Кіріспе
Каломель – сынап(I) хлоридінің минералды түрі, формуласы Hg2Cl2 (сынап(I) хлоридін қараңыз). Ол 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін дәрі ретінде қолданылған, бірақ пациенттерде жиі сынаптан улануға себеп болды. Атау грек тіліндегі kalos (әдемі) және melas (қара) сөздерінен шыққан, себебі ол аммиакпен реакцияға түскенде қара түске өтеді. Бұл алхимиктерге белгілі болған. Типтік орны – Мошеландсбург, Альзенц-Обермошель, Рейнланд-Пфальц, Германия. Каломель алғаш рет 1608 жылы батыс медицина әдебиеттерінде Освальд Кроллдың "Tyroncium Chemicum" еңбегінде оның дайындалуы туралы жазғанда пайда болды. Ол 1655 жылға дейін каломель деп аталмаған, сол кезде Теодор де Майерне бұл атауды ойлап тапты және 1618 жылы "Pharmacopoeia Londinensis" басылымында оның дайындалуы мен формуласын жариялады. Б. Раштың зерттеулерінің арқасында "героикалық доза" термині күніне төрт рет қабылданатын дозаны білдірді. Бұл пікірді д-р Сэмюэл Картрайт та қолдады, ол үлкен дозалардың денеге "ең жұмсақ" әсер ететініне сенді. Каломельдің танымалдылығы артып, оның қалай әрекет ететіні туралы көбірек зерттеулер жүргізілді. Дж. Энсли каломельдің кішкентай немесе үлкен дозаларда қабылдануының әртүрлі әсерлері туралы алғашқылардың бірі болып жазды. Каломель 1890 жылдарға дейін, тіпті 20-шы ғасырдың басында да қолданыла берді.
Calomel is a mercury chloride mineral with formula Hg2Cl2 (see mercury(I) chloride). It was used as a medicine from the 16th to early 20th century, despite frequently causing mercury poisoning in patients. The name derives from Greek kalos (beautiful) and melas (black) because it turns black on reaction with ammonia. This was known to alchemists. The type locality is Moschellandsburg, Alsenz Obermoschel, Rhineland Palatinate, Germany. Calomel first entered Western medical literature in 1608, when Oswald Croll wrote about its preparation in his Tyroncium Chemicum. It was not called calomel until 1655, when the name was created by Théodore de Mayerne, who had published its preparation and formula in “Pharmacopoeia Londinensis" in 1618.—due in part to the research of Benjamin Rush, who coined the term "heroic dose" to mean about taken four times daily. This stance was supported by Dr. Samuel Cartwright, who believed that large doses were "gentlest" on the body. As calomel rose in popularity, more research was done into how it worked. J. Annesley was one of the first to write about the differering effects of calomel when taken in small or large doses. Calomel continued to be used well into the 1890s and even into the early 20th century.
Электрохимия
Каломель қаныққан каломель электродында металл сынап пен хлорид ерітіндісі арасындағы интерфейс ретінде қолданылады, ол электрохимияда ерітіндідегі pH және электр потенциалын өлшеу үшін пайдаланылады. Көптеген электрохимиялық өлшемдерде электрохимиялық жасушадағы бір электродты тұрақты потенциалда ұстау қажет. Осы анықтамалық электрод жұмыс істейтін электродтың потенциалын бақылауға мүмкіндік береді.
Химиялық қасиеттері
Каломель – таза күйде ақ түсті ұнтақ. Ол 17 ғасырдағы Оңтүстік Америка өнерінде және Еуропаның орта ғасырлық қолжазбаларында пигмент ретінде қолданылған. Жарыққа ұшырағанда немесе қоспалары болғанда оның түсі қараңғырақ болады. Ауызбен қабылданатын каломель – дәрінің ең қауіпсіз түрі болған, әсіресе төмен дозада. Жұтылған каломельдің көп бөлігі зәр және ішек қозғалысы арқылы шығарылады. Тіс шығару кезінде каломель берілген нәрестелер акродиниямен зардап шеккен.
Жанама әсерлер
18 ғасырдың соңында каломельді өте жоғары дозада беру кең таралды, себебі Бенджамин Раш «батырлық дозаны» қалыпты деңгейге жеткізді. Бұл көптеген науқастарда қатты, кейде өмірге қауіпті жағымсыз әсерлерге себеп болды. Каломельдің жоғары дозасы сынап уытуға алып келді, бұл тұрақты деформацияларға және тіпті өлімге соқтыруы мүмкін. Кейбір науқастарда дәрідегі сынаптан туындаған ауыздың гангренасы пайда болды, ол ауыз қуысының ішіндегі жақ сүйектері мен қызыл иек ұлпаларының ыдырауына және өліміне әкелді. Кейбір науқастар тістерін жоғалтса, ал басқаларында бет пішіні бұзылды. Алвин «сары ауру» деп белгілі, ішек талмасынан зардап шегіп жатты. Оны Чарльз Дарвин да өзінің түсініксіз созылмалы асқазан-ішек ауруын емдеу үшін қолданған, бұл жақында Крон ауруымен байланысты екені анықталды. Соңында, каломельдің зияны пайдасынан артық екені анықталды, өйткені жағымсыз әсерлері көбінесе емделген аурудан да ауыр болды; осы себепті каломель медициналық құралдар тізімінен алынып тасталды.
Жалпы әдебиеттер
Палаше, П.; Берман Х.; Фрондел, К. (1960). Дананың минералогия жүйесі, ІІ том: Галидтер, нитраттар, бораттар, карбонаттар, сульфаттар, фосфаттар, арсенаттар, тунгстаттар, молибдаттар және т.б. (Жетінші басылым). Джон Уайли және Ұлдары, Inc., Нью-Йорк, б. 25–28.