Кіріспе

Қызыл алып тармақтың ұшы (TRGB) астрономияда қолданылатын негізгі қашықтық көрсеткіші болып табылады. Ол галактикадағы ең жарқын қызыл алып жұлдыздардың шағылысуын стандартты шам ретінде пайдаланып, сол галактикаға дейінгі қашықтықты анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс Хаббл ғарыш телескопының деректерімен бірге жергілікті суперскоптың ішіндегі галактикалар тобының салыстырмалы қозғалысын анықтау үшін қолданылған. Жерде орналасқан, 8 метрлік телескоптар, мысалы VLT, жергілікті ғаламшардағы TRGB қашықтығын қолайлы уақыт ішінде өлшеуге қабілетті.

Әдіс

Герцспрунг-Рассел диаграммасы (HR диаграммасы) – жұлдыздар популяциясы үшін жұлдыздық жарықтылығы мен беткі температурасының графигі. Күн сияқты жұлдыздың өмір сүру кезеңіндегі ядролық сутегін жағу фазасында ол HR диаграммасында "негізгі тізбе" деп аталатын диагональды жолақта орналасады. Ядродағы сутегінің қоры таусылған соң, энергия өндірілуі ядроның айналасындағы қабықтағы сутегінің синтезі арқылы жалғасады. Жұлдыздың ортасында осы синтезден пайда болған гелий "күлі" жиналады және жұлдыз HR диаграммасының жоғарғы оң жаққа қарай бағытталған эволюциялық тармағы бойынша жылжиды. Яғни, беткі температура төмендейді, ал жұлдыздың жалпы энергия шығыны (жарықтығы) беттік ауданының ұлғаюымен бірге артады. Белгілі бір мезетте, жұлдыздың ядросындағы гелий қысым мен температураға жетеді, онда ол үш альфа процесі арқылы ядролық синтезден өте бастайды. Күннің массасынан 1,8 есе аз жұлдызда бұл процесс "гелий жарқырауы" деп аталады. Жұлдыздың эволюциялық траекториясы оны HR диаграммасының сол жағына қарай жылжытады, себебі жаңа тепе-теңдікте беткі температура жоғарылайды. Нәтижесінде HR диаграммасында жұлдыздың эволюциялық траекториясында күрт үзіліс пайда болады. Бұл техниканы қашықтықты анықтау үшін өте пайдалы етеді. TRGB индикаторы ескі жұлдыздық популяциялардағы (Population II) жұлдыздарды пайдаланады.