Кіріспе
Венгр-американдық математик, аэроғарыш инженері және физик (1881–1963) Теодор фон Карман ([[Szőlőskislak , туған Tivadar Mihály Kármán, 11 мамыр 1881 – 6 мамыр 1963), авиация және астронавтика салаларында жұмыс істеген венгр-американдық математик, аэроғарыш инженері және физик. Ол, үстінкү дыбыс және гипердыбыстық ағындарды сипаттайтын аэродинамикадағы маңызды жетістіктерге жауапты болды. Оның еңбегін құрметтеу үшін адам анықтаған ғарыш шекарасы "Карман сызығы" деп аталады. Карман 20 ғасырдың көрнекті аэродинамикалық теоретиктерінің бірі саналады.
| religion =
| footnotes =
| signature =
Theodore von Kármán (([[Szőlőskislak , born Tivadar Mihály Kármán, 11 May 18816 May 1963), was a Hungarian American mathematician, aerospace engineer, and physicist who worked in aeronautics and astronautics. He was responsible for crucial advances in aerodynamics characterizing supersonic and hypersonic airflow. The human defined threshold of outer space is named the "Kármán line" in recognition of his work. Kármán is regarded as an outstanding aerodynamic theoretician of the 20th century.
Соңғы жылдар
1944 жылдың маусым айында фон Карман Нью-Йоркте ішек қатерлі ісігіне байланысты операция жасады. Операциядан кейін екі мойын созылды, ал Карманның қалпына келуі баяу болды. Қыркүйек айының басында, әлі де Нью-Йоркте болғанда, ол ЛаГуардия әуежайының ұшу-қону жолағында АҚШ Әуе күштерінің Бас қолбасшысы генерал Генри Х. Арнольдпен кездесті, және Арнольд Карманға Вашингтонға көшіп, Ғылыми кеңесші топты басқаруды және әскерилердің ұзақ мерзімді жоспарлау жөніндегі кеңесшісі болуды ұсынды. Карман қыркүйек айының ортасында Пасаденаға оралды, 1944 жылдың 23 қазанында SAG лауазымына тағайындалды және 1944 жылдың желтоқсанында Калтехтен кетті. 81 жасында Карман президент Джон Кеннедидің Ақ үй салтанатында табыс еткен алғашқы Ұлттық ғылым медаліне ие болды. Ол «Аэронавтика ғылымы мен инженериясы саласындағы көшбасшылығы үшін; механиканың көптеген салаларында тиімді оқытуы және осымен байланысты үлестері үшін, Қарулы күштерге берген ерекше кеңесі үшін және ғылым мен инженерия саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамытуы үшін» деп танылды. Карман ешқашан үйленбеген. Ол 1963 жылы Батыс Германияның Аахен қаласына сапар барысында қайтыс болды, 82 жасқа толуына бес күн қалғанда, оның денесі АҚШ-қа қайтарылып, қазіргі Голливуд мәңгілік зиратындағы Бет-Олам кесенесіне жерленді. Оны кейде «Марстықтардың» бірі деп сипаттайды. Карманның даңқы сұйықтық ағынын зерттеу үшін математикалық құралдарды қолдануда және практикалық жобаларды басқару үшін осы нәтижелерді түсіндіруде болды. Ол қазіргі заманғы реактивтік ұшақтарда кең таралған артқа қарай бұрылған қанаттардың маңыздылығын анықтауда маңызды рөл атқарды.
