Кіріспе

Такси бишісі – жұптасып билеуде ақы алатын серіктес. Такси бишілері әр би үшін жеке-жеке жұмыс істейді (кейде ақшаға, бірақ әрқашан емес). Такси биі алғаш рет 20 ғасырдың басында АҚШ-тағы такси би залдарында пайда болған кезде, әдетте ер адамдар әрқайсысы шағын сомаға би билеттерін сатып алатын. Патрон таңдаған такси бишісіне билет тапсырғанда, ол ән аяқталғанға дейін онымен билейтін. Ол алған әр билет үшін комиссия алатын. АҚШ-та такси биі көбінесе тоқтатылған, бірақ басқа елдерде әлі де кездеседі.

Этимология

"Такси бишісі" термині такси жүргізушісі сияқты, бишінің жалақысы клиентпен билеген уақытына пропорционалды болғандықтан пайда болған. Такси би залындағы клиенттер әдетте әрқайсысы он центтен би билеттерін сатып алатын, содан "бір центке би" деген сөз туды. Такси бишілерін "би үйесі" және "такси" (Аргентинада) деп те атайды. 1920-1930 жылдары АҚШ-та "никель ұстаушы" термині танымал болды, себебі бидің әр он центінен такси бишісі көбінесе бес цент көреді.

