Кіріспе

Британдық Корольдік теңіз флотының HMS Temeraire кемесі – Ұлыбритания Корольдік теңіз флотының 98 зеңбірекке ие екінші дәрежелі кемесі. 1798 жылы суға түсірілген ол Француз революциясы мен Наполеон соғыстары кезінде көбінесе блокадалар мен конвойларды сүйемелдеу міндетін атқарды. Ол тек бір ғана флоттық шайқаста – Трафальгар шайқасында қатысты, бірақ осы шайқастағы ерлігі және кейіннен өнер мен әдебиетте бейнеленгені үшін «Жауынгер Темерер» атымен танылды. Чатем кемежайында салынған Temeraire Канал флотымен бірге Брест блокадасында теңіз қызметіне кірісті. Міндеттер қиын болды және француз флотымен болған кез келген қақтығыс сирек кездесетін. Алғашқы ерекше оқиға – оның бірнеше экипаж мүшесі Франциямен бейбітшілік орнаған кезде Батыс Үндістанға жіберілетіні туралы қауесет естіп, бұйрықтарға бағынбаған кезде болды. Бұл бүлік сәтсіз аяқталды, және кінәлілердің бірнешесі сотталып, жазаланды. Амиен бейбітшілігі кезінде тоқтатылған Temeraire Франциямен соғыс жаңадан басталғанда қайтадан активтендіріліп, Канал флотында қызметін жалғастырды. 1805 жылы Хорацио Нельсонның франко-испан флотын Кадисте блокадалауға қосылды. 21 қазанда Трафальгар шайқасында кеме Нельсонның флагманынан кейін бірден шайқасқа кірісті. Шайқас барысында Temeraire қиын жағдайдағы Victory кемесіне көмекке келді, екі француз кемесін жеңіп, ұстады, соның арқасында Ұлыбританияда кеңінен танымал болды. Үлкен жөндеуден өткеннен кейін Temeraire француз флотын блокадалау және Испания жағалауындағы британдық операцияларды қолдау үшін пайдаланылды. 1809 жылы Балтық теңізіне шығып, конвойларды даттық канонерлік қайықтардың шабуылынан қорғады. 1810 жылы қайтадан Испания жағалауында болды, Кадисті француз армиясынан қорғауға көмектесті. Оның соңғы шайқасы Тулон маңындағы француздарға қарсы болды, онда жағалаудағы артиллериядан атқыланды. Кеме 1813 жылы жөндеу үшін Ұлыбританияға оралды, бірақ қайтадан тоқтатылды. Ол түрме кемесіне айналдырылып, 1819 жылға дейін Тамар өзенінде орналастырылды. Кейіннен ол Ширнесске кемелерді қабылдау орталығына, содан кейін азық-түлік қоймасына және, ақырында, күзет кемесіне айналдырылды. 1838 жылы Адмиралтейство оны сатуға бұйрық берді, және ол Темза өзенімен сүйретіліп, бөлшектеуге жіберілді. Осы соңғы сапары J. M. W. Тернердің «Бейбіт Темерер» атты картинасында бейнеленген. Бұл картина әлі де жоғары бағаланады: 2005 жылы BBC радиосының сауалнамасында Ұлыбританияның сүйікті картинасы деп танылды және ол Джеймс Бондтың «Skyfall» фильмінде қысқаша көрінеді. Картинаның көшірмесі 2020 жылы шығарылған Англия банкінің 20 фунт стерлингтік банкнотасының артында орналасқан.

Құрылыс және іске қосу

Темерейр 1790 жылғы 9 желтоқсанда Чатем кеме жасау орнынан, Теңіз флотының суреттеушісі сэр Джон Хенслоу әзірлеген жоба бойынша тапсырыс берілді. Ол "Контрольді" (или "Бесұрық") үш кемесінің бірі болды, оның ілесуші кемелері – және . Келінің құрылысы 1793 жылғы шілдеде Чатемде басталды. Оның құрылысын бастапқыда кеме жасау шебері Томас Поллард қадағалап, кейін оның орнын Эдвард Сисон аяқтады. Темерейр 1798 жылғы 11 қыркүйекте жаңбыр астында суға жіберілді, ал ертесі күні теңізге дайындалу үшін кеме құрылыс догына (или кемежайға) жеткізілді. Оның корпусы мыспен қапталды, бұл процеске екі апта уақыт кетті. Қайтадан суға шығарылып, кеме толық жабдықталды, мачталары мен рейкалары орнатылды. Оның соңғы құны 73 241 фунт стерлингті құрады, оның ішінде корпус, мачталар мен рейкаларға 59 428 фунт, ал тағы 13 813 фунт төсеме және жабдықтарға жұмсалды.

