Кіріспе
Шешім қабылдаушының болашақ қалаулары бұрынғы қалауларына қайшы келген жағдайда, экономикада динамикалық немесе уақыт сәйкессіздігі туындайды. Бұл жағдайда шешім қабылдаушының қалаулары уақыт өте келе өзгереді, соның салдарынан бір уақыттағы қалаулар келесі уақытта сәйкессіз болып көрінеді. Мұны шешім қабылдаушының ішінде әртүрлі "өзі" бар деп қарастыруға болады, әр "өзі" – шешім қабылдаушының әртүрлі уақыттағы жағдайы. Егер барлық қалаулар үйлесім таппаса, сәйкессіздік пайда болады. "Динамикалық сәйкессіздік" термині көбінесе ойын теориясымен байланысты, ал "уақыт сәйкессіздігі" – мінез-құлық экономикасымен байланысты.
In economics, dynamic inconsistency or time inconsistency is a situation in which a decision maker's preferences change over time in such a way that a preference can become inconsistent at another point in time. This can be thought of as there being many different "selves" within decision makers, with each "self" representing the decision maker at a different point in time; the inconsistency occurs when not all preferences are aligned. The term "dynamic inconsistency" is more closely affiliated with game theory, whereas "time inconsistency" is more closely affiliated with behavioral economics.
Ойын теориясында
Ойын теориясы тұрғысынан алғанда, динамикалық сәйкессіздік – динамикалық ойындағы жағдай, онда ойыншының болашақ кезеңге арналған ең жақсы жоспары сол болашақ кезең жеткенде оңтайлы болмай қалуы мүмкін. Динамикалық тұрғыдан сәйкес келмейтін ойын – бұл субойынның толық еместігі. Осы контексте, сәйкессіздік негізінен міндеттемелер мен сенімді қауіп-қатерлерге байланысты. Бұл, көшбасшы немесе басым ойыншының Bellman принципін бұзу арқылы көрінеді, мысалы, фирма өзіне міндеттеме беруі мүмкін, егер бәсекелес фирма оның нарығына кірсе, өнімнің бағасын күрт төмендетуге. Егер бұл қауіп-қатер сенімді болса, онда бәсекелестің кіруіне кедергі келтіреді. Алайда, фирма өзінің болашақ өзін мұндай әрекет жасауға міндеттемелей алмайды, себебі егер бәсекелес шындығында кірсе, фирманың болашақ өзі бәсекелес қазір нарықта екенін және кіруді болдырмауға тырысудың қажеті жоқ екенін ескере отырып, бағаны күрт төмендетудің өзіне пайдалы емес екенін анықтауы мүмкін. Осылайша, қауіп-қатер сенімді болмайды. Фирманың қазіргі өзі болашақ өзін қауіп-қатерге міндеттемелі етуге ұмтылады, бірақ болашақ өзі қауіп-қатерді орындамауға ұмтылады. Сондықтан, динамикалық сәйкессіздік туындайды.
For example, a firm might want to commit itself to dramatically dropping the price of a product it sells if a rival firm enters its market. If this threat were credible, it would discourage the rival from entering. However, the firm might not be able to commit its future self to taking such an action because if the rival does in fact end up entering, the firm's future self might determine that, given the fact that the rival is now actually in the market and there is no point in trying to discourage entry, it is now not in its interest to dramatically drop the price. As such, the threat would not be credible. The present self of the firm has preferences that would have the future self be committed to the threat, but the future self has preferences that have it not carry out the threat. Hence, the dynamic inconsistency.
Медиа зерттеулер
Медиа таңдау теориялары мінез-құлық экономикасы анықтағандай, таңдаудың тұрақсыздығымен тікелей айналыспаған. Дегенмен, Gui және авторлардың (2021) мақаласы медиа зерттеулеріндегі тұрақсыз медиа таңдау теориясының кемшіліктерін жою үшін мінез-құлық экономикасы әдебиетіне сүйенді. Сондай-ақ, ол цифрлық ортада тұрақсыз таңдаудың одан да жиі кездесетінін және маңыздырақ екенін көрсетті, себебі жоғары деңгейдегі ынталандыру мен көп қызметпен айналысу ұзақ мерзімді қалаулар болған кезде де дереу қанағат алуға мүмкіндік береді.
