Кіріспе
Мажарстаннан туған советтік ұшақ конструкторы және ғалымы Роберт Людвигович Бартини (Роберт Людвигович Бартини; 14 мамыр 1897 – 6 желтоқсан 1974) – көптеген сәтті және тәжірибелік ұшақ жобаларын жасауға қатысқан венгрлік советтік ұшақ конструкторы және ғалым. Суға қонатын ұшақтар мен жер әсері көліктерін жасаудағы пионер ретінде, Бартини Кеңес Одағындағы ең белгілі инженерлердің бірі болды және тектілігіне байланысты оған "Қызыл Барон" деген лақап ат қойылды.
Robert Ludvigovich Bartini (Роберт Людвигович Бартини; 14 May 1897 – 6 December 1974) was a Hungarian born Soviet aircraft designer and scientist, involved in the development of numerous successful and experimental aircraft projects. A pioneer of amphibious aircraft and ground effect vehicles, Bartini was one of the most famous engineers in the Soviet Union, nicknamed Barone Rosso (Red Baron) because of his noble descent.
Ерте өмір
Роберт Бартини 1897 жылғы 14 мамырда Венгрия Корольдігі, Австро-Венгрия империясы (қазіргі Риека, Хорватия) Фиуме қаласында, асыл текті 17 жасар қыздың ұлы болып дүниеге келді. Бартинидің биологиялық әкесі, Лайош Орошди (de Orosd et Bö), итальянша: Лодовико Орос де Бартини, австро-венгерлік дворяндықтың бароны және Фиуме губернаторының орынбасары болды. Оның әкесінің әкесі Адольф 1826 жылы Пешт қаласында (қазіргі Будапештте) әкесімен бірге католик дініне кірді. Адольф 1848 жылы Шнабель есімін өзгертті. "Біздің отбасымыз еврей тегінен, менің арғы ата-бабам Адольф Шнабель Кошуттың хатшысы болған", - деді Бела Орошди. Венгрленген тармақ Орошди болып қалыптасты, бірақ отбасының тек бір жағын ғана асыл текті деп санауға болады: Лайоштің жақын туысы Фюлоп Орошди 1905 жылы барондық атаққа ие болды. Бартинидің анасы оның туғаннан кейін, үйленген Лодовико оны өз ұлы деп мойындамағандықтан, суға батып, өзіне-өзі қол жұмсады деген хабар бар. Бартини Лодовико тарапынан заңды бала ретінде танылды және Роберто Орос ди Бартини атағы берілді, бірақ оның қамқорлығы Мишкольц қаласынан туыстарына жүктелді. Бартинидің қуатты ақсүйек тегіне қарамастан, оның туыстары кедей аристократтар болды, сондықтан оны тәрбиелеу үшін шаруа отбасына берді. Бартини 1915 жылы гимназияны бітірді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Австро-Венгрия армиясына шақырылып, Бестерцебанядағы (қазіргі Банска-Быстрица, Словакия) офицерлерді даярлау мектебіне жіберілді. 1916 жылы бітіргеннен кейін Бартини Шығыс майданына жіберілді, онда 1916 жылдың маусым айында орыс әскерлері тарапынан тұтқынға алынып, Ресейдің Шығыс аймағындағы Хабаровск маңындағы әскери тұтқын лагеріне қамалды. Ол соғыстың соңына дейін лагерде болып, 1920 жылы босатылды. Бартини үйге оралғанда, Фиуме әкімшілігі үшін жергілікті итальяндықтар мен славяндықтар, сондай-ақ Италия мен Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі арасында күрес жүріп жатты, нәтижесінде Фиуме еркін мемлекеті құрылды. Бартини Италияға көшіп, азаматтық алды, онда ол Италия Коммунистік партиясының (ИКП) мүшесі болды және 1921 жылы ұшу мектебіне түсті, ал 1922 жылы Милан политехникалық институтында аэроғарыш саласын зерттеуге кірісті.