Ла-Манш теңіз флотымен

Эйлстің басшылығымен Темерэйр шілде айының соңында контр-адмирал сэр Джон Борлаз Уорреннің туын көтеріп теңізге шықты және адмирал лорд Бридпорттың жалпы басшылығымен Канал флотына қосылды.

Көтеріліс

3 желтоқсанның таңында шағын топ теңізшілер кеме алдында жиналып, кетуге берілген бұйрықтан бас тартып, офицерлермен пікір таластыра бастады. Капитан Эйлз олардың талаптарын білуді сұрады, ол – Темерэр Вест-Индияға емес, Англияға қайтуын қамтамасыз ету. Соңында контр-адмирал Кэмпбелл теңізшілермен сөйлесу үшін түсті және офицерлердің кеме қайда баратынын білмейтінін хабарлап, оларға тарап кетуді бұйырды. Теңізшілер палуба астына түсіп, көтеріліс басталуға айналған жағдай тоқтатылды. Көтеріліс кемедегі қару порларын жауып, теңізшілердің палуба астында бекініп алуымен басталды. Олар бұрынғы бұйрықтарды орындаудан бас тартып, офицерлерді ұялта бастады және зорлық-зомбылықпен қорқытты. Содан кейін теңізшілер палубаға шығып, қайда бара жатқандарын білуді талап етті және Англиядан басқа жаққа баруға берілген бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Талаптарын жеткізгеннен кейін, олар палуба астына қайтып, кемедегі әдеттегі күнделікті өмірге көшкендей болды. Темерэр экипажының әрекеттерінен алаңдаған Кэмпбелл келесі күні вице-адмирал сэр Эндрю Митчеллмен кездесіп, көтерілісшілердің талаптары туралы хабарлады. Митчелл бұл жаңалықты Адмиралтействоға жеткізді, ал Кэмпбелл Темерэрге оралып, теңізшілерді қайтадан палубаға шақырды. Оларды қызметке оралуға шақырып, жіберді. Осы уақыт аралығында көтерілісшілер арасында тәртіп бұзыла бастады. Бірнеше теңізші мас болды, ал кейбір офицерлерді олар ұрып-салады. Көтерілісті қолдаған теңізшілердің бірі мас күйінде болғандықтан және тәртіпсіздік жасағандықтан бұғаумен жазаланды, сол кезде палубада жиналған көпшілік оны босатуға тырысты. Офицерлер бұл әрекетке қарсылық көрсетті, ал теңізшілер оларды итеріп, қорқыта бастағанда, Кэмпбелл бүлікшілерді тұтқындауға теңізшілерге бұйрық берді. Теңізшілер қырсынып тұрды, бірақ соңында бұйрыққа бағынып, тәртіпсіз теңізшілерді кері қайтарып, бірнешеуін тұтқындады, оларды дереу бұғаулады. Кэмпбелл қалған экипажға көтерілісшіл әрекеттерден бас тартуға бұйрық берді, ал көшбасшыларынан айырылған көтеріліс күйреп, бірақ офицерлер бірнеше күн бойы сақтанды және теңіз жаяу әскерлеріне үздіксіз қарауыл жүргізуді тапсырды. Көтеріліс туралы жаңалық Англияда сенсация тудырды, соның салдарынан Адмиралтейство Темерэрге дереу Спитхедке қарай жүзуді бұйырды, ал осы оқиғаға қатысты тергеу жүргізілді. Вице-адмирал Митчеллке өлім жазасына қатысты ерекше өкілеттіктер берілді, ал Темерэрдің теңіз жаяу әскерлерінің саны Англияға сапар үшін асығыс толықтырылды. Кеме келгеннен кейін, 14 тұтқынға алынған көтерілісшілер Портсмутте әскери сотқа тез арада берілді, бірі 1802 жылдың 6 қаңтарында, ал қалғаны 14 қаңтарда. Оларды қарастырғаннан кейін, он екі адам атуға кесілді, ал қалған екеуіне әрқайсысына екі жүз қамшы соғылды. Тағы жеті адам өмір бойына түрмеде қамалды.

