Кіріспе

1999 жылғы роман – Нил Стивенсонның «Криптономикон» романы, американдық автор Нил Стивенсонның 1999 жылғы туындысы, екі әртүрлі уақыт кезеңінде өрбиді. Бір топ кейіпкерлер – Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі одақтас елдердің кодты бұзушылары және Блетчли Парктегі (Ұлыбритания) Үкіметтік кодтар және шифрлау мектебімен байланысты тактикалық алдау операцияларын жүзеге асырушылар, сондай-ақ көңілі тоңған Орталық державалардың әскери және барлау қызметкерлері. Екінші сюжет желісі 1990 жылдардың соңындағы оқиғаларды қамтиды, кейіпкерлер (ішінара) бұрынғы кезеңдегі кейіпкерлердің ұрпақтары болып табылады және олар ойдан шығарылған Кинакута сұлтандығында криптологиялық, телекоммуникациялық және компьютерлік технологияларды пайдаланып, құпия деректерді сақтауға арналған жер астына жасырылған орталық құрады. Олардың мақсаты – электрондық ақшаны және (кейін) цифрлық алтын валютасын қолдана отырып, анонимді интернет-банкингтің жолын ашу, ал ұзақ мерзімді мақсаты – Холокост туралы білім беру және одан сақтану (HEAP) медиасын геноцид қаупі төніп тұрған халықтарға қорғаныс соғысы туралы білім беру үшін тарату.

Жанр және тақырып

Криптономикон Стивенсонның «Жақын қару» және «Алмаз ғасыры» атты бұрынғы екі романының ғылыми фантастикасына қарағанда тарихи фантастика және қазіргі заманғы техно-триллер жанрына жақын. Онда Алан Тьюринг, Альберт Эйнштейн, Дуглас Макартур, Уинстон Черчилль, Исороку Ямамото, Карл Дёниц, Герман Геринг және Рональд Рейган сияқты тарихи тұлғалардың көркемделіп суреттелген бейнелері, сондай-ақ қазіргі заманғы криптография мен ақпараттық қауіпсіздіктің өте техникалық және толыққанды сипаттамалары, жай prime сандар, модульдік арифметика және Van Eck хакерлігі туралы әңгімелер бар.

Атау

Стивенсонның айтуынша, атау – бұл Х.П. Лавкрафттың әңгімелерінде еске алынатын «Некрономикон» кітабының атауымен байланысты ойын. Мен оған 17 ғасырдың ғалымы жазған кітапқа лайық атау бергім келді. Сөйтіп, «Cryptonomicon» туды. «Некрономикон» деген сөзді естіп жүрдім. Лавкрафттың кітаптарын өзім оқыған жоқпын, бірақ бұл сол кітапқа ұқсас жасалғаны анық. Романның «криптографтың киелі кітабы» деп сипатталатын «Cryptonomicon» – Американың криптография және криптоанализ саласындағы білімін қамтитын құрастырылған кітап. Джон Уилкинс бастаған («Күкір күміс» романында да еске алынады) және Уильям Фридман, Лоуренс Уотерхаус сияқтылар уақыт өте келе толықтырып, өзгертіп отырған. Кэтрин Хейлс «Cryptonomicon» кітабын «ғасырлар бойына созылған Кодтар бауырластығы жасаған Кабаланың бір түрі» деп сипаттайды. Оның мазмұнын білу – Элои арасындағы Морлок болуға тең, ал элитаның ішіндегі элита – оған үлес қоса алатын қабілетті адамдар.

