Кіріспе

Екі шаршы шифр, сондай-ақ қос Playfair деп аталады, – қолмен жүзеге асырылатын симметриялық шифрлеу техникасы. Ол төрт шаршы шифрде қолданылатын үлкен шифрлеу/дешифрлеу матрицасының қиындығын азайту мақсатымен жасалған, бірақ бір шаршы Playfair шифрінен сәл күштірек. Бұл техника әріптердің жұптарын (диграфтарды) шифрлейді, демек полиграфиялық алмастыру шифрлары санатына жатады. Бұл, бір символмен жұмыс істейтін монографиялық алмастыру шифрларымен салыстырғанда, шифрлеудің күшін едәуір арттырады. Диграфтарды пайдалану екі шаршы техникасын жиілік талдауына аз сезімтал етеді, себебі талдау монографиялық алмастыру үшін 26 ғана емес, 676 мүмкін диграф бойынша жүргізілуі тиіс. Диграфтардың жиілік талдауы мүмкін, бірақ ол әлдеқайда қиынға соғады және оның тиімді болуы үшін көбінесе әлдеқайда үлкен шифрланған мәтін қажет.

Тарих

Феликс Деластель шифрды 1901 жылы жариялаған «Traité élémentaire de cryptographie» кітабында «дамиер биграмматик редуит» (кемітілген диграфикалық шахмат тақтасы) деген атаумен сипаттады, оның горизонталь және вертикаль түрлері бар. Екі әліпбилік шахмат тақтасын Уильям Ф. Фридман 1931 жылғы «Advanced Military Cryptography» кітабында және кейіннен «Military Cryptanalysis and Military Cryptanalytics» серияларында сипаттады. Фридманның «Military Cryptanalytics» бойынша әріптесі Ламброс Д. Каллимахос шифрды «Коллиер энциклопедиясы» криптография мақаласында сипаттады. Энциклопедиядағы сипаттама кейін 1972 жылы Америкалық Криптограмма Ассоциациясының «The Cryptogram» журналындағы мақалаға бейімделді. Осыдан кейін шифр ACA жұмбақтарында жиі қолданылатын шифр түріне айналды. 1987 жылы Ноэль Куррер-Бриггс екінші дүниежүзілік соғыста немістер қолданған қос Playfair шифрын сипаттады. Бұл жағдайда қос Playfair екі Polybius шаршысын және сериялауды пайдаланатын әдіс. Тіпті әр әріп жұбын екі рет шифрлейтін Double Playfair нұсқалары да қос транспозиция шифрынан нашар деп есептеледі. Басқа да шамалы өзгерген нұсқалар, сонымен қатар сериялауды қамтиды, олар Шек (1987) және Дэвид (1996) еңбектерінде сипатталған. Екі шаршы шифры 20 ғасырдың басқа да танымал криптографиялық кітаптарында сипатталмаған, мысалы, Хелен Фуше Гейнс (1939) немесе Уильям Максвелл Бауэрс (1959) кітаптарында, бірақ екеуі де Playfair шифрын және төрт шаршы шифрын сипаттайды.

Екі шаршы криптоанализ

Қазіргі заманға дейінгі шифрлардың көпшілігі сияқты, екі шаршы шифрын жеткілікті мәтін болса, оңай бұзуға болады. Кілтті алу, егер жай мәтін де, шифрланған мәтін де белгілі болса, салыстырмалы түрде оңай. Тек шифрланған мәтін ғана белгілі болған жағдайда, шифрды криптоанализ ету кілт кеңістігінде диграфтардың (әріптер жұбының) кездесу жиілігі мен бастапқы хабарламаның күтілетін тіліндегі диграфтардың кездесу жиілігі арасындағы сәйкестіктерді іздеуді қамтиды. Екі шаршы шифрды криптоанализ ету көбінесе ашықтық әлсіздігіне негізделген. Екі шаршы тік немесе көлденең қолданылғандығына байланысты, шифрланған мәтін немесе шифрланған мәтіннің кері жағында маңызды көлемде жай мәтін фрагменттері болуы керек. Шифрланған мәтіннің үлкен үлгісінде қатарынан бірнеше ашық диграфтар кездесуі мүмкін, бұл сөз фрагменттерін ашады. Осы сөз фрагменттерінен талдаушы мүмкін жай мәтін тізбектерін құрастырып, кілт сөзге кері жұмыс істей алады. Екі шаршы шифрдың кілтін қайта құру бойынша жақсы оқулықты АҚШ Армиясы шығарған 34-40-2 далалық нұсқаулығының 7-тарауында, "Полиграфиялық алмастыру жүйелерін шешу" тақырыбында табуға болады.