Кіріспе

Додома аймағы (суахили тілінде Mkoa wa Dodoma) – Танзанияның 31 әкімшілік аймағының бірі. Аймақтың орталығы – Додома қаласы. Додома Танзанияның орталық бөлігінде орналасқан, батысында Сингида, солтүстігінде Маняра, оңтүстігінде Иринга және шығысында Морогоро аймақтарымен шектеседі. Додома аймағы елдің астанасына және Бунге заң шығарушы ассамблеясының орналасқан жеріне ие. Сондай-ақ, Додома аймағында Танзанияның ірі университеттерінің бірі – Додома университеті орналасқан. Аймақ Танзания шарап өнеркәсібінің отаны болып табылады, бұл континентте Оңтүстік Африкадан кейін екінші ірі шарап өнеркәсібі. 2022 жылғы ұлттық халық санауы бойынша аймақта 3,085,625 адам тұрады; 2012 жылғы ұлттық халық санауында халық саны 2,083,588 адамды құрады.

Тарих

Додоманың атауы гого тайпасының «Идодомья» сөзінен шыққан, яғни «пілдің лайға батып кеткен жері». Додома қаласы – аймақтың атын алған, ең ірі қаласы және астанасы. Ол 19 ғасырдың басында бірнеше дәстүрлі тембе үйлерінен тұратын шағын гого ауылы ретінде пайда болды. Қала 1907 жылы Танзанияның орталық теміржолын салу кезінде неміс отаршылдарымен ресми түрде құрылды. Аймақта ұзақ жылдар бойы ашаршылық пен экономикалық қиындықтар басталды. Кондоа және Сингидамен бірге, 1910 жылдардағы ашаршылықтан ауыр зардап шекті. 1916 жылдың желтоқсанында Додомадағы британдық офицердің баяндамасында «барлық аудан мал іздеу үшін тоналған» делінген. Немістер 26 000 малды, ал британдықтар – 5 700 малды өлтірді. 1917 жылы проблемалар жалғасты, ал 1917 жылдың қарашасындағы құрғақшылық жағдайды одан да қиын етірді. Аймақтағы халықтың шамамен бесінші бөлігі, яғни 30 000 адам қайтыс болды. Мыңдаған адамдар эмиграцияға кетті, ал басқалары Додомадағы базарда аштықтан өлген малдарын бір шиллингке сатуға мәжбүр болды. Шешек кең таралған, ал 1918 мен 1920 жылдар аралығындағы испан тұмауы эпидемиясы Танганьикада 50 000–80 000 адамның өмірін алды. 1973 жылы Танзания үкіметі әкімшілік астананы Дар-эс-Саламнан халықтың қажеттіліктерін жақсырақ қамтамасыз ету үшін орталыққа көшіру туралы шешім қабылдады. Додома осы мақсатқа сай таңдалды, себебі ол қолайлы климаты мен дамуға мүмкіндіктері бар маңызды жол торабында орналасқан қала еді. Сол жылы Танзания үкіметі аймақтың ең қиын жағдайға тап болған аймақтарында топырақтың құнарлылығын және өнімділігін арттыру мақсатында «Додома топырақты қорғау бағдарламасы» деп аталатын ұлттық топырақты қорғау бағдарламасын іске қосты.

География

Додома Маңжара аймағынан кейін ауданы бойынша 8-ші ірі аймақ болып табылады. Негізінен жартылай шөлейтті Додома аймағының аумағы – 4131100 гектар, бұл Швейцариядан сәл үлкен. Додома аймағы Танзанияның шығыс-орталық бөлігінде орналасқан, ал негізгі қаласы жағалаудан шамамен 300 миль (483 км) қашықтықта жатыр. Кикую өзені аймақ арқылы ағып өтеді және Додома қаласының жанынан өтеді. Мұнда мал өсіріліп, сатылады. Аймақтың 4,131,100 гектар жерінің 5,44 пайызын құрайтын 220,989 гектар жер табиғи орман қорықтарымен жабылған. Бұл табиғи орман қорықтарының көп бөлігі Чамвино (100,391 гектар), Кондоа (37,199 гектар), Бахи (28,058 гектар), Мпвапва (22,958 гектар), Конгва (11,883 гектар) және Чемба (20,500 гектар) аймақтарында орналасқан.