Батыс Үндістан мен бейбітшілік

Өлім жазасынан кейін Темераир дереу теңізге жіберілді, Портсмуттен Уайт аралына қатынай бастап, кейін Батыс Үндістанға сапарын дайындауға кірісті. Барбадосқа жол тартып, 24 ақпанда жетіп, жазға дейін Вест-Индияда болды. Сол кезде Амиен келісіміне қол қойылып, бекітілді, сосын Темерэйрді Британияға қайтаруға бұйрық берілді. 28 қыркүйекте Плимутқа келді, ал 5 қазанда Эйлз кеменің есебін төледі. Бейбіт келісімге байланысты теңіз күштерінің мөлшері азайғандықтан, Темерэйр келесі он сегіз ай бойы Хамоузда тоқтатылды. 1804 жылдың қаңтарында Плимутқа қатты дауыл келгенде жұмыс тоқтап, Темерэйрге елеулі зақым келді, бірақ ақырында 1804 жылдың ақпанына дейін 16 898 фунт стерлингке жөндеу жұмысы аяқталды. Тарихтан ұмытылған бір жайт, Наполеон Англияға шабуыл жоспарының бөлігі ретінде Булоньеге жақын 160 000 сарбаздан тұратын Ұлы армиясын жинады. Француз флотының басым бөлігі – 21 желілік кеме Бресте тұрды, бірақ олар шабуыл жоспары үшін қажет болды. Темерэйр енді бұрынғы міндеттерін қайтадан жалғастырып, француздарды Бресте блокадалап, Ушант аралы мен Финистер мүйісі арасында күзеттікке тұрды. Ауа райының нашарлығы салдарынан ұзақ күзетуден кейін кең ауқымды жөндеу үшін Торбейге кіруге мәжбүр болды, бұл жөндеуге ақырында 9 143 фунт жұмсалды. Осы уақыт ішінде Харви жиі командалық қызметтен шеттетіліп, көбінесе Эссекс округінің Парламент мүшесі ретіндегі міндеттерін орындады. 27 тамыз 1804 жылы капитан Уильям Келли оны уақытша алмастырды, ал 6 сәуір 1805 жылы капитан Джордж Фоук оның орнына келді. Харви 9 шілде 1805 жылы кемесіне оралды, және оның басшылығымен вице-адмирал сэр Роберт Кальдердің қол астындағы Рошфорт эскадрильясы франко-испан флотын тосқауылдап, Финистер мүйісіндегі шайқаста оларға шабуыл жасады. Француз командирі Пьер Шарль Вильнёв Брестегі француз күштерімен қосылуға тырысқанда, оның жолы кесілді, сосын оңтүстікке, Феррольге, содан кейін Кадиске бет бұрды. Франко-испан флотының орналасқан жері туралы хабар Адмиралтействоға жеткенде, Кадистегі блокада күштеріне вице-адмирал Горацио Нельсонды тағайындады, ол кезде вице-адмирал Кэтберт Коллингвуд басқарды. Нельсонға өзінің қол астында қызмет ететін кемелерді таңдауға рұхсат берілді, және ол Темерэйрді арнайы таңдады. Коллингвуд 1804 жылдың тамызында Темерэйрде Кальдердің орнын басты. 1804 жылдың қарашасындағы дауыл кезінде кеме Дуарнез шығанағында Канал флотымен паналады. 1805 жылдың қаңтарындағы қысқы дауылдар оны жөндеу үшін Торбейге жіберді, және ол сәуірге дейін Брест эскадрильясына қайта оралмады. 16 тамыз 1805 жылы командалық қайтадан Кальдерге қайтарылды, ол адмирал Вильнёв пен француз флотын тосқауылдау үшін Феррольге бет алды. Француздар күтпеген жерден оңтүстікке бұрылып, британдық флот оларды Кадиске дейін ұстанды.