Өмірбаян
Карман қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, Ли Эдсон «Жел және одан әрі» атты автобиографиясын Little, Brown and Company баспасынан жариялады. Содан кейін жеті маңызды академиялық журнал белгілі авторлардың кітап туралы рецензияларын жариялады: кітап техникалық емес болғандықтан, жалпы оқырманға арналған, Томас П. Хьюз Карманның жұмысының техникалық контекстін ескере отырып, мұны мәселелі деп атады. Хьюз Карманның «математикалық талдауға мүмкіндік беретін қарапайымдаушы болжамдарды табудағы генийін көрсеткенін» мойындады. Стенли Корсин Карманның қолданбалы математик және ұстаз ретіндегі қабілетін мойындап, автобиографияны «адам мен оның эгосының арасындағы одақ» деп сипаттайды. Өмірінің соңғы жылдарында Карман «жаһандық симпозиумдар мен қоғамдарды жоспарлаушы» және «Пентагон жоғары лауазымдыларының кеңесшісі» болды. Шығармашылық туралы Карман: «Ең жақсы шығармашылық ойлар ұйымдасқан командалардан емес, жеке әлеміңнің тыныштығынан туады» деп жазды. И. Б. Холли «жаратылыс процесіне, оның құрамдас бөліктеріне, дамытуға және пайдалануға терең түсініктер» бергенін атап өтті. Холлидің сөзіне қарағанда, Карман «көңілді ішімдік ішуге және әдемі әйелдердің қосылуын ұнатқан». Дж. Кестин кітапты сатып алып, оқып, анықтама ретінде бағалауға шақыратын ынталы рецензия жазды. Екінші жағынан, Шарль Сюскинд Карманды конвенциялық нәрселерді жек көруі үшін кінәлайды (гаминари). Сюскинд кітапта Вернер фон Браунның Америкаға келуіне және Хсуэ шэн Цзиен ісіне түсініктеме беруді күткен, «жалпылама сөздерге түсіп кетуден» гөрі. Сюскинд сондай-ақ Карманды милитарист деп есептейді: «қай елде болса да, өмір бойы әскери билікпен байланыста болғанын жасырмайтын ашық инженер». Сидней Голдштейн, Карман туралы Корольдік қоғамның естелік жазбасын да жазған, автобиографияны қарап шығып, «белгілі инженер және ғалым, жылы жүректі және әзілқой, көп саяхаттаған, көпке таныс, халықаралық ынтымақтастыққа берілген, өзінің сөзімен айтқанда, ғалым ретінде әскерилерді 'ең қолайлы топ деп тапқан'» екенін еске алды.
Құрметтер мен мұра
1938 жылы Карман Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясына, 1941 жылы Америка философиялық қоғамына, 1948 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды. 1960 жылдан бері жыл сайын Америка инженерлік қоғамы «инженерлік механикадағы ерекше жетістіктерін мойындау үшін» Теодор фон Карман медалімен марапаттайды. 1968 жылы құрылған Теодор фон Карман сыйлығын Индустриялық және қолданбалы математика қоғамы механика немесе инженерлік салада математиканы ерекше қолдануын мойындау үшін табыстайды. 1968 жылы Карман Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына енгізілді. 1983 жылы құрылған Теодор фон Карман сыйлығын жыл сайын Халықаралық Астронавтика академиясы ғылымның кез келген саласындағы өмірлік жетістіктерін, ұлттық белгісі мен жынысына қарамастан мойындайды. 2005 жылы Карман Арнольд инженерлік даму орталығының (AEDC) құрметті мүшесі атанды. AEDC мүшелері «орталықтың ұшу сынақтарына ерекше үлес қосқан адамдар» ретінде танылады. Марс және Ай бетіндегі кратерлер оның құрметіне аталған. Атмосфера мен ғарыш арасындағы шекара Карман сызығы деп аталады. Калифорния штатының Ирвин қаласындағы Ирвиннің бизнес орталығында оның есімімен аталатын бес шақырымдық көше бар. 1977 жылы RWTH Aachen университеті жаңадан салынған негізгі лекция залы кешенін «Карман аудиториясы» деп атады. JPL-дегі аудиторияға Карманның есімі берілді, сондай-ақ 2007 жылдан бері онда ай сайын лекциялар сериясы өткізіледі. Арнольд пен Карманның есімімен AFRL-дегі аудитория аталған. Оңтүстік Калифорния университетінің профессоры Ширли Томас (жартылай екі онжылдыққа жуық петиция жасағаннан кейін) оның құрметіне пошта маркасын шығаруға қол жеткізді. 1963 жылы президент Кеннеди Карманға Ұлттық ғылым медалін табыстады: «Доктор фон Карман, сізді Ұлттық ғылым медалінің алғашқы иегері ретінде таңдағаныма өте қуаныштымын. Мен осы сыйлықтың тиісті салаларын толыққанды бейнелейтін басқа ешкімді білмеймін: ғылым, инженерия және білім беру». 1957 жылы Карман «аэроғарыш инженериясы саласына ерекше үлес қосқаны үшін» Deutsche Gesellschaft für Luft und Raumfahrt (Германияның Аэронавтика және Астронавтика қоғамы) ұсынған Людвиг Прандтль жүзігінің алғашқы иегері болды. 1956 жылы Карман Бельгияның Синт-Женезиус-Роде қаласында зерттеу институтын құрды, ол қазір оның есімімен аталады: фон Карманның сұйықтық динамикасы институты. 1948 жылы Карман Франклин медалімен марапатталды. Америка математикалық қоғамы Карманды 1939 жылы өздерінің Жосия Уиллард Гиббс лекторы ретінде таңдады. Халықаралық фон Карман қанаттары сыйлығының банкеті жыл сайын өткізіледі. 2002 жылы Лисунов Ли-2 ұшағы (тіркеу нөмірі HA LIX) Kármán Tódor деп аталды. 1983 жылы ол Огайо штатының Дейтон қаласындағы Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді.