Кіріспе

Рецепторлы медиацияланған эндоцитоз (РМЭ), сондай-ақ клатринді медиацияланған эндоцитоз деп те аталады, – бұл жасушалардың метаболиттерді, гормондарды, ақуыздарды және кейбір жағдайларда вирустарды плазмалық мембрананың ішке қарай бүршікленуі (инвагинация) арқылы сіңіретін процесі. Бұл процесс сіңірілген заттарды қамтитын көпіршіктерді қалыптастырады және жасуша бетіндегі рецепторлармен қатаң реттеледі. Осы процесс арқылы тек рецепторға тән заттар ғана жасушаға енуі мүмкін.

Процесс

Рецепторлар мен олардың лигандтары кейбір механизмдер арқылы (мысалы, кавеолин және липидтік сал) жасушаға енгізілуі мүмкін, бірақ клатрин арқылы медиацияланған эндоцитоз ең көп зерттелгені болып табылады. Көптеген рецептор түрлерінің клатрин арқылы жүзеге асырылатын эндоцитозы, лигандтардың жасушаның плазмалық мембранасындағы рецепторларға байланысуымен басталады. Лиганд пен рецептор адаптерлік ақуыздарды және клатрин трискелиондарын инвагинация болатын плазмалық мембрананың айналасына жинақтайды. Содан кейін плазмалық мембрананың инвагинациясы жүзеге асып, клатринмен қапталған шұңқырды құрайды. Басқа рецепторлар клатринмен қапталған шұңқырдың ядролануына және рецептордың айналасында қалыптасуына мүмкіндік береді. Дамыған шұңқыр, динамин (сондай-ақ басқа BAR доменді ақуыздар) сияқты мембранаға байланысатын және бөлінуге қатысатын ақуыздардың көмегімен плазмалық мембранадан бөлініп, клатринмен қапталған көпіршік құрайды, содан кейін клатриннің жоғалуы және әдетте сұрыптау эндосомасына бірігуі жүреді. Біріккеннен кейін эндоцитоздық жүк (рецептор және/немесе лиганд) лизосомалық, қайта өңдеу немесе басқа траффик жолдарымен сұрыпталуы мүмкін. Белсенді рецептор ішке қабылданып, ыдырау үшін кешіккен эндосомалар мен лизосомаларға тасымалданады. Дегенмен, рецептор арқылы медиацияланған эндоцитоз жасуша перифериясынан ядроға сигналдарды жеткізуге де белсенді түрде қатысады. Бұл гормондардың (мысалы, EGF) тиімді сигнализациясы үшін клатрин арқылы медиацияланған эндоцитоз арқылы нақты сигнализациялық кешендердің қалыптасуы және бірігуі қажеттігі анықталғанда айқын болды. Сонымен қатар, сигнал беруді іске асыру үшін белсенді сигнализациялық кешендердің ядроға бағытталған тасымалы қажет болуы мүмкін, себебі кездейсоқ диффузия тым баяу, ал кіріс сигналдарды тұрақты түрде төмендететін механизмдер, қосымша сигнал беру механизмдері болмаған жағдайда, сигнализацияны толығымен тоқтатуға жеткілікті.

Тәжірибелер

Тірі жасушалардағы белгілі бір молекулаларды белгілеу үшін флуоресцентті немесе ЭМ-көретін бояуларды пайдалану арқылы жүк молекулаларының ішке сіңуін және флуоресценттік микроскопия мен иммуноэлектрондық микроскопия арқылы клатринмен қапталған шұңқырдың қалыптасуын бақылауға болады. Процесс бұлжымайтындықтан, лиганд ірі молекулалардың тасымалдаушысы ретінде әрекет ете алады. Егер мақсатты жасушада белгілі бір пиноцитоздық рецептор болса, дәрілер қосылып, ішке сіңіріледі. Т-жасушалары сияқты жасушаларға нанобөлшектерді ішке енгізу үшін, антиденелерді нанобөлшектерді жасуша бетіндегі нақты рецепторларға (мысалы, CCR5) бағыттау үшін қолдануға болады. Бұл иммундық жасушаларға дәрі жеткізудің бір жолы. Клатринмен қатысты эндоцитозға қатысқан ақуыз-ақуыз өзара әрекеттесулерінің фотоауысымды пептид тежегіштері (Traffic Lights пептидтері) және динаминнің фотоауысымды шағын молекулалы тежегіштері (Dynazos) жасалғаны туралы хабарланды. Бұл фотофармакологиялық қосылыстар эндоцитозды кеңістік пен уақыт бойынша бақылауға мүмкіндік береді.