Сюжет

Іс-әрекет екі кезеңде өтеді: Екінші дүниежүзілік соғыс және 1990-шы жылдардың соңы, Интернеттік жарылыс және Азия қаржы дағдарысы кезінде. 1942 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жас кодер-дешифровщик және математикалық гений Лоренс Притчард Уотерхаус, жаңадан құрылған 2702-ші британдық-американдық бірлескен жасаққа тағайындалады. Бұл аса құпия жасақтың міндеті – одақтастардың барлау қызметі неміс «Энигма» кодын бұзғанын жасыру. Жасақ оқиғаларды, көбінесе жау шебінде, одақтастардың барлаудағы табыстарына басқаша түсіндірме беру үшін ұйымдастырады. Америка Құрама Штаттарының теңіз жаяу әскерінің сержанты Бобби Шафто, Қытай мен Гуадалканалдағы ардагер, 2702 жасағында қызмет етеді, Уотерхаус жоспарларын орындайды. Сонымен қатар, жапон әскерлері, оның ішінде Шафтоның «дос жауы» саналатын тау-кен инженері Гото Денго, Филиппин тауларында құпия бункер салуға жіберіледі, бұл іс өз-өзіне қол салу миссиясы болып шығады. 1997 жыл шамасында Рэнди Уотерхаус (Лоренстің немересі) өзінің ескі ойын серігі Ави Халабимен бірге жаңа стартапқа қосылады, жаңа оптикалық талшықты кабельдер арқылы филиппин мигранттарына «Пиной грамм» (арзан, тікелей емес видео хабарламалар) қызметін ұсынады. «Эпифит» корпорациясы осы табысты Кинакута сұлтандығында дерек сақтау орталығын құруға жұмсайды. Вьетнам соғысының ардагері Дуг Шафто, Бобби Шафтоның ұлы, және оның қызы Эми кабельдерді тексеру және орталықты салуға қатысады, ал бұл жұмысты Гото Инжиниринг компаниясының мұрагері Гото Фурудененду қадағалайды. Өткеннен алтын немесе кек қайтаруды көздеген тұлғалар пайда болғанда қиындықтар туындайды.

Шығарма кейіпкерлері

Сержант Роберт "Бобби" Шафто, Америка Құрама Штаттарының теңіз жауынгерлерінің хаику өлеңдерін жазатын жауынгері. Лоуренс Притчард Уотерхаус, американдық криптограф және математик, АҚШ Әскери-теңіз күштерінде офицер болып қызмет етеді, бірақ қажет болған жағдайда Армия формасын киеді. Гюнтер Бишофф, Кригсмаринедегі капитан-лейтенант, оқиғаның көп бөлігінде U қайығын басқарады, кейін сутек пероксидімен жұмыс істейтін, жаңа, жетілдірілген суасты қайығының командасын қабылдайды. Рудольф "Руди" фон Хаклхер, нацистік емес неміс математигі және криптографы, Принстон университетінде оқыған, онда Алан Тьюрингпен романтикалық қарым-қатынаста болып, Уотерхауспен дос болған. Ол құпия Societas Eruditorum туралы басқа мүшелерден артық біледі. Эрл Комсток, Electrical Till Corp. компаниясының бұрынғы атқарушы директоры және АҚШ Армиясының офицері, кейін NSA-ны құрып, АҚШ-тың Екінші Индокитай соғысына қатысу саясатын қалыптастырушы тұлғаға айналады. Джульетта Кивистик, Екінші дүниежүзілік соғыстың кейіпкерлері Швецияда қамалып қалғанда көмектесетін фин әйелі, кейін әкесі белгісіз ұл бала (Гюнтер Энох Бобби Кивистик) тудырады. "Көке" Отто Кивистик, Джульеттаның ағасы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап Швеция, Финляндия және КСРО арасында контрабандалық желі басқарады. Мэри cCmndhd (айтылуы "Скухмитид", ағылшынша "Смит" деп жазылады), Австралияда тұратын Qwghlmian иммигранттарының қауымдастығының мүшесі, Брисбендегі қызмет кезінде Лоуренс Уотерхаусқа көңіл бөледі. Глори Алтамира, медбикелікке оқып, Бобби Шафтоның филиппиндік сүйіктісі. Жапондық оккупация кезінде Филиппин қарсылық қозғалысына қосылады. Дуглас Макартур Шафтоның анасы. Карл Бек, Бишоффтың бас офицері. Ол капитанның психикалық күйбұзуына байланысты уақытша қызметтен шеттетеді (осы уақытта Шафто мен Рутты ұстайды), бірақ кейін экипаждың барлығының құрбандығына баруға болатыны туралы шешім қабылданғаннан кейін, Бишоффқа қайтадан командалықты қайтарады.

1990 жылдардағы оқиғалар

Бұл сюжеттік желінің нақты күні белгісіз, бірақ кейіпкерлердің жасы, сипатталған технологиялар және нақты датаға сілтемелер 1990 жылдардың соңында, интернет бумы мен Азия қаржы дағдарысы кезінде оқиғалар өрбуін көрсетеді. Рэндалл "Рэнди" Лоуренс Уотерхаус, Лоуренс пен Мэри Уотерхаустың (құрметті әкесі cCmndhd) үлкен немересі және Epiphyte(2) корпорациясының сарапшы жүйелер мен желілік әкімшісі. Ол Стивенсонның 2019 жылғы "Күрт құлау" романында еске алынады, онда ол өзінің атын иеленген қайырымдылық қорын құруға жеткізген зор байлыққа ие болады. Ави "Авид" Халаби, Рэндидің Epiphyte(2) компаниясындағы серіктесі, оның бас директоры. Ол анасының жағынан Нью-Мексиконың жасырын еврейлерінің ұрпағы, бұл егжей-тегжейлі мәлімет, көрінеу әзіл ретінде қосылған, бірақ "Барокко циклында" одан әрі зерттеледі. Ави болашақтағы геноцидтерді болдырмау үшін технологияны пайдалануға құмар, атап айтқанда, негізгі технология мен қорғаныс тәжірибелерінен тұратын нұсқаулық жасауға. Оның "Авид" лақап аты рөлдік ойындарға деген сүйіспеншілігінен туындаған. Америка "Эми" Шафто, Дуг Шафтоның қызы (және Бобби Шафтоның немересі), АҚШ-тан Филиппинге Дугпен бірге тұруға көшіп келді және Рэндидің сүйіктісіне айналады. Доктор Хьюберт Кеплер, басқаша айтқанда "Тіс дәрігері", ашкөз миллиардер, инвестициялық қордың басқарушысы, Рэнди мен Авидің бизнес қарсыласы. Эберхард Фёр, Epiphyte(2) мүшесі және биометрия саласындағы сарапшы. Джон Кантрелл, Epiphyte(2) мүшесі, либертариан, криптографияның маманы және ойдан шығарылған Ordo криптографиялық бағдарламасын жазған. Том Говард, Epiphyte(2) мүшесі, либертариан және қару-жараққа құмар, ірі компьютерлік жүйелерді орнату бойынша сарапшы. Берил Хаген, Epiphyte(2) компаниясының қаржы директоры және он екі стартаптың қатысушысы. Шарлин, гуманитарлық ғылымдардың академиялық қызметкері және романның басында Рэндидің қатысушысы, кейіннен Нью-Хейвенге, Коннектикут штатына көшіп, доктор Г.Е.Б. (Гюнтер Енох Бобби) Кивистикпен бірге тұрып жұмыс істейді. Эндрю Лоуб, Рэндидің бұрынғы досы, қазіргі жауы, аман қалған және нео-луддит, сот арқылы Рэнди мен Авидің алғашқы жобасын құлатқан, және роман кезінде Хьюберт Кеплердің адвокаты болып жұмыс істейді. Рэнди оны Дж.Р.Р.Толкиннің романдарының кейіпкерімен салыстырып, "Голлум" деп атайды.