Тарих

Такси бидің бастауы 1849 жылғы Калифорния алтын асығынан пайда болған Сан-Францисконың Барбари-Кост ауданына жетеді. Гүлденген шағында Барбари-Кост экономикалық жағынан дамыған, көбінесе ер адамдар тұратын, бүкіл әлемнен алтын іздеушілер мен теңізшілердің жиі келіп-кетіп тұратын аудан болды. Осы аудан "Барбари-Кост би залы" деп аталатын би залының ерекше түрін құрады, ол "Қырқ тоғыз" ['49] би залы деп те белгілі болды. Барбари-Кост би залында әйел қызметкерлер ер адамдармен би биледі және ер адамдарды сусындарға шақыру арқылы тапқан комиссиясынан күнкөріс көріп отырды. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін және джаз музыкасының алғашқы күндерінде Сан-Францискода жаңа ойын-сауық ауданы пайда болды, оған Террифик көшесі деген лақап ат қойылды. Осы аудан ішінде "So Different Club" атты инновациялық би залы клиенттерге әйел қызметкермен бір биге құқық беретін жетон сатып алу жүйесін енгізді. Би билеу кең таралған хобби болғандықтан, "So Different Club" клубының көптеген клиенттері жаңа билерді көру және үйрену үшін осы жерге келіп тұратын. 1913 жылы Сан-Франциско алкогольді ішімдіктер ұсынылатын кез келген кафе мен салондарда би билеуге тыйым салатын заң қабылдады. Террифик көшесіндегі би залдарының жабылуы алкоголь ұсынбайтын жабық би залы деп аталатын би үшін ақы төлеудің жаңа түрін тудырды. Бұл атау әйелдерге рұқсат етілмегендіктен берілді, бұл залдарда тек әйел қызметкерлер жұмыс істеді. Жабық би залы такси би залының бизнес-моделінің негізгі бөлігіне айналған билетпен билеу жүйесін енгізді. Чикагодағы билетпен билеу жүйесінің алғашқы мысалы Мадер Джонсон би студиясында пайда болды. Би студиясының иесі Годфри Джонсон өзінің жаңашылдығын былай сипаттады: "1919 жылдың жазында мен Нью-Йоркте болдым, сол жерде Сан-Францискодан келген В. В. атты мырза ашқан жаңа студияны барып көрдім, ол он центтік билетпен билеу жоспарын енгізген еді. Үйге келген соң, мен бұл жоспарды алға қойған студенттерімді жиірек келіп, әртүрлі оқытушылармен би билеу тәжірибесін алудың жолы ретінде ойладым. Сондықтан мен ғимараттың үшінші қабатындағы үлкен залда сабақ беру үшін он центтік жүйе орнатуға шешім қабылдадым. Бірақ көп ұзамай менің бұрынғы оқушыларым емес, Кларк көшесінің қатыгез қылмыскерлері би билеуге келетінін байқадым. Жағдай нашарлап бара жатты, мен бұл қылмыскерлерді бақылауға барынша тырыстым." Бұл жүйе би академияларында соншалықты танымал болғандықтан, такси би жүйесі тез арада көптеген бейнетханаларға тарады. Такси бишілері билет бағасының жартысын жалақы ретінде алды, ал қалған жартысы оркестр, би залы және операциялық шығындарды жабуға жұмсалды. Олар күніне бірнеше сағат қана жұмыс істесе де, әдетте фабрикада немесе дүкенде жұмыс істейтін әйелдердің жалақысынан екі-үш есе көп табатын. Сол кезде такси би залы қоғамдық баль залын басып өтіп, қалалық бидің ең танымал орны болды. Такси биі 1920-1930 жылдары АҚШ-та өркендеді, Чикаго, Нью-Йорк және басқа да ірі қалаларда көптеген такси би залдары ашылды. Түнгі өмірдің басқа орындары сияқты, такси би залы да сәнді мекемеден бастап қабырғадағы тар және қарапайым тесікке дейін әртүрлі болды. Мысалы, 1930 жылдардың соңында такси биін ұсынған Нью-Йорктегі Розеланд, талапты клиенттерге қызықты болды. Көптеген залдар жұмысшы табының клиенттерін қабылдады. 1920 жылдардың ортасына қарай такси биі көптеген ірі американдық қалаларда түнгі ойын-сауық орталығына айналды. Осы танымалдылықты бейнелейтін ойын-сауық индустриясы "Ten Cents a Dance" (1930) әнін және "Такси бишісі" (1927) фильмін, сондай-ақ Барбара Стэнвикпен бірге "Тен Сентс а Данс" (1931) фильмін жарыққа шығарды. Сондай-ақ, "Түннің ханымы" (1925) фильмінде такси биі - Норма Ширердің екі рөлінің бірі, ал Джоан Кроуфорд оның денесінің көшірмесі болды. 1931 жылы Нью-Йоркте ғана 100-ден астам такси би залдары болды, оларға әр аптада 35 000 мен 50 000 ер адам келіп тұратын. Такси биі танымалдыққа ие болғанмен, бұл іс-әрекет Нью-Йорк және басқа жерлердегі моральдық реформаторлардың күшті бақылауына түсті, олар кейбір би залдарын әдепсіздіктің ошағы деп санады. Көптеген мекемелер дұрыс, абыройлы орындармен жұмыс істеді, бірақ біразы бұдан да аз болды. Емдеу қызметі көптеген залдарда, тіпті кейбір беделді орындарда орын алса да, ол жезөкшелікке сирек айналды. "Бейне" тартуға немесе "сыйлық" алуға қатысқан такси бишілері әдетте бұл іс-әрекет пен жезөкшелік арасындағы айқын айырмашылықты көрсетті, бірақ олар көбінесе екеуінің арасында нәзік сызық жүрді. Кейбір көлеңкелі залдарда "жақын" билер де жиі өткізілетін (төмендегі такси бишісінің тәжірибесін қараңыз). Көптеген реформаторлар бұл биді әдепсіз және әдепсіз деп қарастырғандықтан, билік өкілдері оны да қызықтырды. Бірте-бірте такси би залын реформалауға көшкен, лицензиялау жүйесі мен полиция бақылауын күшейтті, соңында кейбір би залдары әдепсіз мінез-құлқы үшін жабылды. Бәрінің бастамасы болған Сан-Францискода полиция комиссиясы 1921 жылы әйелдерді такси бишілері ретінде жұмысқа алуға тыйым салды, содан кейін Сан-Францискода такси биі мәңгіге заңсыз болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та такси биінің танымалдығы төмендеді. 1950 жылдардың ортасына қарай көптеген такси би залдары жойылды, ал Нью-Йорк және басқа жерлердегі бірнеше мекемелер тағы бірнеше жылға тірі қалуға тырысса да, 1960 жылдары такси биі АҚШ-тағы түнгі өмірден жоғалып кетті.

