Кіріспе

Топырақтың қату кезінде жоғары көтерілуі

Қату кезінде топырақтың жоғары көтерілуі – топыраққа енген қату температурасының шегінен (қату фронты немесе қату шекарасы) бастап, топырақ бетіне қарай мұздың өсуімен байланысты топырақтың жоғары қарай ісінуі. Мұздың өсуіне капиллярлық әрекет арқылы қату фронтына су жеткізетін су көзі қажет. Жоғары жатқан топырақтың салмағы мұздың тік өсуін шектейді және топырақта линза тәрізді мұздың пайда болуына көмектеседі. Дегенмен, бір немесе бірнеше өсіп келе жатқан мұз линзаларының күші топырақ қабатын 1 футқа (0,3 метр) дейін немесе одан да көп көтеруге жеткілікті. Мұз линзаларының қалыптасуына қажетті су өткізетін топырақ капиллярлық әрекетке мүмкіндік беретіндей кеуекті болуы керек, бірақ капиллярлық үзділікті бұзбайтындай тым кеуекті болмауы керек. Мұндай топырақ "мұзға сезімтал" деп аталады. Мұз линзаларының өсуі қату фронтындағы суды үнемі жұтып алады. Айырмашылыққа байланысты мұздың көтерілуі жол бетін жарып, көктемде шұңқырлардың пайда болуына және ғимараттардың негізіне зақым келтіруі мүмкін. Мұз көтерілуі механикалық салқындату жүйесі бар суық қоймаларда және мұз ареналарында да кездеседі. Инелік мұз – қату маусымының басында, қату фронты топыраққа терең енбеген және топырақ қабатын көтеруге мүмкіндік болмаған кезде пайда болатын мұз көтерілуінің бір түрі.

Мұздың көтерілуінің тарихи түсінігі

Урбан Хьерне 1694 жылы топырақтағы қыраудың әсерін сипаттады. 1930 жылы Оңтүстік Каролина университетінің геология кафедрасының меңгерушісі Стивен Тейбер тоңның көтерілуі топырақта бұрыннан бар судың қатуынан, яғни судың молярлық көлемінің кеңеюінен туындайды деген гипотезді жоққа шығарды, бұл топырақтағы судың қозғалысының аз үлес қосатынын білдіреді. Судың молярлық көлемі судан мұзға ауысқанда шамамен 9%-ға кеңейеді, сондықтан 9% – молярлық көлемнің кеңеюіне байланысты мүмкін болатын ең жоғары кеңею көрсеткіші, тіпті мұз топырақта қатаң түрде шектелген жағдайда ғана көлемнің барлық кеңеюі тік бағытта жүреді. Мұз – сұйық күйден, яғни судан молярлық көлемі артатын сирек кездесетін қосылыстардың бірі. Көптеген қосылыстар сұйық фазадан қатты фазаға ауысқанда көлемін азайтады. Тейбер топырақтың қырауда тік орын ауыстыруы молярлық көлемнің кеңеюінен әлдеқайда көп болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл топырақтың тік орын ауыстыруының басты себебі ретінде молярлық көлемнің өзгеруін жоққа шығарды. Оның тәжірибелері тек жоғарғы бетін салқындату арқылы қатырылған топырақ бағаналарының ішінде мұз линзаларының қалыптасуын көрсетті, осылайша температура градиентін құрды.

Мұз линзаларын әзірлеу

Топырақтың ығысуының басты себебі – мұз линзаларының қалыптасуы. Мұз көтерілу кезінде топырақтан бос бір немесе бірнеше мұз линзалары өседі, олардың өсуі олардың үстіндегі топырақты ығыстырып жібереді. Бұл линзалар топырақтың төменгі қабатындағы жер асты суының көзінен судың үнемі қосылуы арқылы өседі, ал бұл көз топырақтағы қату шегінен төмен орналасқан. Мұз линзаларын сумен қамтамасыз ету үшін капиллярлық ағымға мүмкіндік беретін кеуекті құрылымы бар, мұзға сезімтал топырақтың болуы маңызды. Сұйықтың кеуектердегі шектелуінің Гиббс-Томсон әсеріне байланысты, топырақтағы су судың көлемдік қату температурасынан төмен температурада сұйық күйде қалуы мүмкін. Өте ұсақ кеуектердің қисықтығы жоғары, бұл мұндай ортада сұйық фазаның термодинамикалық тұрақтылығына әкеледі, кейде температурасы сұйықтың қату нүктесінен бірнеше ондаған градусқа дейін төмендейді. Бұл әсер судың топырақ арқылы мұз линзасына қарай сіңуіне мүмкіндік береді, осылайша линзаның өсуіне жағдай жасайды. Су тасымалының тағы бір әсері – мұз линзасының бетінде және мұз бен топырақ бөлшектері арасында сұйық судың бірнеше молекулалық қабаттарының сақталуы. Фарадей 1860 жылы еріген судың тоңбаған қабаты туралы хабарлаған. Мұз өз буымен және кремниймен жанасқанда еріп жатады.

