Кіріспе
Кеміткіш рецепторлардың триггерлік аймағы (КТЖ) – қан арқылы тасымалданатын дәрі-дәрмектер немесе гормондардан сигналдар қабылдайтын және құсу орталығының басқа құрылымдарымен байланысып, құсуды іске қосатын мидың сопақша бөлігінің аймағы. КТЖ төртінші қарыншаның төменгі бөлігінде орналасқан postrema аймағында орналасқан, ол қан-ми тосқауылынан тыс жатыр. Бұл аймақ құсу орталығының өзінің бір бөлігі болып табылады. Ауру сезімі мен құсуды реттеуге қатысқан нейротрансмиттерлерге ацетилхолин, дофамин, гистамин (H1 рецепторы), Р-субстанциясы (NK 1 рецепторы) және серотонин (5 HT3 рецепторы) жатады. Опиоид рецепторлары да бар, олар опиаттардың жүрек айну мен құсуды тудыру механизміне қатысуы мүмкін. Қан-ми тосқауылы осы аймақта толық дамымағандықтан, әдетте орталық нерв жүйесіне енбейтін дофамин сияқты дәрілер де КТЖ-ны стимуляциялай алады.
The chemoreceptor trigger zone (CTZ) is an area of the medulla oblongata that receives inputs from blood borne drugs or hormones, and communicates with other structures in the vomiting center to initiate vomiting. The CTZ is located within the area postrema, which is on the floor of the fourth ventricle and is outside of the blood–brain barrier. It is also part of the vomiting center itself. The neurotransmitters implicated in the control of nausea and vomiting include acetylcholine, dopamine, histamine (H1 receptor), substance P (NK 1 receptor), and serotonin (5 HT3 receptor). There are also opioid receptors present, which may be involved in the mechanism by which opiates cause nausea and vomiting. The blood–brain barrier is not as developed here; therefore, drugs such as dopamine which cannot normally enter the CNS may still stimulate the CTZ.
Эволюциялық маңызы
CTZ – бұл сопақша мидың ішінде орналасқан, және ол филогенетикалық тұрғыдан орталық жүйке жүйесінің ең көне бөлігі болып табылады. Ертедегі тіршілік иелерінде ми сабағы, яғни ішкі ми ғана қалыптасқан, басқаша айтқанда, одан артығы болмаған. Мидың бұл бөлігі негізгі тіршілік инстинкттері мен реакцияларына жауапты, мысалы, тіршілік иесінің басын бұрып, дыбыс келген жерге қарауына мүмкіндік береді. Ми сабағында сопақша ми орналасқан, демек, postrema аймағы мен CTZ да сонда орналасқан. Кейіннен тіршілік формалары мидың тағы бір бөлігін дамытты, оның құрамында лимбикалық жүйе бар. Мидың бұл аймағы эмоцияларды және сыртқы тітіркендіргіштерге эмоционалдық жауаптарды тудырады, сондай-ақ есте сақтау және сыйақы жүйелерімен тығыз байланысты. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, ми қабығы ең соңғы даму болып табылады. Мидың бұл бөлігі сыни ойлау мен логикалық тұжырымдау үшін жауапты, және шешім қабылдау процесіне белсенді қатысады. Ми қабығындағы нейрондардың көбеюі адамдарды қоса алғанда, түрлердің интеллектісінің артуына себеп болатыны анықталды. Құсу реакциясы қорғаныш мақсатында қалыптасқан, және организмді уланудан сақтайды. Бұл реакция денеден токсиндер мен дәрі-дәрмектерді шығаруға көмектеседі, кеуде және көкірек диафрагмасындағы бұлшық еттерін қоздыратын моторлық нейрондарды белсендіреді, соның нәтижесінде асқазанның ішкі мазмұны шығарылады.