Тәжірибе

1920-1930 жылдары такси бишісінің жұмысын көптеген адамдар күмәнді кәсіп ретінде қарастырды, ол лайықты қоғамның шетінде тұрды. Такси би залдарының көпшілігі сыйлы орындар болғанымен, қарапайым жас әйелдердің адал еңбекпен күнкөріс табуына мүмкіндік бергенімен, кейбір мекемелер күдікті болды. Жақсы танылмаған залдар көбінесе реформаторлардың наразылығын тудырып, төмен деңгейлі клиенттерді тартты, соның салдарынан такси билеу кәсібінің беделіне нұқсан келді. Көптеген жағдайларда такси билеуді бастаған қыздар өздерінің жұмысы туралы ата-аналары мен көршілеріне айтпауға немесе сұрақ қойылған жағдайда тікелей өтірік айтуға бейім болды. Би залдары көбінесе әсемдемесі аз, жарығы нашар ғимараттардың екінші қабаттарында, қалалардың түнгі өмір орталықтарында орналасқан. Мысалы, Нью-Йорктегі Таймс-скверде бірнеше такси би залы болды. Әдетте, залдың сыртында шақырушы тұратын, ал клиенттер мекемеге кіру үшін баспалдақпен көтерілуге мәжбүр болды. Кіру алдында келушілер билет немесе билеттер жиынтығын сатып алуы керек еді. Көбінесе оларға айналаға қарап көруге рұқсат берілмейтін. Залда такси бишілері әдетте бөлменің бір жағында немесе бұрышында белдік деңгейіндегі арқан немесе қоршаумен бөлініп, клиенттермен еркін араласуға тыйым салынды. Сондықтан бишілер өздерінің оқшауланған жағдайынан клиентке жүгінуге мәжбүр болды. Бұл бәсекелестікке әкелді, және тақыр түндері, олар жиі кездесетін, такси бишілері назар аудару үшін ән шырқап, көңіл көтеруге тырысты. Уақыт өте келе, тәжірибе жинаған биші әдетте киім-кешек немесе мінез-құлқы бойынша ерекшеліктерге ие болып, еркек клиенттерді тартуға тырысты. Олай болмаған жағдайда, олар көбінесе сәттілікке жете алмады. Таңдалғаннан кейін такси бишісі серіктесімен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысып, оның биден биге көшуіне ынталандырды. Сәтті такси бишілерінің көбінесе залға тек олармен билеу үшін және ұзақ уақыт бойы келетін бірнеше клиенттері болды. Кейбір беделсіз мекемелерде би кейде тым жақын болды; биші серіктесінің тік тұруына жәрдемдесу үшін жамбасын пайдаланды, ал оны жалғастыруға ынталандырылса, шәһуатқа жеткізді. Биден жалыққан, бірақ такси бишісімен әңгімелесуді жалғастырғысы келген клиенттер мұны істей алатын. Бұл мақсатта би залында үстелдер мен орындықтармен жабдықталған арнайы бөлім қарастырылған. Бұл бөлім "әңгімелесу уақыты" деп аталды, бірақ басқа да терминдер қолданылды. 1939 жылы Таймс-сквердегі "Хнимун-Лейн Дэнсленд" биханасында бишімен әңгімелесу үшін сағатқа алты доллар төленді, сол кезде бұл үлкен сома болды. "Бал айы" биханасында биші мен клиент қатар отыра алғанымен, полиция ережелеріне сәйкес оларды төмен қоршау сияқты құрылым бөліп тұрды. Такси бишілері би залында танысқан клиенттермен кездесуі жиі болатын, және басшылық бұл мәселеге көбінесе келісім беретін. 1923 жылы Таймс-сквердегі Уилсонның би академиясында жазушы Генри Миллер алғаш рет Джульет "Джун" Смердтпен кездесті, ол 1924 жылы оның екінші әйелі болды. Ол такси бишісі болып жұмыс істеді. Ол Джун Мэнсфилд немесе Джун Смит деген есімдерді пайдаланып, 1917 жылы 15 жасында Уилсонның үйінде би оқытушысы болып жұмыс істеуді бастады. (Уилсонның үйі кейінірек 1931 жылы Орфей би сарайы деп аталды.)