Климат

Додома аймағында жауын-шашынның нашар және тегіссіз болуына байланысты, аймақ көбінесе жартылай шөлейтті. Аймақта жаңбыр әдетте қараша-желтоқсан айларынан сәуір-мамыр айларына дейін жалғыз жаңбыр маусымында жауады. Көбінесе, дауылдар күшті жаңбырлармен бірге кенеттен су тасқынына әкеледі. Жылдық жауын-шашынның жалпы мөлшері 500-ден 800 мм-ге дейін жетеді. Аймақтағы температура биіктікке қарай өзгереді, бірақ әдетте шілдеде шамамен 15 °C-тан қазанда 30 °C-қа дейін болады. Күндізгі және түнгі температура арасында айқын айырмашылықтар болуы мүмкін, орташа температура күндіз 35 °C-қа дейін, ал түнінде шамамен 10 °C-қа дейін төмендейді.

Экономика

Әлеуметтік-экономикалық статистика бойынша Додома аймағының көрсеткіштері жақсы деңгейде. 2015 жылы аймақтың жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2,635,574 миллион танзаниялық шиллинг болды, ал 2017 жылғы Танзанияның адам дамуы жөніндегі есепке (THDR) сәйкес, жан басына шаққандағы ЖІӨ 1,188,343 танзаниялық шиллингті құрады. Додома адам даму индексі (АДИ) бойынша 0,479 ұпай жинап, материктік Танзанияның 26 аймағы ішінде 17-орынға ие болды. Материктік Танзания бойынша АДИ көрсеткішінің орташасы 0,614-ті құрайды. Додомадағы өмір сүру ұзақтығы 64,4 жылды құрады, бұл материктік Танзанияның орташа көрсеткішінен (61,7 жыл) жоғары.

Ауыл шаруашылығы

Додома аймағының экономикасында ауыл шаруашылығы саласы басым, онда өзін-өзі қамтамасыз ету және коммерциялық шаруашылықтар дамыған. 2012 жылғы халық және тұрғын үй санағы бойынша, аймақтағы 450 305 жеке шаруашылықтың 376 924-і (84 пайызы) ауыл шаруашылығымен айналысады. Осы үйлердің көп бөлігі Шамино аудандық кеңесінде орналасқан (68 162 шаруашылық). Додома аймағындағы аудандарда ауыл шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың үлесі Кондоа мен Мпвавада 90%-ға дейін, Бахи мен Чемба аудандық кеңестерінде 93%-ға дейін жетсе, Додома қаласында 54% шаруашылық ауыл шаруашылығымен айналысады. Додома аймағының орналасқан орталық жазықтығы жүзім, манго, папайя, гуава, баобаб, тамаринд және құрма сияқты жемістерді өндірумен әйгілі. Басты ақшалық дақыл – жүзім. Сонымен қатар, Додома қаласы мен оған жақын аудандардағы көптеген шаруалар жүзім өсіруден көлекейін табады. Додома ауданы аймақтағы жүзімнің 70%-дан астамын өндіреді, оның 30%-ы Шамино және Бахи аудандарына тиесілі. Жүзімнен жасалатын өнімдер: тоқылма, шырын, желе, шарап, жүзім дәнегінің экстракттары, кішміш, сірке су және жүзім дәнегі майы. Додомада жүзімнің негізгі өндірушілері – өз шаруашылықтарында жүзім өсіретін шағын фермерлер. Жүгері, сорго, тары, күріш, бұршақ (көбінесе көгершін бұршақ), маниока, картоп, банан және плантаин – Додомада өсірілетін негізгі азық-түлік дақылдары. Жарым-шөлейтті климат күріш, сорго, қарақұмық және басқа да майлы дақылдар өндірісіне қолайлы. Аймақта өсірілетін негізгі азық-түлік дақылдары – жүгері мен сорго, негізінен Конгва, Чемба, Кондоа, Мпвава және Шамино аудандарында. Жүгері өнімі бойынша Конгва ауданы көш бастап тұр, одан кейін Кондоа және Чемба аудандары келеді. Маниока мен картоп сияқты дақылдар аз көлемде ғана өсіріледі. Додома аймағының екінші маңызды экономикалық саласы – мал шаруашылығы. Додома ауылдарында мал шаруашылығы жағдайы нашарлаудың алдын алады, кіріс әкеледі және шаруашылықтардың экономикалық және әлеуметтік мәртебесін анықтайды. Малдың 99 пайызы – жергілікті климатқа бейімделген жергілікті тұқымды мал. Tanzanian meat company (TMC) және S&Y Gourmet 2017 жылдың маусым айында аяқталған қаржы жылында мал шаруашылығы өнімдерін өңдеген екі кәсіпорын. TMC экспортқа 1400 тонна ешкі және қой етін, сондай-ақ ішкі тұтынуға 6562,5 тонна сиыр етін өңдеген. S & Y Gourmet экспортқа 250 тонна ірі қара малын және 90 тонна ешкі мен қой малын өңдеген. Вьетнам, Ирак, Марокко және Оман елдеріне 250 тонна сиыр еті мен 1490 тонна өңделген қой және ешкі еті тасымалданды.