Трафалгар шайқасы

Темерэр Кадис блокадасына қосылуға бұйрық алды, және Коллингвудпен кездесуге аттанды, Харви Нельсонның келуін күтті. Нельсонның флагманы, 100 зеңбірекке ие кеме, 28 қыркүйекте Кадиске келді және ол флоттың басқаруын Коллингвудтан қабылдады. Ол келесі бірнеше аптаны Франко-испан флотының күтілетін шабуылына дайындалу үшін шабуыл жоспарын жасауға арнады, оны 9 қазанда капитанға меморандум түрінде жіберді. Флот испан жағалауынан үлкен қашықтықта патруілдеу арқылы біріктірілген флотты сыртқа шығаруға тырысты, сондай-ақ кемелер жаттығулар жасап, алдағы шайқасқа дайындалды. Темерэр үшін бұл, британдық кемелер досты жаудан ажырату үшін оның борларын Нельсонның шахматтағы суретімен бояуды білдірді. Нельсон оған келісіп, Харвиге өзіне қарай жүруге сигнал берді. Темерэр Жеңіске жақындағанда, Нельсон егер ол басқа кеменің өзінің желісін бастауына рұқсат берсе, Коллингвудтың да кемелер колоннасын басқаруы керек деп шешті. Ол Коллингвудқа, өзінің флагманынан, басқа кемеге өзінен бұрын өтуге рұқсат беруге сигнал берді, бірақ Коллингвуд алға жылжуын жалғастырды. Жоспарын қайта қарастырған Нельсон, Темерэрге, Жеңіспен қатар келгенде, былай деп айтқан: «Рақмет айтамын, капитан Харви, өзіңізге тиісті орныңызды, яғни Жеңістің артында қалуды жалғастырыңыз». Нельсонның бұйрығы ресми сигналмен орындалды және Харви өкінішпен кері шегінді, бірақ Жеңіс Франко-испан желісіне дейін жүзіп бара жатқанда, бір кеме ұзындығындай қашықтықта қалды. Жеңіс Франко-испандықтардың желісінен өтіп, француздық флагман «Буцентавр» кемесінің басынан өтіп бара жатқанда, Харви жылдам қашып кетуге мәжбүр болды, Жеңістің корпусына шамадан тыс жақын болды. Оңға бұрылып, Харви 140 зеңбірекке ие испандық «Сантисима Тринидад» кемесіне бет алды және оны жиырма минут бойы шабуылдады, сонымен бірге екі француздық кемеден, 80 зеңбірекке ие «Нептун» және 74 зеңбірекке ие «Редутабль» кемелерінен жанынан өтетін оқтарды қабылдады. «Редутабльдің» борлық атысы Темерэрдің миззен мачтасын қиратты. «Нептуннан» келген оқтан қашып, Темерэр «Редутабльмен» соқтығысудан мүжілді. «Нептуннан» келген тағы бір оқ Темерэрдің басты мачтасын және алдыңғы ауласын құлатып, сондай-ақ басты мачтасын және бокспрайтын зақымдады. Харви енді «Редутабльдің» Жеңістің қасына келгенін және палубасын мылтықпен және гранаталармен шауып тастағанын білді. Француздардың үлкен тобы енді «Жеңіске» шығуға дайын тұрды.

Темерер және Редутабель

Темерэре содан кейін Редутабльге шабуылдап, француз кемесінің көптеген қаруларын істен шығарды, оның қасында жақын орналасты, сосын экипажы екі кемені бір-біріне байлады. Темерэре енді француз кемесіне үздіксіз залптар жасады, ал 112 зеңбірекке ие испан кемесі Санта-Ана және 74 зеңбірекке ие француз кемесі Фугудан да отқа түсті. Харви өз қару экипаждарына Фугу көзге көрінбейінше атуды тоқтатуға бұйырды. Темерэренің Фугуға қарсы алғашқы залпы француздың қанаттарына елеулі зақым келтірді, ол Темерэреге жақын келді, ал экипажы оны бірден бортына байлады. Темерэре енді екі француздық 74 зеңбірекке ие кемелердің арасында қалды. Харви кейінірек әйеліне жазған хатында: "Мүмкін, менің кемеме жаудың екі кемесі үш сағаттан астам уақыт бойы байланған ешқандай кеме болған емес" деп еске алды. Темерэре Редутабльден лақтырылған гранатадан аман қалды, ол оның бас палубасында жарылып, кейінгі жарылғыш бөлімге өрт қаупін тудырды. Армия шебері Джон Тухиг өрттің таралуын тоқтатты және Темерэрені ғана емес, жарылыстан зардап шегуі мүмкін айналасындағы кемелерді де құтқарды. Темерэре де ауыр зардап шекті, Редутабльдің басты мачтасы оның корма палубасына құлап, оның өзінің жоғарғы мачталары бұзылды. Кемесінің бату қаупі бар екенін білген Лукас ақыры Темерэреге амандасуды сұрады. Харви екінші лейтенант Джон Уоллес басқаруымен кемеге иелік ету үшін топ жіберді.