Классикалық әлеуметтану зерттеуі

1932 жылы Чикаго университетінің баспасында зерттеуші Пол Г. Крессидің «Такси би залы: коммерциялық ойын-сауық және қалалық өмірді әлеуметтанулық тұрғыдан зерттеу» атты еңбегі жарық көрді. Кітап 1920-шы және 1930-шы жылдардың басындағы Чикагодағы такси билеу ортасын зерттеп, такси билеушілерімен және олардың клиенттерімен жүргізілген жанды, бірінші қолынан алынған сұхбаттар арқылы такси би залының көбіне беймәлім әлемін ашты. Бүгінде бұл зерттеу Чикаго мектебінің классикалық қалалық этнографиясының бірі саналады.

Сөздік

Такси биі 1920-1930 жылдардағы американдық түнгі өмірдің маңызды бөлігіне айналған сайын, такси бишілері өзіндік жаргонын қалыптастырды. 1932 жылғы әлеуметтанулық зерттеуінде Кресси Чикаго би залдарындағы арнайы сөздікке тоқталды:

Қазіргі заман

АҚШ-та және бүкіл әлемде такси биінің билеттер арқылы төленетін жүйесі көбінесе тоқтатылған, бірақ кейбір түнгі клубтар мен би үйрету орталықтары әлі де бишілерді жалдайды, олар би серіктесі ретінде жұмыс істей алады. Көбінесе бұл би серіктестері әйелдер болады, бірақ кейде еркектер де кездеседі. Бүгінде оларды "такси бишілері" деп атамай, "би үйесі" (dance hostess) деп атайды. Би үйесі көбінесе жаңадан бастағандарға би үйренуге көмектеседі немесе мекеменің би қауымын дамытуға септігін тигізеді. Әлеуметтік ортада және әлеуметтік би түрлерінде, би үйесінен конструктивті пікір алғысы келген серіктес оны тікелей сұрауы керек. Би үйесінің рөлі көбінесе әлеуметтік болғандықтан, ол (немесе ол) тікелей сын айтуға құштар болмайды. 2000-шы жылдарда серіктес билердің танымалдылығы артқаннан кейін, би серіктестері жетіспейтін жағдайларда би үйесі қызметі жиірек кездеседі, бұл еркектерге де, әйелдерге де қатысты. Мысалы, круиздік кемелерде бойдақ әйел жолаушылармен билеу үшін еркек бишілер жиі жұмысқа алынады. Бұл жүйе әдетте Dance Host бағдарламасы деп аталады. Би үйесі (еркек және әйел) Вена қаласында (Австрия) да жалдауға болады, онда жыл сайын ондаған ресми балдар өткізіледі. Ceroc сияқты би стилінде жаңадан бастағандарға көмектесу үшін тәжірибелі ерікті би үйесі (еркек және әйел бишілер) жиі қолданылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та, әсіресе Нью-Йорк пен Лос-Анджелесте, әйел бишімен билеу үшін ақы төлеуге болатын бірнеше түнгі клубтар қалды. Көбінесе бұл заманауи клубтар билетпен билеу жүйесін пайдаланбайды, оның орнына уақыт тіркегіштер мен перфокарталар арқылы клиенттер бишінің уақытын сағатына төлей алады. Мұндай би клубтарының кейбіреулері 20 ғасырдың басында такси биі өткізілетін ғимараттарда орналасқан. Бұл заманауи мекемелер енді такси биі залы деп емес, хостес клубтары деп аталады.

Аргентина

Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында танго туризмінің өсуі миллингаларда, яғни би залдарында ресми және бейресми би серіктестігі қызметтерінің көбеюіне алып келді. Кейбір операторлар туристерге демалыс кезіндегі романтиканы ұсынуға тырысса, ал беделді танго агенттіктері cabeceo – көзбен байланыс және ишара арқылы би серігі табу әдісін меңсіре алмаған туристерге нақты серіктес табуға көмектеседі.