Кеңес Одағы
1922 жылы қазанда Италияда фашистер билікті басып алғаннан кейін, ИКП Бартиниді авиация инженері ретінде Кеңес Одағына жіберді, ол жинаған барлық соңғы итальяндық дизайн мен авангардтық технологияны алып келді. Бартини кеңестік азаматтығын алып, шығыс славян атау әдет-ғұрыптарына сәйкес өзінің атын Роберт Людвигович Бартини деп өзгертті. Бартини бастапқыда Мәскеудегі Ходинка алаңындағы әуежайда жұмыс істеді, содан кейін Кеңес Әуе Күштерінің зерттеу бөлімінің бірнеше инженерлік және басшылық лауазымдарын атқарды. 1928 жылы Бартини Севастополь маңында су ұшақтарын құрастыруға арналған Орталық конструкторлық бюрода жұмыс істей бастады, ал келесі жылы амфибиялық эксперименттік ұшақ дизайны бөлімінің меңгерушісі болды, бірақ 1930 жылы КОКП Орталық комитетіне ұйымның бар екендігін сынаған хат жазғаны үшін жұмыстан шығарылды. Бартиниді Қызыл Армияның зерттеу бөлімі тез жұмысқа алды, онда ол Stal сериялы ұшақтарда жұмыс істей бастады. 1936 жылдың тамызында Парижде өткен халықаралық көрмеде Бартинидің Stal 7 ұшағы халықаралық жылдамдық рекордын жаңартты. Ол сондай-ақ авиациялық құрылыс материалдары мен технологиясы, аэродинамика, ұшу динамикасы және тіпті теориялық физика туралы мақалалар жариялады. 1938 жылы Бартини "халық жауы" және фашистік Италияның тыңшысы деген айыппен НКВД-да тұтқындалды. Ол соттан тыс түрде үштік комиссиямен сотталып, 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Түрмеде отырған кезінде Бартини жаңа ұшақ жобалары бойынша жұмысын жалғастырды, алдымен ол Мәскеудегі НКВД-ның тәжірибелік ұшақ жобалау бюросы ЦКБ-29-да (шарашка) жұмыс істеді. Онда ол Андрей Туполевпен бірге Туполев Ту-2 ұшағын жобалады, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды кеңес ұшақтарының бірі болды. Бартинидің Stal 7 ұшағы соғыста Кеңес Әуе күштері қолданған Yermolayev Yer-2 бомбалаушы ұшағының базасына айналды. Неміс әскерлері Мәскеуге жақын келген кезде ЦКБ-29 Омск қаласына көшірілді, онда Бартини өзінің жеке жобалау бюросын, ОКБ-86-ны басқарды. 1943 жылы оның бюросы таратылды, ал ол әртүрлі көлік ұшақтары жобаларында жұмыс істей бастады. Бартини 1946 жылы босатылды, кейіннен 1952 жылға дейін Таганрогтағы Димитров ұшақ зауытында жұмыс істеді, содан кейін Новосибирсктегі Ғылыми-зерттеу институтының озық ұшақ жобаларының бас инженері болды. 1956 жылы Никита Хрущевтің десталинизациясы кезінде Бартиниді Кеңес мемлекеті ресми түрде ақтады. Келесі жылы ол Люберцыдегі ОКБС МАП жобалау бюросына Павел Владимирович Цыбинмен бірге ауыстырылды және КСРО Қорғаныс министрі Георгий Жуковтың қолдауына ие болды. Бірақ Жуков көп ұзамай осы қызметтен шеттетілді, ал оның қолдаған жобаларының көпшілігі тоқтатылды. 1961 жылы Бартини ядролық қуатпен жұмыс істейтін ұзын қашықтықты, жоғары жылдамдықты барлау ұшағын ұсынды. Бартинидің еңбегі Кеңес үкіметінің жоғары деңгейінде жоғары бағаланды және ол 1967 жылы Ленин орденімен марапатталды. Қорғауға қосқан үлесі үшін жоғары бағаға ие болған ол Понтекорво мен Герштейннің көмегімен өзінің теориялық физикалық еңбегін беделді Совет ғылым академиясының іс қағаздарында (Доклады) жариялады. Бұл мақала тіпті Герштейнге де таңғаларлық болып көрінді, ол оны редакциялауға және жариялауға дайындауға көмектесуді сұрады, ал жарияланғанынан кейін кейбір көрнекті физиктер бастапқыда "Роберто Орос ди Бартини" ғылыми әйелдерге қарсы алдау үшін арнайы ойлап табылған есім деп ойлады. Бартинидің өзі өзінің мақаласымен мақтанатынын, оған өзінің абыройлы атымен қол қойғанын және Герштейнге бұл оның өміріндегі ең маңызды үлесі екенін айтты. Бұл мақалада кеңістіктегі уақыт өлшемінің идеясы дамытылады, ол динамикалық, орташа есеппен төртке ғана тең, және физикалық тұрақтылар арасындағы кейбір нумерологиялық қатынастарды қолдап, оған аргумент ұсынады.
Жер әсері бар көліктер
1950 жылдардың ортасында Бартини жер әсері көліктеріне, экранопландар деп аталатындарға қатысты, оған Кеңес үкіметі зор қызығушылық танытты. Осы көліктерді кеңінен дамыту 1964 жылы Бартинидің алғашқы жұмысы – Бе 1 экранопланының прототипін жасауға әкелді, ол Бериев конструкторлық бюросының зерттеу жұмыстары үшін арналған шағын модель болды. 1968 жылы Бартини Таганрогқа оралып, онда оның соңғы белгілі жобасы – Бартини-Бериев ВВА-14 экранопланын әзірлеуді бастады. Бұл эксперименталды экраноплан тік көтерілуге арналған және Полярис зымырандарымен қаруланған американдық суасты кемелеріне қарсы күресте қолданылуы жоспарланған.
Өлім
Бартини 1974 жылғы 6 желтоқсанда Мәскеуде 77 жасында қайтыс болды. Ол Введенское бейіште "Советтер елінде ол өмірін қызыл ұшақтар қара ұшақтардан жылдам ұшуы үшін арнауға серт берді" деген жазуы бар ескерткіш орнатылған қабірге жерленді. Бартини 1920 жылдары Италиядан кеткеннен кейін Италиямен байланыс жасаған жоқ. Бериев Бартини қайтыс болғаннан кейін дамуы баяулап, тоқтағандықтан ВВА-14 жобасын жойды.
Ықпал
Бартини көптеген совет авиация инженерлеріне, әсіресе Сергей Павлович Королевке әсер етті, ол Бартиниді өзінің ұстазы деп атады. Әр түрлі уақытта және әр түрлі дәрежеде Бартини Сергей Ильюшин, Олег Антонов, Владимир Мясищев, Александр Яковлев және тағы да басқалар сияқты басқа да көрнекті совет авиация инженерлерімен байланысты болды. Бартини эффектісі, әуе динамикасындағы кедергінің азаюы және ұшқыш күшінің артуы құбылысы, екі қозғалтқышты тізбектей орналастырғанда пайда болады. Бұл эффект алғаш рет оның DAR ұшағында қолданылғандықтан Бартининің құрметіне аталды.
Бартини ұшақ жобаларының тізімі
Бартинидің дизайндары туралы осы кестеде орыс тіліндегі Уикипедия мақаласынан алынған ақпарат бар. "(Прототип)" – белгілі бір дәрежеде нақты үлгісі салынған, бірақ ешқашан іске қосылмаған әуе кемесі жобасын білдіреді. "(Жоба)" – нақты үлгілер жасалмаған әуе кемесінің жобасының алдын ала жүзеге асырылу мүмкіндігін зерттеуді білдіреді. Атауы Сипаттамасы А 55 (Прототип) Орташа қашықтықтағы ұшақ-бомбардировщик (1955) А 57 (Жоба) Ұшқыш-бомбардировщик, стратегиялық бомбардировщик (1957) АЛ 40 (Жоба) Ядролық қозғалтқышты гидроплан, СибНИА, 1960-жылдар. DAR Арктикадағы ұзақ қашықтыққа арналған ұшақ-қайық. Be 1 Жер әсерін зерттеу үшін жеңіл амфибиялық экранұшақ. (1961) E 57 Теңіз ұшағы бомбалаушы, К 10 ядролық бомба тасымалдайтын зымыран. Экипажы – 2 адам. Ұшақтың конструкциясы A 57 ұшағына ұқсас. Құйрықсыз. Қашықтығы – 7000 км. Yer 2 (DB 240) Владимир Ермолаев әзірлеген Stal 7 әскери нұсқасы. (1940 жылдың маусымы) Yer 2 2xAM 35 (1942 сәуір) Yer 2 2xACh 30B ~300 дана салынды. 3x1000 кг бомбалар. Максималды жылдамдығы – 446 км/сағ. Қашықтығы – 5000 км. MTB 2 (Жоба) Теңіздегі ауыр бомбалаушы (1929–1930) MVA 62 (Прототип) Тік ұшып көтерілу және қонуға қабілетті амфибиялық ұшақ. (1962) P 57 (F 57) (Жоба) А 57-нің үстіркілді бомбалаушы нұсқасы. R 53.6K (?) Барлық аэродинамикалық беттер "есептеуге болатын" және 4-ші туынды функцияға дейін есептеледі. 1940-жылдар. R AL (Жоба) А 57-нің (1961) ядролық қуатпен ұзақ қашықтыққа барлау нұсқасы. Stal 6 Эксперименталды истребитель, 1933 жылы КСРО жылдамдық рекордын орнатты. Stal 7 Екі қозғалтқышты, тот баспайтын болаттан жасалған 12 орындық жолаушылар ұшағының прототипі, 1936 жылы халықаралық жылдамдық рекордын орнатты (1935) Stal 8 Stal 6 негізіндегі истребитель (1934) T 107 (Прототип) Жолаушылар ұшағы (1945) T 108 (Жоба) Жеңіл көлік ұшағы (1945) T 117 (Прототип) Екі қозғалтқышты көлік ұшағының прототипі, аяқталмай бұзылды (1948) T 200 (Прототип) Ауыр амфибиялық әскери көлік (1947) T 203 (Жоба) Огиваль қанаттары бар үстіркілдегі ұшақ (1952) T 210 (Прототип) T 200 нұсқасы (жоба) T 500 (Прототип) Ауыр көлік экранұшағы (жоба) VVA 14 1/M 62 (Прототип) Эксперименталды су астына қарсы тік ұшып көтерілу экранұшағы. 14M1P деп белгіленген понтонды нұсқасы. * Экранолиот – гибридті жер әсерімен ұшу құралы (экраноплан), сонымен қатар тұрақты биіктікте ұшуға қабілетті.