Кіріспе

Тұтқында ұсталатын құстарда жиі кездесетін бейімделусіздік, мінез-құлық бұзылуы. Қауырсынды жұлу, кейде қауырсынды шабу, қауырсынды зақымдау мінез-құлығы немесе птеротилломания деп аталады, бұл тұтқында ұсталатын құстарда кең таралған бейімделусіздік, мінез-құлық бұзылуы. Олар өз қауырсындарын мүсіндеп, шағып немесе жұлып, нәтижесінде қауырсындар мен кейде теріге зақым келтіреді. Бұл әсіресе попугайлар (Psittaciformes отряды) арасында жиі кездеседі, тұтқында ұсталатын попугайлардың шамамен 10% осы бұзылысты көрсетеді. Дене бөліктерінің көбінесе шағылатын немесе жұлатын жерлері – мойын, кеуде, қабырға, жамбастың ішкі жағы және қанат асты сияқты жеңілуге қолайлы аймақтар. Әдетте, контурлық және төменгі қауырсындар негізгі нысана болып табылады, бірақ кейбір жағдайларда құйрық және ұшу қауырсындары да зардап шегеді. Қауырсынды жұлу, коммерциялық құстарда кездесетін қауырсынды шабумен ұқсас белгілері болғанымен, екі мінез-құлық қазіргі уақытта ерекшеленеді, себебі соңғысында құстар басқа құстардың қауырсындарын шағып, жұлып алады. Қауырсынды жұлу, адамдардағы импульсті бақылаудың бұзылуы – трихотилломанияға ұқсас сипаттамаларға ие, сондай-ақ егешқұйрықтарда, теңіз шошқаларында, қояндарда, қойларда және мускус сиырларында, иттілер мен мысықтарда тіркелген шашты жұлуға ұқсайды, бұл проблемаларды жеңілдету үшін салыстырмалы психологиялық тәсілді қолдану туралы ұсынымдарға әкелді.

Себептер

Қауырсынды жұлу көбінесе көп факторлы бұзылыс ретінде қарастырылады, бірақ құстарды ұстаудың үш негізгі жағы осы мәселеге қатысты болуы мүмкін: 1) клетканың мөлшері құстың қозғалысын көбінесе шектейді; 2) клетканың дизайны және қоршаған ортаның кедейлігі құстың сезімталдығы, интеллектуалдық қабілеттері және мінез-құлқына қатысты қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті мүмкіндіктер бермейді; 3) құстың жоғары әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандырмайтын жеке ұстау.

Алғашқы тәжірибе

Қауырсын жұлу жиі түрлі әлеуметтік себептерге байланысты болады, олардың қатарында нашар әлеуметтену немесе өсіп-өну кезеңінде ата-ананың жоқтығы болуы мүмкін. Осының салдарынан, бұл бұзылысты кейіннен көрсететін құс дұрыс күтім мінез-құлқын меңгермей қалады. Көптеген зерттеулер өсіру әдістерінің (жабайыдан ұсталған, ата-анасы өсірген, қолмен өсірілген) маңыздылығына назар аударған.

Оқшаулау

Құлдықта үй құстарын көбінесе өз түрлестерінен оқшаулайды, ал жабайы табиғатта олар тұрақты, кейде үлкен топтарды құрайды. Бұл құстар жалғыз өмір салтына денсаулықтарын жоғалтуы мүмкін. Әлеуметтік немесе жыныстық серіктестен айырылу "айырылу қорқынышы", "оңашалық", "жалықу", жыныстық "қансыздық" және "назар аударуға тырысу" сияқты мінез-құлыққа әкелуі мүмкін. Бұл факторлардың бәрі қауырсын жұлуға себеп болуы мүмкін, алайда басқа зерттеулер қауырсынның бұрыннан бар проблемаларын тұрақтандыруға ғана қол жеткізді.

Тамақ іздеуді қайта бағыттау

Тамақ іздеу мүмкіндігін арттыру қауырсынды шаюды айтарлықтай азайтады. Бұл коммерциялық құстардағы қауырсынды ұрып-соғуға қатысты ұсынылған қайта бағытталған тамақ іздеу мінез-құлқы гипотезасымен көптеген ортақ белгілерге ие. Қамаудағы құстарға әдетте жоғары калориялы, тез желетін тамақ беріледі, ал жабайы жаратылыста оны табу үшін көп уақыт жұмсау қажет. Считается, что құнарсыз орта және "артық" тамақ іздеу уақыты басқа құстардың қауырсындарына тамақ іздеу әрекетін бағыттап жіберуге әкеледі. 18 қауырсынды жұлып алатын сұр тотыққа (Psittacus erithacus) ыдыс орнына түтікшелер арқылы тамақ бергенде, олардың тамақ іздеу уақыты күніне 73 минутқа дейін ұлғайды және бір ай ішінде олардың қауырсыны айқын жақсарды. Стресс гипотезасын қолдайтын зерттеулердің бірінде бөлмедегі орналасудың ерекшелігі бұл бұзылыстың пайда болуына әсер ететіні анықталды. Есікке жақын және тікелей көру қабатында орналасқан қызғылт қанатты амазонка тотықтары (Amazona amazonica) есіктен алыс орналасқандарға қарағанда қауырсынды көбірек жұлып алатыны көрсетілді, бұл стресс факторларының себепші фактор ретінде болуын көрсетеді. Сонымен қатар, қауырсынды жұлып алатын тотықтарда созылмалы стресске ұшырағанда көптеген жануарлар бөлетін кортикостерон гормонының деңгейі жоғары екені анықталды. Сонымен қатар, ұзақ күн ұзындығы қауырсынды жұлып алуға себеп болуы мүмкін; бұл құстардың шамадан тыс шаршап, демек стресске ұшырауымен байланысты болуы мүмкін.