Екі сюжеттік желі

Гото Денго, лейтенант Императорской японской армии и горный инженер, участвовавший в осином проекте по захоронению награбленного золота на Филиппинах. В настоящее время он является полупенсионером, генеральным директором крупной японской строительной компании Goto Engineering. Енох Рут, таинственный, на вид бессмертный бывший католический священник и врач, служивший наблюдателем на побережье ANZAC во время Второй мировой войны, а затем капелланом в сверхсекретной британо-американской "Unit 2702", и важной фигурой в столь же загадочной Societas Eruditorum. Он впервые появляется на пляже Гуадалканала, чтобы спасти тяжело раненого Бобби Шафто. Намеки на его долголетие появляются, когда Рут получает серьезное ранение в Норрсбруке, Швеция, и женится на Джульетте Кивистик на своем "смертном одре", чтобы она и ее нерожденный ребенок могли получить британское гражданство. Рут официально объявляется мертвым, но таинственным образом ускользает, быстро выздоравливая после получения загадочного терапевтического средства из его старинной сигарной шкатулки. Он появляется в Маниле позже в 1944 году и проводит часть 1950-х годов в Агентстве национальной безопасности, а к 1990-м годам обосновался в основном на Филиппинах в качестве католического мирянина, "путешествуя, чтобы принести интернет-технологии в Китай". Рут также появляется в "Барочном цикле" Стивенсона, действие которого происходит между 1655 и 1714 годами, и в его романе 2019 года "Падение; или, Додж в аду", включая главу, действие которой происходит в Сиэтле в конце 21-го века. Мистер Вин, северный китайский раб японцев на Филиппинах во время войны, который впоследствии стал генералом китайской армии, а затем высокопоставленным чиновником в Государственной сетевой корпорации Китая. Енох Рут описывает Винга как "хитрого выжившего после многих чисток", и он является одним из всего двух выживших (вместе с Гото Денго и филиппинским рабочим по имени Бонг) проекта по захоронению японского золота, и он соревнуется с Гото и Эпифитом(2) за восстановление спрятанного сокровища. Хотя Рут и Вин не встречаются во время событий романа, Рэнди размышляет о том, что "трудно не подумать, что у Еноха Рута и генерала Винга могут быть другие причины злиться друг на друга". Дуглас (Даг) Макартур Шафто, сын Бобби Шафто и Глори Алтамира, появляется ближе к концу сюжетной линии Второй мировой войны в качестве ребенка во время освобождения Манилы, когда он впервые встречает своего отца, который пытается объяснить происхождение семьи Шафто, включая их энтузиазм в отношении "демонстрации адаптивности". В современной сюжетной линии Даг - отставной офицер спецназа ВМС США и выпускник Аннаполиса, который живет на Филиппинах и руководит Semper Marine Services, компанией, занимающейся подводными исследованиями, со своей дочерью Эми, проводящей поиски сокровищ как побочный бизнес. Доктор Гюнтер Енох Бобби "Г. Е. Б." Кивистик представлен в современной сюжетной линии как самодовольный профессор гуманитарных наук из Йельского университета, получивший образование в Оксфорде, который нанимает, а затем соблазняет девушку Рэнди Уотерхауса, Шарлин. В сюжетной линии Второй мировой войны он является нерожденным сыном Джульетты Кивистик и одним из трех возможных отцов (отсюда и его необычное имя), включая Гюнтера Бишофа, Еноха Рута и Бобби Шафто. Он второстепенный персонаж в "Криптономиконе", но как его [неизбежное] рождение, так и его участие в конференции Шарлин "Война как текст" катализируют основные сюжетные повороты. Мэри Кэмпл Уотерхаус, австралийская бабушка Рэнди, Куглия и жена Лоуренса.

Техникалық мазмұны

Cryptonomicon-ның бір бөлімдері кең көлемде түсіндірулерден тұрады. Көптеген беттер криптография және деректерді сақтау қауіпсіздігінің негізгі принциптерін, оның ішінде Ван Эк фрикінгінің сипаттамасын егжей-тегжейлі баяндайды.

Pontifex шифрлау

Кітапта Pontifex деп аталатын ойын карталарына негізделген шифр қолданылады. Стивенсонның өтінішімен Брюс Шнайер мұндай шифрды жасап, оны Solitaire деп атады, ал Solitaire-дің толық сипаттамасы қосымшада келтірілген. Solitaire 1999 жылы криптоталдаудан өтті.

