Кіріспе

Мидың оптикалық нервтер қиылысатын бөлігі. Нейроанатомияда оптикалық хиазма немесе оптикалық хиазма (/pron//Q//p//t//I//k// //k//aI//ae//z//əm/; , ) – мидың оптикалық нервтер қиылысатын бөлігі. Ол гипоталамустың төменінде, мидың төменгі жағында орналасқан. Оптикалық хиазма барлық омыртқалыларда кездеседі, бірақ циклостомаларда (лампреялар мен hagfish-терде) ол мидың ішінде орналасқан. Бұл мақала омыртқалы жануарлардың оптикалық хиазмасы туралы, ол ең жақсы зерттелген жүйке хиазмасы, бірақ әр хиазма дене ортасынан қиылысуды білдірмейді (мысалы, кейбір омыртқасыз жануарларда, Хиазма (анатомия) бөлімін қараңыз). Ми ішіндегі нервтердің орта сызықтан қиылысуы декуссация деп аталады (қиылысу түрлерінің анықтамасын қараңыз).

Құрылымы

Барлық омыртқалы жануарларда сол және оң көздің көру жүйкелері дене ортасының сызығында, миға қарай жиналады. Көптеген омыртқалы жануарларда сол көру жүйкесі оң көру жүйкесімен кесісіп өтеді, бірақ олар бірікпейді. Екі көздің көру өрістерінің кеңінен жапсары бар омыртқалы жануарларда – яғни, көптеген сүтқоректілер мен құстарда, сондай-ақ қосмекенділерде, хамелеондар сияқты бауырымен жорғалаушыларда – екі көру жүйкесі көру хиазмасында бірігеді. Мұндай біріккен көру хиазмасында жүйке талшықтарының бір бөлігі орта сызықты кесіп өтпейді, бірақ ипсилатеральды жаққа қарай, көру жолына жалғаса береді. Бұл жартылай кесісу арқасында екі көзбен көрілетін көру өрісінің бөліктері біріктіріледі, бұл стереопсия арқылы бинокулярлық тереңдікті қабылдауға мүмкіндік береді (2-суретті қараңыз). Мұндай жартылай кесісу кезінде әр торлы қабықтың медиальды жағындағы жүйке талшықтары (сурет кері болғандықтан, бұл әр көру жартылай өрісінің латеральды жағына сәйкес келеді) дене ортасының сызығының қарсы жағына өтеді. Инфероназальды торлы қабық көру хиазмасының алдыңғы бөлігімен байланысты, ал суперназальды торлы қабық талшықтары көру хиазмасының артқы бөлігімен байланысты. Көз хиазмасындағы көру жүйке талшықтарының жартылай кесісуі көру қабығына екі көзден де бірдей жарты шарлық көру өрісін жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл монокулярлық көру сигналдарын біріктіру және өңдеу көру қабығына бинокулярлық және стереоскопиялық көруді жасауға мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде оң ми жартышары сол көру жартылай өрісін, ал сол ми жартышары оң көру жартылай өрісін өңдейді. Көз хиазмасынан кейін, кесісіп өткен және кесіспеген талшықтары бар көру жүйкелері көру жолдары деп аталады. Көру жолы мидың ортаңғы бөлігіндегі көру тектомына (сүтқоректілерде – жоғарғы төмпешік) еніп жатады. Сүтқоректілерде олар сондай-ақ таламустың латеральды тізелі денесіне тармақталады, ол өз кезегінде оларды мидың төменгі қабығына жібереді.

Сүтқоректілердің дамуы

Даму кезінде көру жүйкелерінің қиылысуы негізінен нетрин, слит, семафорин және эфрин сияқты сигналдармен, сондай-ақ соник ежик (Shh) және Wnt сияқты морфогендермен реттеледі. Бұл бағытталу нейрондық өсу конусы арқылы жүзеге асады, ол цитоскелеттегі өзгерістерді тудыратын төменгі жолдарды белсендіретін лиганд-рецепторлық сигналдау жүйелеріне жауап беретін құрылым. Көзден көз жүйкесі арқылы шығатын ретиналық ганглий клеткаларының (РГК) аксондары Slit2 және Sema5A ингибициясымен шектеліп, дамушы жолдан шығуға кедергі келтіреді. Орталық нерв жүйесінің орта сызығында экспрессияланатын Shh, киазмаға дейін қиылысуды тежейді, ал киазмада экспрессиясы төмендейді. RGC аксондарының ұйымдасуы ретинотоптықтан киазмаға жақындағанда жалпақ жапырақша тәріздіге өзгереді. Көптеген RGC аксондары орта сызықты вентральді диэнцефалон деңгейінде кесіп өтеді және контрлатеральді жоғарғы төмпешікке (superior colliculus) дейін жалғасады. Орта сызықты кесіп өтпейтін және ипсилатеральді проекциялайтын аксондардың саны жануардың бинокулярлық көру қабілетіне байланысты (мыстықтарда 3%, ал адамдарда 45% кесіп өтпейді). Киазмадағы қиылысуды Nr CAM (Ng CAM-мен байланысты жасушалық адгезия молекуласы) және орта сызықта экспрессияланатын Semaphorin6D (Sema6D) де ынталандырады, олар қиылысқан RGC аксондарының Nr CAM/Плексин A1 рецепторларына сигнал беретін кешен құрайды.

Сүтқоректілер

Барлық омыртқалы жануарлар, тіпті ең ерте кездегі қазбалар мен қазіргі жауы жоқ жануарлардың барлығында, омыртқалы жануарлардағы оптикалық хиазманың функциясы туралы бірнеше теориялар ұсынылған (теорияларды қараңыз). Аксиалды бұрылыс теориясына сәйкес, оптикалық хиазма ерте эмбриондағы бұрылыс нәтижесінде дамиды. Альбиноз генінің белгілі бір генотиптері бар сиамдық мысықтарда жүйке талшындарының байланысы қалыптыдан артық болады. Сиамдық мысықтар, альбиностық жолбарыстар сияқты, көздерін қиып қарауға (страбизм) бейім келеді, сондықтан бұл мінез-құлықтың бұрыс декоссацияны толықтыруы мүмкін деген болжам бар.

Басқосулар мен жәндіктер

Бас табандылар мен жәндіктерде көру жолдары дене ортасынан өтпейді, сондықтан мидың әр жағы сол жақ көзден келетін ақпаратты өңдейді.

Тарих

Жүйке талшықтарының тоғысуы және оның көру қабілетіне тигізген әсері алғаш рет парсы дәрігері "Эсмаил Жоржани" (ол Зайн әл Дин Горгани, 1042–1137 жылдары өмір сүрген) анықтаған болуы мүмкін.