Медициналық және физикалық факторлар

Қауырсынды жұлудың көптеген медициналық себептері ұсынылған, оның ішінде аллергия (контактілік/ингаляциялық/тағамдық), эндопаразиттер, эктопаразиттер, тері тітіркенуі (мысалы, улы заттар, төмен ылғалдылық деңгейі), терінің құрғауы, гипотиреоз, семіздік, ауырсыну, репродуктивті аурулар, жүйелік аурулар (әсіресе бауыр және бүйрек аурулары), гипокальцемия, попугайлардың қауырсын және тұмсық ауруы (PBFD), провентрикулярлық кеңею синдромы, колик, гиардиаз, пситтакоз, аэросаккулит, ауыр металлдармен улану, бактериялық немесе саңырауқұлақтық фолликулит, қауырсынның генетикалық аномалиялары, қоректік заттардың жетіспеушілігі (әсіресе А витамині) және диетадағы тепе-теңсіздік, неоплазия. Жоғарыда аталған факторлардың көптегені үшін себеп-салдарлық байланыс немесе корреляция анықталған жоқ, сондықтан олар жай ғана кездейсоқ табылған нәтижелер болуы мүмкін. Қауырсынына зиян келтіретін мінез-құлық байқалған попугайлардың шамамен 50% -ында тері мен қауырсын биопсиясы негізінде қабыну тері ауруы диагнозы қойылды. Құстар қауырсындарын күтіммен жуып, қышынуды басуға тырысады, бірақ бұл көбінесе шамадан тыс күтімге және әрі қарай қауырсынды жұлып алуға әкеледі.

Нейробиологиялық факторлар

Қазіргі уақытта қауырсынды жұлу кезінде мидың дисфункциясы туралы аз мәлімет бар. Дегенмен, мидың бұзылған жұмысының қатысы болуы мүмкін, әсіресе мінез-құлықты түзету және қоршаған ортаны өзгерту арқылы емдеуге жауап беретін жағдайларда. Немесе, жақсартылған және көбірек ынталандыратын орта қауырсынды жұлып алудан зардап шегетін құстарға көмектеседі. Жануарлар дүкендерінде қауырсынды жұлуды, әсіресе жаңа өскен қауырсындарды жұлудан тоқтату үшін органикалық ащы спрейлер сатылады, бірақ бұл жануарлар үшін жалпы тұмсықпен күтім жасауды қиындатуы мүмкін. Бұл ұсынылмайды, себебі ол құстың қауырсын жұлуының нақты себебін жоймайды. Сол сияқты, коммерциялық түрде қол жетімді немесе попугай иесінің құбыр изоляциясынан (мойынға салынатын) немесе шұлықтан (құс киетіндей жилетке кесілген) жасалған жағалар немесе жилеттер сияқты физикалық заттар құстың қауырсын жұлуына кедергі келтіру арқылы осы әрекетті қиындатады, бірақ қауырсын жұлудың түпкі себебін шешпейді. Зерттеулер көрсеткендей, зардап шеккен құстарға галоперидолдың енгізілуі қауырсынды үгіп алуды ұзақ мерзімге азайтады, бірақ дәріні тоқтатқаннан кейін құстар әрқашан қайтадан ауырады. Кломипрамин де бұл жағдайдың ұзақ мерзімді жақсаруымен байланысты, бірақ ол, әдетте, галоперидолдай тиімді емес. Флуоксетиннің енгізілуі де қауырсын жұлу белсенділігін азайтады, бірақ тек өте қысқа мерзімге, әдетте бірнеше апталық терапиядан кейін құстар қайтадан ауырады және дәрінің дозасын үнемі арттыру қажет болады. Флуоксетиннің осы жағдай үшін қолданылуы дәріні тоқтатқан кезде қауырсын жұлудың қайталануымен байланысты, және ол кейбір құстарда ауыр психологиялық жағымсыз әсерлерге әкелуі мүмкін.