THM) – метанның (CH4) төрт сутек атомының үшеуі галоген атомдарымен алмастырылған химиялық қосылыс. Барлық галоген атомдары бірдей болған тригалометанды галоформ дейді. Көптеген тригалометан өнеркәсіпте еріткіш немесе салқындатқыш ретінде қолданылады. Кейбір THM қоршаған ортаны ластайды, ал кейбіреуі канцерогенді деп есептеледі.
In chemistry, trihalomethanes (THMs) are chemical compounds in which three of the four hydrogen atoms of methane (|CH4) are replaced by halogen atoms. Trihalomethanes with all the same halogen atoms are called haloforms. Many trihalomethanes find uses in industry as solvents or refrigerants. Some THMs are also environmental pollutants, and few are considered carcinogenic.
Тоңазытқыш және еріткіштер
Қоршаған ортаға шығарылатын тригалометан хлорфторкөміртектерге (ХФК) қарағанда жылдам ыдырайды, осылайша озон қабатына көп зиян келтірмейді. Трифторметан мен хлордифторметан екеуі де тоңазытқыш ретінде қолданылады. Хлордифторметан – суытқыш ХХФК, яғни гидрохлорфторкөміртек, ал фторформа – ХФК, яғни гидрофторкөміртек. Фторформа озон қабатын қырмайды. Хлороформ – органикалық химияда қолданылатын кең таралған еріткіш.
Өрлеу және өндіріс
Қоршаған ортаға хлороформның жалпы әлемдік ағыны жылына шамамен 660000 тоннаны құрайды, ал шығарындылардың шамамен 90% табиғи шығу тегінде болады. Көптеген түрлі теңіз балдырлары хлороформ өндіреді, ал саңырауқұлақтар топырақта хлороформ өндіреді деп саналады. Көбінесе, хлороформ (|CHCl3), бромформ (|CHBr3) және йодоформ галоформ реакциясы арқылы дайындау оңай, бірақ бұл әдіс жаппай синтез үшін қолайлы емес. (Флюороформды (|CHF3) осылай дайындауға болмайды.) Хлороформ метан немесе метилхлорид пен хлордың қоспасын қыздыру арқылы өндіріледі. Дихлорметан – қосалқы өнім. Бромхлорфторметан – ең қарапайым және тұрақты хиральды қосылыстардың бірі, және зерттеулерде қолданылады.
Реттеу
Тригалометандылар 1974 жылы АҚШ-тың қауіпсіз ауыз су туралы заңы қабылданғаннан кейін жарияланған алғашқы ауыз су ережелерінің нысаны болды. EPA төрт негізгі құрамдас бөліктің (хлороформ, бромформ, бромдихлорметан және дибромхлорметан) жалпы концентрациясын, жалпы тригалометан (TTHM) деп аталатын, тазартылған суда 80 бөлік миллиардқа (ppb) дейін шектейді. Хлороформның шамалы мөлшері жүзу бассейндерінде пайда болады.