Кіріспе

Корпоративтік ашықтық – корпорацияның іс-әрекеттерінің сыртқы тараптар үшін қаншалықты байқалатынын сипаттайды. Бұл реттеулер, жергілікті нормалар, сондай-ақ корпоративтік шешім қабылдау және операциялардың қызметкерлерге, мүдделі тараптарға, акционерлерге және жалпы қоғамға ашықтығын қамтамасыз ететін ақпарат, құпиялылық және бизнес саясаты жиынтығы болып табылады. Сыртқы тараптар үшін ашықтық корпорация тарапынан ұсынылған қасақана бөліскен ақпараттың қабылданатын сапасы ретінде қарастырылады. Ашықтықты арттыру үшін корпорациялар мүдделі тараптармен байланыста көбірек жариялау, айқындық және дәлдікке ұмтылады. Мысалы, фирманың экологиялық әсері туралы ақпаратты экологиялық белсенділермен ерікті түрде бөлісу туралы басқару шешімдері жариялауды білдіреді; жеткізушілермен және клиенттермен хат алмасуда техникалық терминологияны, ұсақ шрифттерді немесе күрделі математикалық формулаларды қолдануды белсенді түрде шектеу туралы шешімдер айқындықты көрсетеді; ал инвесторлармен байланыста белгілі фактілерді бұрмалаусыз, әшекейлемей немесе жағымсыз көрсетпеу туралы шешімдер дәлдікті білдіреді. Сондықтан, ашықтықты стратегиялық басқару фирманың мақсаттарына жету үшін жариялау, айқындық және дәлдікке қасақана түзетулер енгізуді қамтиды. Ішкі тұрғыдан қарағанда, корпоративтік ашықтық қызметкерлердің ұйымға деген сенімін арттыратыны дәлелденген. Корпоративтік ашықтықтың басқа да артықшылықтарына төмен транзакциялық шығындар және капитал құнының төмендеуімен байланысты акциялардың жоғары сұранысы жатады, бұл өз кезегінде фирма құнының өсуіне әкеледі. Керісінше, корпоративтік ашықтықтың төмен деңгейі жеке пайдаға фирма ресурстарын қолданудың моральдық тәуекелмен байланысты. Бұл басқарушы-агенттік мәселесіне алып келеді және фирманың жұмысын нашарлатады. Standard & Poor's корпоративтік басқаруды талдау және бағалауға бағытталған Gamma әдістемесіне корпоративтік ашықтықтың анықтамасын қосты. Осы жұмыстың бір бөлігі ретінде Standard & Poor's Governance Services әртүрлі елдердегі ірі мемлекеттік компаниялардың орташа есебін есептейтін ашықтық индексін жариялайды.

