Кіріспе

Бір жасушалы организмнің түрі – Phytophthora cinnamomi, сонымен қатар «cinnamon» қызыл қызыл саңырауқұлағы деп те аталады, ол топырақтан тарайтын су саңырауқұлағы.

Бұл өсімдік патогені әлемдегі ең басып кіретін түрлердің бірі болып саналады және 70-тен астам елде кездеседі.

Тарату және хосттар

Phytophythora cinnamomi бүкіл әлемде таралған және клубты мүк, папоротниктер, цикадалар, қылқан жапырақтылар, шнурлы шөптер, астықтар, лалалар және көптеген екіжарнақты гүлділер отбасыларының көптеген түрлерін қамтиды, сондай-ақ Инвазивті түрлер мамандары тобының "Әлемдегі ең нашар 100 инвазивті жат түрлер" тізіміне енген. Климаттың өзгеруі салдарынан оның таралу аймағының солтүстікке қарай кеңейеді деп күтілуде. Ол авокадо және ананас сияқты тамақ дақылдарының, сондай-ақ Фрейзер шыршалары, қысқа жапырақты қарағайлар, лоблолли қарағайлары, азалиялар, камелиялар және бокс ағаштары сияқты экономикалық маңызы бар өсімдіктерге әсер етеді, бұл тамыр шіруіне, өскіндердің қурауына және жұқтырған өсімдіктердің өліміне алып келеді. Симптомдары: солғыңдау, жемістің мөлшері мен өнімділігінің азаюы, тамыр мойнының шіруі, шырыш бөлінуі, некроз, жапырақтардың хлорозы, жапырақтардың иілуі және сабақтағы ойық жаралар. Бұған қоса, жас өскіндердің қурауына және тамырдан сабаққа судың тасымалдануына кедергі келтіруі мүмкін. Ересек өсімдіктерде симптомдар байқалмауы немесе тамырлары қатты шірігеніне қарамастан, жеңіл қурау белгілері ғана көрінуі мүмкін.

Көбею

Phytophthora cinnamomi - екі жұптасу типі бар, A1 және A2 типті, диплоидты және негізінен гетеротальды түр. Гетеротальды Phytophthora түрлерінде жыныстық көбею әдетте қарама-қарсы жұптасу типінің гаметаниялары иесінің тінінде өзара әрекеттескен кезде жүзеге асады. Бұл өзара әрекеттесу ооспоралардың пайда болуына алып келеді, олар иесінің ішінде немесе сыртында ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Phytophthora cinnamomi міндетті түрде гомотальды емес, бірақ өзін-өзі қуыстыруға қабілетті. A2 жұптасу типінің культуралары сутек пероксидіне немесе механикалық зақымдану сияқты зиянды жағдайлардың әсерінен жыныстық көбеюге итермеленуі мүмкін.

Өмірлік цикл

Фитофтора цинамоми топырақта және өсімдік тіндерінде тіршілік етеді, сондай-ақ суда таралуы мүмкін. Қоршаған ортаның қиын жағдайларында бұл организмдер ұйықтайтын хламидоспораларға айналады. Қоршаған орта жағдайлары қолайлы болғанда, хламидоспоралар өніп, мицелийлер (немесе гифалар) мен спорангияларды құрайды. Спорангиялар пісіп, зооспораларды бөліп шығарады, олар тамыр ұшының артынан кіріп, өсімдік тамырларын жұқтырады. Зооспоралар топырақ арқылы қозғалу үшін суға қажетті, сондықтан ылғалды топырақта жұқпаға шабу мүмкіндігі жоғары. Тамырға енгеннен кейін мицелийлер өседі, көмірсулар мен қоректік заттарды сіңіріп, тамыр тіндерінің құрылымын жояды, тамырды "шүйдетеді" және өсімдіктің су мен қоректік заттарды сіңіруіне кедергі келтіреді. Жұққан тамырдың мицелийінде спорангиялар мен хламидоспоралар пайда болады, бұл олардың одан әрі таралуына жағдай жасайды.