Өнеркәсіп

Ауыл шаруашылығынан кейін, қызмет көрсетушілер мен дүкендердегі, шағын сауда орындарындағы сатушылар аймақтағы екінші ең маңызды кәсіп болып табылады, бұл белсенді халықтың шамамен 5,3%-ын жұмыспен қамтиды. Белсенді халықтың 3,3%-ын құрайтын шеберлер үшінші орында тұр. Халық санауының мәліметтері сондай-ақ көше сатушылар мен оған байланысты жұмыстардың қарқынды өсіп келе жатқанын және бұл аймақтағы ең маңызды жұмыс орындарының бірі екенін көрсетеді, ол аймақ халқының 10 және одан жоғары жастағы 1,7%-ын құрайды. 2018 жылғы маусым айының мәліметтері бойынша Додома аймағында 2325 өнеркәсіп орны бар, оның 1262-сі (жалпы санының 54%) жүгері ұнтақтаумен, 436-сы (19%) күнбағыс майын өңдеумен, 292-сі (13%) киім тігумен, 6-сы (немесе 0,3%) шарап өңдеумен, 45-і (немесе 1,9%) ағаш өңдеумен, ал қалғандары түрлі тауарлар өндірісімен айналысады. Додомада 52-ден астам түрлі минералдар кездеседі, бірақ жергілікті кеншілердің оларды өндіруде қаржы және қазіргі заманғы технологиялар жетіспеуіне байланысты қиындықтары бар. Оларға Мпвава ауданындағы Тамби, Кимагай және Кинусидегі мыс кен орындары; Чамвино ауданындағы Ханетидегі никель кен орындары; Мпвава ауданындағы Кибакуедегі марганец кен орындары; кремний; Мпвава ауданындағы энстатит кен орындары; және Рубехо тауларындағы скаполит (мариалит-мейонит) кен орындары жатады.

Инфрақұрылым

Додома облысына жыл бойы келу оңай, өйткені оның жол инфрақұрылымы жақсы дамыған. Тауарлардың көршілес облыстарға және олардан тиімді тасымалдануы қамтамасыз етілген. Көптеген ауылдық қауымдастықтар жыл бойы қолжетімді жолдар арқылы жақсы байланысқан. Облыстың жол жүйесінің жалпы ұзындығы 8 183 км, оның ішінде 555 км – магистральдық трассалар, 1 142 км – облыстық жолдар, 3 054 км – аудандық жолдар және 3 432 км – ауылдық жолдар. Додома облысы жағалаудағы Дар-эс-Салам қаласынан басталып, Морогоро, Додома және Сингида қалалары арқылы өтіп, Руанда шекарасында аяқталатын асфальтталған магистральдық трасса (T3) арқылы байланыстырылған. 2016 жылы Ирингаға дейінгі асфальтталған магистраль (T5) ашылды. 2018 жылдың басына қарай Маняра облысындағы Бабатиге дейінгі магистральдық трасса (T5) толыққан. Додома Африканың маңызды инфрақұрылымдық желісі – Каирден Кейптаунға дейінгі Ұлы Солтүстік жолының бойында орналасқан.