Стильделген мысалдар
Ойын теориясы тұрғысынан алғанда, тұтқындарды босату туралы террористермен ешқашан келіссөздер жүргізбейтін үкіметтік саясат уақытқа қатысты сәйкессіздіктің мысалы болып табылады, себебі әрбір тұтқын жағдайында билік ережелерді бұзып, тұтқындарды құтқару туралы дилеммаға тап болады. Егер үкімет ережелерді бұзбай, үнемі әрекет еткен болса, онда террористік топтың адам ұстауы ақылға сыймас еді. (Әрине, нақты әлемде террористер ақылға қонымды әрекет етпеуі мүмкін.) Студенттер емтихан алдындағы түнде емтиханды тағы бір күнге кейінге қалдыруды қалайды. Егер сол түні сұраса, мұндай студенттер келесі күні емтихан тапсыру үшін, мысалы, 10 доллар төлейтін болады. Алайда емтиханға бірнеше ай қалғанда, студенттер емтиханды бір күнге кейінге қалдыруды көп ойламайды. Егер студенттерге осы ұсынысты семестрдің басында берсе, яғни емтиханды бір күнге кейінге қалдырса, олар емтихан күні 10 доллар төлейтінін айтып, тіркелу кезінде келіссе, олар бұл ұсынысты қабылдамауы мүмкін. Бұл таңдау әртүрлі уақытта жасалса да, бірдей. Нәтиже уақытқа байланысты өзгергендіктен, студенттер уақытқа қатысты сәйкессіздік көрсетеді. Ақша-кредит саясатын жүргізушілер инфляциялық күтулерге сәйкес келмейтін динамикалық сәйкессіздіктен зардап шегеді, өйткені саясаткерлер болашақта инфляцияны төмендетуді уәде етеді. Бірақ ертең инфляцияны төмендетудің теріс әсері болуы мүмкін, мысалы жұмыссыздықтың өсуі, сондықтан олар оны төмендетуге көп күш салмайды. Сондықтан тәуелсіз орталық банктер ел үшін тиімді деп саналады. Шынында да, "ақша саясатын жүргізуде жоғары дәрежеде дискрециялық құқығы бар орталық банк өзін экономиканы ынталандыру және жұмыссыздықты азайту үшін тұрақты саяси қысым астында табады, бірақ экономика уақыт өте келе өзінің әлеуетті ЖІӨ-нен немесе жұмыссыздықтың табиғи деңгейінен асыра алмайтындықтан, бұл саясат ұзақ мерзімді перспективада инфляцияның жоғарылауына әкеледі". Бұл тақырыптағы алғашқы мақаланы Финн Э. Кидланд пен Эдвард С. Прескотт 1977 жылы "Саяси экономика" журналында жариялады, бұл олардың 2004 жылы Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алуына әкелді. (Сондай-ақ қараңыз: Ақша-кредит саясатының сенімділігі.) Әдебиетте динамикалық сәйкессіздікпен күресу механизміне арналған бір танымал мысал - Одиссей мен сиреналар. Сиреналардың әндерін тыңдауға құштар, бірақ қауіптен сақтанған Одиссей өз адамдарына құлақтарын бал ара шамымен бітеуді және өзін кеме мачтасына байлауды бұйрық береді. Ең бастысы, ол өз адамдарына сиреналардың жанынан өтетін кезде оның айқайларына назар аудармауға бұйрық береді; болашақта ол ақылға сыймайтын әрекет жасай алатынын мойындап, Одиссей өзінің болашақ әрекетін шектейді және осы қауіпті динамикалық сәйкессіздіктің мысалында аман қалу үшін өзін міндеттеме механизміне (яғни, мачтаға) байлайды. Бұл мысалды экономистер динамикалық сәйкессіздікті азайтудағы міндеттеме механизмдерінің пайдасын түсіндіру үшін қолданады. Психологиядағы динамикалық сәйкессіздіктің қызықты жағдайын мына эксперимент сипаттайды: Зерттеуге қатысушыларға екі санатқа бөлінген фильмдерді – "төмен деңгейлі" (мысалы, The Breakfast Club) және "жоғары деңгейлі" (мысалы, Schindler's List) – тегін жалға алу ұсынылды, ал зерттеушілер жасалған таңдау үлгілерін талдады. Динамикалық сәйкессіздік болмаған жағдайда, шешім қабылдау күні мен тұтыну күні арасындағы кешіктіруге қарамастан, таңдау бірдей болады деп күтілді. Алайда іс жүзінде жағдай басқаша болды. Субъектілерге бірден көруге болатын фильмді таңдауға тура келген кезде, таңдау көпшілігі үшін тұрақты түрде төмен деңгейлі фильмдер болды. Бірақ олар кейінірек көретін фильмді таңдағанда, жоғары деңгейлі фильмдер көбірек таңдалды. Төрт немесе одан да көп күн бұрын таңдалған фильмдердің 70% жоғары деңгейлі фильмдерді құрады. Адамдар болашақта қазіргіден көп уақыт болады деп сенуге бейім. Адамдар арасында "жақын болашақта ерекше шұғыл боламын, бірақ көп ұзамай аз шұғыл боламын" деген сенім бар. Алайда, осы аптада сізде бар уақыт жалпы алғанда, алдағы апталардағы уақытты көрсетеді. Адамдар уақытын бағалағанда және міндеттеме алуды шешкенде, алдағы апталарда қазіргі аптаға қарағанда көбірек "уақыт резерві" болады деп күтеді. Осы тақырыптағы эксперименттер көрсеткендей, адамдар ақшаға қарағанда уақыт инвестицияларын көбірек жеңілдетеді. Олар мұны "Иә, қайтейік!" деп атады, себебі адамдар болашақта аз жұмыс істейтін болады деген жалған оймен конференцияға бару сияқты уақытты қажет ететін іс-шараларға келіседі.