Микромасштабты процестер

Жер бетіндегі ерітудің алдын ала басталуына себеп болатын молекуларалық күштер, мұз линзасының төменгі жағындағы бөлшектер деңгейінде мұздың көтерілуіне де әсер етеді. Мұз ұсақ топырақ бөлшегін қоршалап, еріген кезде, бөлшек, оны қоршаған судың жұқа қабатының еруі мен қайта қатуынан, жылу градиенті ішінде жылы бағытқа қарай төмен жылжиды. Мұндай қабаттың қалыңдығы температураға байланысты және бөлшектің суық жағында жұқарақ болады. Судың термодинамикалық бос энергиясы, қатты мұзданған күйде, суытылған сұйық күйіндегіден төмен болады. Сондықтан, бөлшектің жылы жағынан суық жағына судың үнемі толықтырылуы және жылы жағында қалың қабатты қайта құру үшін үнемі еру процесі жүреді. Бұл бөлшектер жылы топыраққа қарай төмен жылжиды, бұл процесті Фарадей «термиялық регенерация» деп атаған. Осындай зерттеулерге негізделген стандартты сынақтар бар, олар жол төсемелерінде қолданылатын топырақтардың мұзға және еріген кездегі әлсіреуге бейімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл, мұзға бейімділігі белгісіз топырақтар үшін, көтерілу жылдамдығы мен еріген негіздің қатынасын, мұзға бейімділігі анықталған топырақтардың белгіленген классификациялық жүйесіндегі мәндермен салыстыру арқылы жүзеге асырылады. Мұзға бейімделмейтін топырақтар су ағынын қамтамасыз ету үшін тым тығыз (гидравликалық өткізгіштігі төмен) немесе капиллярлық ағынды қамтамасыз ету үшін тым кеуекті болуы мүмкін. Мысалға, кішкентай тесік өлшемдері бар тығыз саздар, сондықтан гидравликалық өткізгіштігі төмен, және аз мөлшерде ұсақ бөлшектері бар таза құм мен қиыршық тас, олардың тесік өлшемдері капиллярлық ағынды қамтамасыз ету үшін тым үлкен.

Мұздың көтерілуінен пайда болған жер бедері

Мұз көтерілуі әртүрлі геометриядағы көтерілген топырақ формаларын жасайды, оның ішінде шеңберлер, көпбұрыштар және жолақтар бар. Органикалық заттарға бай топырақта, мысалы, торфта кездесетін мұндай формалар пальсалар деп аталады, ал минералдық заттарға бай топырақта – литальсалар. Свалбард аралдарында кездесетін тасты литальсалар (көтерілген үйінділер) соның мысалы. Кения тауындағы пальсалар көрсеткендей, мұз көтерілуі альпілік аймақтарда, тіпті экваторға жақын жерлерде де болады. Арктикалық мәңгі тоң аймақтарында жүздеген жылдар бойы жердің көтерілуі 60 метрге дейін жететін құрылымдарды қалыптастыруы мүмкін. Бұл құрылымдар қатып қалған судың капиллярлық әрекетімен емес, жер асты суларының көтерілуімен қоректенеді. Криогендік жер дөңгелектері – маусымдық тоңған жерде пайда болатын және әртүрлі атаулары бар ұсақ формациялар. Солтүстік Америкада оларды жер дөңгелектері дейді, Гренландия мен Исландияда – thúfur, ал Фенносканияда – pounus. Марстың полярлық аймақтарында Марс Глобус зерттеушісіндегі (MOC) Марс орбиталық камерасы және Марс тану орбиталық аппаратындағы HiRISE камерасы мұз көтерілуінен пайда болған көпбұрышты формаларды байқады. 2008 жылдың мамыр айында Марсқа Phoenix қондырғышы осындай көпбұрышты мұздық жерге қонды және бетінен бірнеше сантиметр тереңдікте мұз тапты.

Тоңазытқыш ғимараттарда

Суық қоймалар мен мұз айдындарында температураның нөлден төмен болуы топырақты олардың негізінен ондаған метр тереңдікке дейін қатыруы мүмкін. Маусымдық қатуға ұшырайтын ғимараттар, мысалы, кейбір мұз айдындары, ғимараттың ішкі температурасы жоғарылаған кезде топырақтың еруіне және қалпына келуіне мүмкіндік береді. Егер суытылған ғимараттың негізі қатуға бейім топыраққа орналастырылса, ал қату фронтының жете алатын жер асты суы болса, онда мұндай құрылыстардың едендері табиғатта кездесетін механизмдерге байланысты көтерілуі мүмкін. Мұндай құрылыстар бірнеше стратегияны жеке немесе бірге қолдану арқылы мұндай проблемаларды болдырмау үшін жобалануы мүмкін. Стратегияларға негіздің астына қатуға бейім емес топырақты орналастыру, қату фронтының енуін азайту үшін жылу оқшаулау және ғимараттың астындағы топырақты қатудан қорғау үшін жеткілікті түрде жылыту кіреді. Маусымдық мұз айдындарында мұздың температурасын көтеру арқылы жер астының қату қарқынын азайтуға болады.