Химиорецепция
CTZ postrema аймағында орналасқандықтан, оның қан-ми кедергісі жоқ. Бұл рецепторлардың міндеті – қандағы осы рецепторлармен байланысты нейротрансмиттерлердің мөлшерін қадағалау. Мысалы, CTZ-де қандағы опиоидтар деңгейін бақылайтын опиоид рецепторлары бар. Қандағы опиоидтардың мөлшері белгілі бір деңгейге жеткенде, CTZ-дегі опиоид рецепторлары құсу орталығының қалған бөлігіне құсуды бастау үшін сигнал береді. Өйткені CTZ "құсу" командасын әрекет потенциалы арқылы жібереді, ал эмезисті тудыратын осы нақты әрекет потенциалы тек CTZ-дегі белгілі бір мөлшерде опиоидтар белгілі бір мөлшерде опиоид рецепторларына байланысқанда ғана пайда болады. CTZ нейрондарының және жалпы postrema аймағының рецепторлары екі түрлі: нейрон бетіндегілер және дендриттерде терең орналасқандар. CTZ-дегі опиоид рецепторларының белсенділігі, әсіресе, опиоидті негізгі құралы бар ауырсыққа қарсы препараттарды тұрақты түрде қабылдайтын науқастар үшін өте маңызды. Дегенмен, опиоидтар мидың құсу орталығымен байланыс жасамайды, олар тек қарым-қатынасты ынталандырады. Ақпараттық алмасу химиялық рецептордың әсерінен туындайтын әрекет потенциалын бастау арқылы жүзеге асады, ол нейронның электрлік потенциалында өзгерістерге алып келеді, содан кейін әрекет потенциалы пайда болады. Бұл үнемі болып тұрады, сондықтан CTZ-дегі химиорецепторлар қандағы эметиктік заттардың мөлшері туралы ақпаратты үздіксіз жіберіп тұрады, тіпті құсу қажет болмаса да. НТС жұту, асқазандық сезіну, көмекейлік және жұтқыншақтық сезіну, барорецепторлық функция және тыныс алу сияқты көптеген функцияларды басқаратын субнуклеустарға құрылымдалған. Бұл гистаминнің CTZ-де эметик әрекетке сигнал беруде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Молекулалардың кейбір кластары гистаминге байланысты құсу реакциясын тежейді, оларға мепирамин, буримамид және метиамид жатады. Бұл PDE4 изоформаларының CTZ және жалпы ми сабағында экспрессияланатыны анықталды. CTZ нейрондары құсу туралы ақпаратты құсу орталығының басқа бөліктеріне жеткізетіндіктен, бұл H каналдары құсу және эметик реакцияда рөл атқарады деп есептелді. Жақында CTZ нейрондарының H каналдары құсу процесіне қатысады деген пікірге дәлелдер келтірілді. H каналдарының ингибиторы болып табылатын ZD7288 препаратының егеуқырларда шартты дәмді жек көруді (CTA) тежегені және CTZ орналасқан postrema аймағында апоморфинмен шақырылған c Fos экспрессиясын төмендеткені анықталды.
CTZ-ге келтірілген залал
КТЖ-ға зақым инсульт, дене жарақаты немесе нейрондардың өліміне алып келетін жоғары жағдай арқылы тууы мүмкін. Зақымдану болғаннан кейін, салдары құсу реакциясының жойылуына немесе кейбір жағдайларда науқастарды қатты қиындыққа салып, емдеуге келмейтін құсуға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, егер зақымдану жеткілікті түрде ауыр болса, КТЖ-дегі химиорецепторлар физикалық зақымдалғандықтан немесе қандай да бір себеппен бұзылғандықтан, емдеуге келмейтін құсу реакциясын тоқтату мүмкін болмайды. Жақында пострема және КТЖ аймақтарындағы физикалық өзгерістер құсуды тудыруы немесе оны басуы мүмкін екені анықталды. Атап айтқанда, КТЖ-ның ішінде немесе маңында орналасқан қан тамырларының қысылуы, осының салдарынан бүкіл пострема аймағының физикалық қысылуы, созылмалы, медициналық тұрғыдан емделмейтін құсу мен салмақ жоғалтудың себебі болып табылды. Химиотерапия алатын науқастарға көбінесе құсуға қарсы препараттар тағайындалады.