Бір рет қолданылатын блок

Кітаптағы кейбір кейіпкерлер бір-бірімен бір реттік жазбашалар (бір уақыттық кілттер) арқылы байланысады. Бір реттік жазбаша (OTP) – шифрланған хабарламаның ұзындығымен кем болмаған, бір рет қолданылатын, алдын ала бөлісілген кілтті талап ететін шифрлау әдісі. Оқиға OTP техникасының бір түрін ұсынады, онда алдын ала бөлісілген кілт болмайды, оның орнына кілт алгоритм арқылы жасалады.

Финукс

Ол сондай-ақ, ойдан шығарылған Finux операциялық жүйесін пайдаланатын компьютерлерді сипаттайды. Бұл атау, фин текті Лайнус Торвальдс бастап жазған Linux ядросына жасалған ишара. Стивенсон Linux негізіндегі операциялық жүйелердің техникалық тұрғысымен шектелмей, шығармашылық еркіндікке ие болу үшін атауын өзгертті.

Басқа шығармалардан сілтемелер мен сілтемелер

Cryptonomicon-нан алынған үзінді алғаш рет 1998 жылы Сара Чемпион редакциялаған Disco 2000 әңгімелер жинағында жарияланды. Стивенсонның кейінгі жұмысы, «Барокко циклы» деп аталатын үш романдық цикл, Cryptonomicon-дағы кейіпкерлер мен оқиғалардың терең тарихының бір бөлігін ұсынады. 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында өтетін бұл романдарда Cryptonomicon-дағы кейбір кейіпкерлердің ата-бабалары, сондай-ақ кейінірек жазылған кітаптың оқиғасына әсер ететін оқиғалар мен заттар келтіріледі. Мәтіннің астында құпия қоғамдар немесе қастандықтар, сондай-ақ осы қараңғы әлемдердегі отбасылық бейімділіктер мен топтасулар бар екені меңзеледі. «Джипи және параноидті чип» атты әңгіме Cryptonomicon оқиғаларынан кейін орын алады. Әңгімеде Крипт құрылысы Манила мен Кинакутада экономикалық өсімге ықпал етеді, оған Гото Инжиниринг және Гото отбасының мұрагері Гома/Гомер Гото қатысады. IDTRO («Қара бөлме») туралы да айтылады. Стивенсоннің 2019 жылғы «Күз» романы, немесе «Тозақтағы қашу» (Fall; or, Dodge in Hell), «Реамде» (2011) романының жалғасы болып табылады және «Күз», «Реамде», «Cryptonomicon» және «Барокко циклы» бір ойдан туған әлемде өтеді, онда Уотерхаус, Шафтоу және Хаклхер отбасыларына, сондай-ақ Societas Eruditorum және Epiphyte Corporation-ға сілтемелер жасалады. «Барокко циклынан» екі «Дана» тұлғасы, оның ішінде Енох Рут, «Күз» романында да пайда болады. Питер Тиль өзінің «Жоқтан біреуге дейін» (Zero to One) атты кітабында Cryptonomicon-ның PayPal-дың алғашқы күндерінде міндетті оқу материалы болғанын жазады.

Әдеби мәні және сын

Жазушы-сарапшы Джей Клейтонның пікірінше, кітап техникалық немесе "гик" аудиториясы үшін жазылған. Клейтонның "Чарльз Диккенс киберкеңістікте: Постмодерн мәдениетіндегі XIX ғасырдың өмірінен кейінгі өмірі" (2003) кітабында Стивенсонның кітабын "нағыз гик романы" деп атайды және елу жыл аралығындағы екі дәуірде – Екінші дүниежүзілік соғыс пен Интернет дәуірінде – жаңалықтар ашқан "әдеби ғылыми-инженерлік әскери-өндірістік барлау альянсына" назар аударады. 2012 жылдың шілдесінде io9 бұл кітапты "Оқығандай болып көрінетін 10 ғылыми-фантастикалық роман" тізіміне қосты.

Марапаттар мен ұсыныстар

Жүлде Жылы Нәтиже Хьюго сыйлығы (Ең үздік роман)2000 Үміткер Артур К. Кларк сыйлығы2000 Үміткер Прометей даңқы залы сыйлығы2013 Жеңімпаз