Кіріспе

Гравитация туралы теорема

Клэйро теоремасы гравитациялық өрісі мен центробегіш күшінің әсерінен гидростатикалық тепе-теңдікте орналасқан тұтқыр айналатын эллипсоидтың бетіндегі гравитацияны сипаттайды. Ол 1743 жылы Алексис Клод Клэйроның Жердің жалпақ айналу эллипсоиды екендігіне физикалық және геодезиялық деректерді біріктірген еңбегінде жарияланды. Бастапқыда ол Жер бетіндегі кез келген нүктедегі гравитацияны сол нүктенің орнымен байланыстыру үшін қолданылды, бұл Жердің эллиптикалық пішінін әртүрлі ендіктерде гравитация өлшемдерінен есептеуге мүмкіндік берді. Бүгінде оның орнын негізінен Сомиглиана теңдеуі басты орынға ие болды.

Тарих

Ежелгі дәуірден бері Жердің шар тәрізді екені белгілі болғанмен, 17 ғасырда оның толыққанды шар емес екеніне дәлелдер жинала бастады. 1672 жылы Жан Ришер алғаш рет Жердегі гравитация тұрақты емес екенін анықтады (егер Жер шар болса, ол тұрақты болуы керек еді); ол маятникті сағатты Француз Гвианасының Каенне қаласына алып барды және оның Парижбен салыстырғанда күніне 2,5 минутқа қалыптасу жылдамдығы төмендегенін байқады. Бұл Каеннедегі гравитациялық үдеудің Парижден кем екенін көрсетті. Маятникті гравиметрлер әлемнің шалғай аймақтарына сапарларға шыға бастады, соның нәтижесінде гравитация ендік артуымен бірте-бірте өсетіні, ал гравитациялық үдеудің полюстерде экватордан шамамен 0,5% жоғары екені анықталды. Британ физигі Исаак Ньютон өзінің 1687 жылғы "Principia Mathematica" еңбегінде осыны түсіндірді, онда ол Жердің пішіні туралы өз теориясы мен есептеулерін баяндады. Ньютон Жердің дәл шар емес, айналу күші салдарынан полюстерде сәл жалпақталған, эллипсоид пішіндес екенін дұрыс болжады. Геометриялық есептеулерді қолданып, ол Жердің гипотетикалық эллипсоид пішініне нақты аргумент келтірді. "Principia" мақсаты табиғи құбылыстарға нақты жауап беру емес, ғылымдағы осы шешілмеген мәселелерге ықтимал шешімдерді теориялық тұрғыдан қарастыру болды. Ньютон ғалымдарды түсіндірілмеген айнымалыларды одан әрі зерттеуге шақырды. Ол Алексис Клерэ мен Пьер Луи Мопертуи есімді екі белгілі зерттеушіге әсер етті. Олар екеуі де Ньютонның Жер пішіні туралы теориясының дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Осы мақсатта олар Лапландияға экспедицияға шығып, меридиан доғасын дәл өлшеуге тырысты. Мұндай өлшемдер арқылы олар Жердің эксцентриситетін, яғни толыққанды шардан қаншалықты ауытқуын есептей алды. Клерэ Ньютонның Жердің эллипсоид пішіндес екендігі туралы теориясы дұрыс екенін растады, бірақ оның есептеулерінде қате бар екенін және ол өз нәтижелерін Лондон Корольдік қоғамына хат арқылы жеткізді. Қоғам келесі жылы, 1737 жылы "Философиялық транзакциялар" журналында мақала жариялады. Онда Клерэ (XVIII бөлімде) Ньютонның 3-кітаптағы XX-пропозициясы нақты Жерге қатысты емес екенін атап көрсетті. Онда жер бетіндегі бір нүктенің салмағы Жер ортасынан сол нүктеге дейінгі қашықтық пен Жер ортасынан бетке дейінгі қашықтықтың арақатынасына ғана тәуелді екендігі айтылды, сондықтан Жер ортасындағы су бағанасының жалпы салмағы бағананың қай бағытта көтерілгеніне қарамастан бірдей болады. Ньютон бұл жердің ішіндегі материя біртекті тығыздыққа ие деген болжаммен жасалғанын айтқан (XIX-пропозицияда). Ньютон тығыздықтың біртекті емес екенін түсінді және оны гравитациялық өлшемдердің полярлық және экваторлық аймақтар арасындағы күткеннен үлкен айырмашылықты неге көрсеткенін түсіндіру үшін себеп ретінде ұсынды. Алайда, ол бұл экватордың оның теориясы болжағаннан орталықтан алыс екенін білдіреді деп ойлады, ал Клерэу керісінше екенін көрсетті. Клерэу өз мақаласының басында Ньютонның Жерді неге басқа сопақша емес, эллипсоид деп ойлағанын түсіндірмегенін, бірақ Клерэу мен Джеймс Стирлинг 1736 жылы дерлік бір уақытта Жердің неге эллипсоид болуы керектігін көрсеткенін атап өтті. Клерэудің мақаласында оның пікірін растайтын дұрыс теңдеу болған жоқ. Бұл ғылыми қауымдастықта көптеген дау-дамайға себеп болды. 1743 жылы Клерэу "Жер пішінінің теориясы" еңбегін жазғаннан кейін ғана бұл мәселеге дұрыс жауап берілді. Онда ол бүгінде Клерэу теоремасы деп белгілі теореманы жариялады.

Геодезия

Жердің шар тәрізді пішіні – Жердің өз осінің айналуынан туындаған гравитация және центробегтік күштің өзара әрекеттесуінің нәтижесі. Ньютон өзінің "Principia" еңбегінде біртекті айналатын Жердің тепе-теңдік пішіні f = 1/230-ға тең болатын айналу эллипсоиді деп ұсынды. Осының салдарынан, экватордан полюстерге қарай гравитация күшейеді. Клэйро теоремасын қолданып, Лаплас 15 гравитациялық өлшемнен f = 1/330 екенін анықтады. Қазіргі заманғы есептеулер бойынша бұл көрсеткіш 1/298.25642-ге жуық. Толығырақ ақпарат алу үшін «Жердің пішіні» бөлімін қараңыз. Геодезияның анықтамалық Жер моделін құру туралы толық мәліметтер үшін Чатфилд еңбегіне жүгініңіз.