Кіріспе

Каломель – сынап(I) хлоридінің минералды түрі, формуласы Hg2Cl2 (сынап(I) хлоридін қараңыз). Ол 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін дәрі ретінде қолданылған, бірақ пациенттерде жиі сынаптан улануға себеп болды. Атау грек тіліндегі kalos (әдемі) және melas (қара) сөздерінен шыққан, себебі ол аммиакпен реакцияға түскенде қара түске өтеді. Бұл алхимиктерге белгілі болған. Типтік орны – Мошеландсбург, Альзенц-Обермошель, Рейнланд-Пфальц, Германия. Каломель алғаш рет 1608 жылы батыс медицина әдебиеттерінде Освальд Кроллдың "Tyroncium Chemicum" еңбегінде оның дайындалуы туралы жазғанда пайда болды. Ол 1655 жылға дейін каломель деп аталмаған, сол кезде Теодор де Майерне бұл атауды ойлап тапты және 1618 жылы "Pharmacopoeia Londinensis" басылымында оның дайындалуы мен формуласын жариялады. Б. Раштың зерттеулерінің арқасында "героикалық доза" термині күніне төрт рет қабылданатын дозаны білдірді. Бұл пікірді д-р Сэмюэл Картрайт та қолдады, ол үлкен дозалардың денеге "ең жұмсақ" әсер ететініне сенді. Каломельдің танымалдылығы артып, оның қалай әрекет ететіні туралы көбірек зерттеулер жүргізілді. Дж. Энсли каломельдің кішкентай немесе үлкен дозаларда қабылдануының әртүрлі әсерлері туралы алғашқылардың бірі болып жазды. Каломель 1890 жылдарға дейін, тіпті 20-шы ғасырдың басында да қолданыла берді.

Электрохимия

Каломель қаныққан каломель электродында металл сынап пен хлорид ерітіндісі арасындағы интерфейс ретінде қолданылады, ол электрохимияда ерітіндідегі pH және электр потенциалын өлшеу үшін пайдаланылады. Көптеген электрохимиялық өлшемдерде электрохимиялық жасушадағы бір электродты тұрақты потенциалда ұстау қажет. Осы анықтамалық электрод жұмыс істейтін электродтың потенциалын бақылауға мүмкіндік береді.

Химиялық қасиеттері

Каломель – таза күйде ақ түсті ұнтақ. Ол 17 ғасырдағы Оңтүстік Америка өнерінде және Еуропаның орта ғасырлық қолжазбаларында пигмент ретінде қолданылған. Жарыққа ұшырағанда немесе қоспалары болғанда оның түсі қараңғырақ болады. Ауызбен қабылданатын каломель – дәрінің ең қауіпсіз түрі болған, әсіресе төмен дозада. Жұтылған каломельдің көп бөлігі зәр және ішек қозғалысы арқылы шығарылады. Тіс шығару кезінде каломель берілген нәрестелер акродиниямен зардап шеккен.

Жанама әсерлер

18 ғасырдың соңында каломельді өте жоғары дозада беру кең таралды, себебі Бенджамин Раш «батырлық дозаны» қалыпты деңгейге жеткізді. Бұл көптеген науқастарда қатты, кейде өмірге қауіпті жағымсыз әсерлерге себеп болды. Каломельдің жоғары дозасы сынап уытуға алып келді, бұл тұрақты деформацияларға және тіпті өлімге соқтыруы мүмкін. Кейбір науқастарда дәрідегі сынаптан туындаған ауыздың гангренасы пайда болды, ол ауыз қуысының ішіндегі жақ сүйектері мен қызыл иек ұлпаларының ыдырауына және өліміне әкелді. Кейбір науқастар тістерін жоғалтса, ал басқаларында бет пішіні бұзылды. Алвин «сары ауру» деп белгілі, ішек талмасынан зардап шегіп жатты. Оны Чарльз Дарвин да өзінің түсініксіз созылмалы асқазан-ішек ауруын емдеу үшін қолданған, бұл жақында Крон ауруымен байланысты екені анықталды. Соңында, каломельдің зияны пайдасынан артық екені анықталды, өйткені жағымсыз әсерлері көбінесе емделген аурудан да ауыр болды; осы себепті каломель медициналық құралдар тізімінен алынып тасталды.

Жалпы әдебиеттер

Палаше, П.; Берман Х.; Фрондел, К. (1960). Дананың минералогия жүйесі, ІІ том: Галидтер, нитраттар, бораттар, карбонаттар, сульфаттар, фосфаттар, арсенаттар, тунгстаттар, молибдаттар және т.б. (Жетінші басылым). Джон Уайли және Ұлдары, Inc., Нью-Йорк, б. 25–28.