Беріліс

P. cinnamomi алғаш рет тропикалық және субтропикалық елдерде анықталған, бірақ салқын климатта да тіршілік ете және дами алады. Жергілікті және жабайы жануарлар осы ауруды таратуға қабілді, оның ішінде жабайы шошқалардың асқазан-ішек жолы арқылы.

Қоршаған ортаға әсері

Фитофтораның таралуы жергілікті өсімдіктер қауымдастығына жеткен кезде, көптеген сезімтал өсімдіктер қырылып, биологиялық әртүрліліктің қайта келмейтіндей төмендеуіне және экожүйе процестерінің бұзылуына әкеледі.

Австралия

Австралияда Phytophthora dieback, dieback, jarrah dieback немесе cinnamon fungus деп белгілі, Phytophthora cinnamomi мыңдаған жергілікті өсімдіктерге зарап, орманға зиян келтіріп, жануарлардың мекен ету орталарын жояды. Аурудың салдарынан бірнеше жергілікті өсімдіктердің жойылу қаупі бар.

АҚШ және Мексика

Фитофтора цинамомидің орманға келтіретін зияны алғаш рет АҚШ-та шамамен 200 жыл бұрын анықталған. Бұл инфекция қысқа жапырақты қарағайдың (Pinus echinata) жапырақтарының кішірейіп қалған ауруына, балабақшада өсірілген Фрейзер шыршасының (Abies fraseri) Рождество ағашы ауруына, сондай-ақ американдық қаштан сияқты көптеген жергілікті ағаш түрлерінің күрт өліміне себеп болуы мүмкін. Оук ағаштарының саны Оңтүстік Каролинадан Техасқа дейінгі аймақтарда азайып барады. Фитофтора цинамоми Мексиканың Колима штатында да мәселе тудырып, ондағы бірнеше жергілікті емен түрлерін және айналасындағы орманды жерлердегі басқа да сезімтал өсімдіктерді құртып жатыр. Калифорниядағы сирек кездесетін эндемикалық Ионе маньзанита (Arctostaphylos myrtifolia) бұтасының жойылуымен де байланысты.

Коммерциялық әсерлері

Фитофтора цинамоми авокадо ағаштарына зиян келтірудің басты себебі болып табылады және авокадо өсірушілер арасында "тамыр шірігі" деп белгілі. 1940 жылдан бері ағаштарға зиянды әсерін азайту мақсатында тамыр шірігіне төзімді авокадоның түрлі сорттары шығарылды. Зақымдалған ағаштар көбінесе үш-бес жыл ішінде өліп қалады немесе өнім беруін тоқтатады. 1960 жылы Калифорния штатының Фолбрук аймағында жүргізілген зерттеу, авокадо тамыр шірігінің жоғары деңгейін нашар су өткізгіштігі бар және құрамында көбік балшық бар топырақтармен байланыстырды.

Бақылау

P. cinnamomi-ді жоюға арналған ешқандай емдеу табылған жоқ, бірақ интегралдық тәсіл аурудың таралуын және салдарларын бақылауға көмектеседі. Аурудың таралуын шектеу үшін бау-бақша шараларына жұққан аймақтардан топырақ немесе судың қозғалысын шектеу кіреді, осы үшін таза контейнерлер мен құралдарды пайдалану, жер бетінен су ағып кетпеуі үшін герметикалық дренаж жүйелерін орнату және сау аймақтарды жинағаннан кейін ғана ауру аймақтарында жұмыс істеу жатады. Көтеріңкі егістіктерге отырғызу жылдам дренажды қамтамасыз етеді және өсімдік тамырларының сумен ұзақ уақыт тікелей байланысын азайтады, бұл топырақ ортасын P. cinnamomi үшін қолайсыз етеді. Егіс алдындағы фумигация P. cinnamomi-дің кейбір тіршілік кезеңдеріне қарсы тиімді болуы мүмкін, бірақ хломидоспораларды толығымен жоймайды, себебі олар фумигацияның жете алмайтын топырақтың терең қабаттарында орналасқан.