Әуежайлар

Облыс Додома әуежайымен қызмет көрсетеді, ол жолмен 2 миль (3 км) қашықтықта орналасқан теміржол стансасынан (0,75 миль (1 км) тікелей қашықтықта), ол қаланың орталығында орналасқан. Әуежайдан басқа, төрт ұшу-қону жолағы бар: Мпвавауа қаласындағы Мпвава, Чамвинодағы Мвуми ауылы, Кундоа қаласындағы Кундоа және Конгвадағы Конгва ауылы. Бұл ұшу-қону жолақтары төтенше жағдайларда, мысалы, су тасқынынан көмек көрсету және егістерді зиянкестерден қорғау үшін пайдаланылады. Мвуми миссиялық ауданына қарасты белгіленген ауруханаға қызмет көрсететін жедел жәрдем дәрігерлері Мвуми ұшу-қону жолағын пайдаланады. Үкімет Додомадағы екінші әуежайды Мсалато ауданында салып жатыр.

Байланыс

Додома аймағында интернет, стационарлық және ұялы телефон байланысы, сондай-ақ пошта қызметтері қолжетімді. Додома қаласынан үш кабельді телеарна – Додома ТВ, Манено ТВ және FCN ТВ, сонымен қатар он радиостанция (Додома FM, Mwangaza FM, ABM FM, Nyemo FM, Kifimbo FM, Maisha FM, A FM, RAS FM, Impact FM және Uzima Radio) хабар таратады. Танзанияның жергілікті телеарналарына Танзания телерадио корпорациясы (TBC), Тәуелсіз телеарна (ITV), Star TV, Azam TV, Clouds 360 TV және Channel Ten жатады. Аймаққа Танзания телекоммуникация компаниясы (TTCL), Vodacom, Airtel, Tigo, Zantel, Halotel сияқты бірнеше телефон операторлары және оптикалық талшықты желілер қызмет көрсетеді. Осы компаниялардың көпшілігі қалалық және ауылдық аймақтардың басым бөлігіне қызмет етеді.

Туризм

Додома аймағында түрлі туристік тартымдылықтар бар, оның ішінде екі аң қорығы (Свага Свага аң қорығы және Мкугунеро аң қорығы) бар, онда реттелген аң ауруға рұқсат беріледі. Кидолеа аң қорығында аң аулауға тыйым салынған. Аймақтағы тарихи орындарға Мозамбик, Замбия, Намибия және Оңтүстік Африкадан тәуелсіздік үшін дайындықтан өткен күрескерлер тоқтаған жерлер кіреді. Додомада ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы болып табылатын Кондо ауданындағы Кондо тас өнері орналасқан.

Халық саны

Додома аймағы Гого, Ранги, Сандаве және Бурунги этностарының ежелгі отаны болып табылады.

Демография

2022 жылғы ұлттық халық санағы мәліметтері бойынша, аймақтың халқы 2 083 588 адамды құрады. Аймақ 2012 жылы 43 625 354 адамды құраған Танзанияның құрлық бөлігіндегі жалпы халықтың 4,8 пайызын білдірді. 2012 жылы Додома ауданында ең көп халық – 410 956 адам тұрды. NBS (2018) халықты болжау деректеріне сәйкес, 2017 жылы Додоманың жалпы халқы 2 312 141 адамды құрады, оның ішінде 1 126 309 ер адам және 1 185 833 әйел адам болды. Халықтың жылдық өсім орташа есеппен 2,1 пайызды құрайды.

Денсаулық сақтау және білім беру

Додома – аймақтағы білім беру қызметінің орталығы, онда екі университет бар. Додома университеті Додома қаласының орталығынан шығысқа қарай Чимавага аймағында орналасқан. 2007 жылы Танзанияның 2025 жылға дейінгі даму көрегендігімен үйлестіріліп құрылған Додома университеті толыққанды жұмыс істеген кезде 50 000 студентке ие болады деп күтілуде, бұл Дар-эс-Салам университетінен екі еседен астам. Университет ашылғаннан кейін бес жыл өткен 2012 жылы 40 000 студентті қабылдауды жоспарлаған. Екінші университет – Танзанияның Сент-Джон университеті.