Клиенттерге қызмет көрсетудің ашықтығы

Корпорациялар инвесторларға, жалпы халыққа және клиенттерге ашық болуы мүмкін. Клиенттік қолдау арналарын ашу, пайдаланушыларға жаңа жетістіктерге қатысты дауыс беруге мүмкіндік беретін кері байланыс құралын қолдануды, ашық интернет-форум құруды немесе әлеуметтік желілердегі сұрақтарға жауап беруді қамтиды.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақта корпоративтік ашықтық стандарттары 2014/95/EU Директивасымен, яғни Қаржылық емес есеп беру туралы директива (NFRD) бойынша қарастырылады. Осы заңнамаға сәйкес компаниялар қоршаған ортаны қорғауға, әлеуметтік жауапкершілікке және қызметкерлерді қабылдау саясатына, адам құқықтарын сақтауға, сыбайлас жемқорлыққа және парақорлыққа қарсы күресуге, сондай-ақ компания басқармаларының құрамындағы әртүрлілікке (жас, жыныс, білім және кәсіби тәжірибе тұрғысынан) қатысты ақпаратты жариялауға міндетті. 2018 жылға қарай компаниялар өздерінің жылдық есептеріне қаржылық емес мәлімдемелерді қосуға тиіс болды. 2019 жылы жүргізілген зерттеу көрсеткендей, компаниялардың 60% жылдық есептерінде қаржылық емес ақпаратты жарияласа, 40% жеке құжат түрінде ұсынған. Мұндай ақпаратды жариялауға міндетті кәсіпорындар – 500-ден астам қызметкері бар ірі, қоғамдық мүдделерді қамтитын компаниялар, олардың саны Еуропалық Одақта шамамен 6000-қа жетеді. Компаниялар ақпаратты жариялау тәсілінде үлкен икемділікке ие, олар халықаралық, еуропалық немесе ұлттық нұсқауларды қолдана алады. Мысалы, БҰҰ-ның Global Compact, ЭЫДҰ-ның көпұлтты кәсіпорындарға арналған нұсқаулықтары немесе ISO 26000 стандартын пайдалана алады. Ұсынылған нұсқауларға қарамастан, компаниялардың 10%-дан астамы ешқайсысына сілтеме жасамайды. Ахуалды жақсырақ түсіну үшін компаниялар өздерінің бизнес-моделін тұрақтылық және стратегиялық тәуекелдермен байланыста сипаттауы керек. Бірақ, шындығында компаниялардың жартысына жуығы ғана тұрақтылыққа қатысты кем дегенде бір стратегиялық тәуекелді атап өткен, ал 2019 жылы осы тәуекелдерге қалай қаралғанын тек 7,2% ғана түсіндірген. Ең көп кездесетін тәуекелдер климаттың өзгеруімен (24,9%), қоршаған ортаға қатысты мәселелермен (23,9%) және еңбек құқығымен (23,8%) байланысты. 2002 жылы Қытайдың Бағалы қағаздарды реттеу комиссиясы (CSRC) Қытай фирмаларының практикасы мен құрылымына әсер ететін корпоративтік басқару кодексін жариялады. Бір жыл өткен соң, CSRC квалификациялы шетелдік институционалдық инвесторларға (QFII) Қытай қор нарығына кіруге рұқсат берді. Зерттеулер көрсеткендей, QFII мемлекеттік компаниялардағы мемлекеттік акционерлерге қарағанда күштірек бақылауға ие және бейтарап бақылау органы ретінде әрекет етуге бейім. Институционалдық меншік корпоративтік басқарудың және есеп беру ақпаратының ашықтығына оң әсер етеді. Дегенмен, Қытайда корпоративтік ашықтықтың жоғары деңгейі институционалдық меншіктің өсуіне әкеледі деген пікірді қолдайтын жеткілікті дәлелдер жоқ.

Тайвань

Тайваньдағы корпоративтік ашықтық, 2003 жылы Бағалы қағаздар және фьючерстер институты ұсынған Ақпаратты жариялау және ашықтық рейтингі жүйесі (IDTRS) арқылы бағаланады. Бүкіл процесс ерікті негізде жүзеге асырылады, бағалау жыл сайын екі кезеңде жүргізіледі, онда рейтингтік комитет және өз пікірлерін білдіру мүмкіндігіне ие компаниялар қатысады. Тайваньдағы капитал нарықтары соңғы онжылдықтарда акционерлерді жеткіліксіз қорғау және қор нарығының тұрақсыздығымен сипатталатын нарықтардан, сенімді ашықтық тәжірибесі бар нарықтарға қарай дамыды.

Ұлыбритания

2020 жылы Ұлыбритания үкіметі Ұлыбритания компаниялар тізіліміндегі қаржылық ақпараттың сапасы мен құндылығын арттыру, тіркеушінің өкілеттіктерін күшейту және компаниялардың корпоративтік директорларға ие болуына тыйым салу мәселелері бойынша кеңесу жүргізді. Одан кейін 2022 жылдың ақпан айында «Корпоративтік ашықтық және тізілім реформасы» атты ақ қағаз жариялады, онда осы кеңесулерге үкімет берген жауаптар қамтылған.

Америка Құрама Штаттары

Корпоративтік ашықтық туралы заң, 2021 қаржы жылына арналған Ұлттық қорғаныс заңының бір бөлігі ретінде, АҚШ-тағы компаниялар үшін "нақты иеленуші туралы мәліметтерді ұсыну талаптарын" енгізді.

Дамушы елдер

Көп партиялы заң шығарушы органдары бар елдерде корпоративтік ашықтық деңгейі жоғары болады. Егер бір ел көп партиялы заң шығару жүйесіне өтінсе, корпоративтік жасырудың төмендеуі күтіледі. Демократиялық және авторитарлық режимдерді салыстырғанда, фирмалар демократиялық елдерде көбірек ашықтық көрсетеді деп күтуге болады. Демократиядан жартылай бәсекелі авторитарлық режимдерге өткелте келе корпоративтік ашықтық деңгейі төмендейді. Соңында, бәсекеге қабілетсіз авторитарлық режимдердегі фирмалар ең жоғары жасыру деңгейін көрсетеді. Егер бәсекеге қабілетсіз авторитарлық режим жартылай бәсекелі режимге ауысса, корпоративтік ашықтық жақсара түседі. Дегенмен, егер бір ел жартылай бәсекелі авторитарлық режимнен демократияға өтінсе, бұл тенденция сақталмайды.