Кіріспе

Бейли көпірі – портативті, заводта дайындалған фермалы көпірдің бір түрі. Ол 1940-1941 жылдары Ұлыбританиялықтар тарапынан Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери мақсаттар үшін әзірленген және британдық, канадалық және американдық әскери инженерлік бөлімшелерде кеңінен қолданылды. Бейли көпірінің ерекшелігі – оны құрастыру үшін арнайы құралдар мен ауыр техника қажет емес. Ағаш және болаттан жасалған көпір элементтері кішкентай және жеңіл болғандықтан, оларды жүк көліктерімен тасымалдап, крансыз қолмен орнатуға болады. Бұл көпірлер танктерді көтеруге жеткілікті мықты болды. Бейли көпірлері бүгінгі күнге дейін азаматтық құрылыс жобаларында және жаяу жүргіншілер мен көліктер үшін уақытша өткелдер құруда кеңінен пайдаланылуда.

Дизайн

Бейли көпірінің табысы оның модульді компоненттерін жасау және құрастырудың қарапайымдығымен, сондай-ақ ауыр техниканың минималды көмегімен бөлімдерді орнату және орналастыру мүмкіндігімен байланысты болды. Бұрынғы әскери көпірлердің көптеген жобаларында крандарды пайдаланып, алдын ала жиналған көпірді көтеріп, орнына түсіру қажет болды. Бейли бөлшектері стандартты болат қорытпаларынан жасалған және бірнеше түрлі зауыттарда жасалған бөлшектердің өзара алмастырылатындығына жеткілікті қарапайым болды. Әрбір бөлшекті шағын топ адамдар көтеріп жүруге болады, бұл әскери инженерлерге өздерінің артынан келе жатқан әскерлер мен техникаларға жол ашуды оңай және жылдам етуге мүмкіндік берді. Модульді конструкция инженерлерге әр көпірді қажетті ұзындыққа және беріктікке дейін салуға мүмкіндік берді, тіреуші жақ панельдерін немесе жол төсенішін екі немесе үш есеге арттыруға болады. Негізгі көпір үш негізгі бөліктен тұрады. Көпірдің беріктігін жақ панельдер қамтамасыз етеді. Панельдер 3 метрлік, 5 метрлік, тік төртбұрышты және әрқайсысы 4 адам көтеріп алатын салмақта болады. Панельдер дәнекерленген болаттан жасалған. Әр панельдің жоғарғы және төменгі бөлігінде инженерлер панельді қосып бекітуге арналған шыналарды орналастыруға болатын еркек және әйелдік тістіктер бар. Көпірдің едені 6 метрлік трансомдардан тұрады, олар көпір бойында орналасқан, ал олардың арасында 3 метрлік баулар және трансомдардың үстінде төртбұрыш құрайды. Трансомдар панельдердің төменгі бөлігіне тіреледі және оларды бірге ұстап тұратын қысқыштар бар. Аяқталған құрылымдық бөліктің үстіне баулар орналастырылады, ал жол төсенішін жасау үшін ағаш тақтайшалар (шестер) баулардың үстіне қойылады. Таспалар тақтайшаларды бауларға бекітеді. Соғыстың соңына қарай ағаш тақтайшалар танктің тізбектерінен зақымдануға төзімді болат плиталармен жабылған. Осылай құрастырылған әрбір бөлім 3 метрлік көпірдің бір бөлігін құрайды, оның жол төсеніші 12 метрлік. Бір бөлім аяқталғаннан кейін, ол көбінесе көпір басындағы роликтер арқылы итеріліп алға жылжытылады, ал оның артында тағы бір бөлім салынады. Содан соң екі бөлік панельдердің бұрыштарындағы тесіктерге қағылған шыналармен біріктіріледі. Көпірдің екі жағына үш панельге дейін (және трансомдарға) қосымша бұрандалармен бекітуге болады. Тағы бір шешім – панельдерді тік қабаттау. Ені үш панель және биіктігі екі панель болатын Бейли көпірі 200 фут (61 метр) дейін танкілерді ұстай алады. Жаяу жүргіншілерге арналған жолдар жақ панельдерінің сыртында орнатылуы мүмкін. Жақ панельдер жаяу жүргіншілер мен көліктердің арасында тиімді кедергі болып табылады, бұл жаяу жүргіншілерге көпірді қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді. Ол Бейли көпірінің алғашқы прототипін 1936 жылы соғыстан бұрын ұсынған, бірақ бұл идея іске асырылмаған. Бейли көпірдің алғашқы жобасын 1940 жылы конверттің артқы жағына салған. Бірінші прототип 1941 жылы сынақтан өтті. Алғашқы сынақтар кезінде көпір жерден шамамен 1 метр биіктіктегі далаға төселді, бірнеше Mark V танктері шойынмен толтырылып, бір-біріне үйірілді. Оның прототипі жақын маңдағы Станпит батпақтары арқылы өтетін Ана Силлер арнасын, Авон және Стоур өзендерінің қосылған жеріндегі батпақты жерді қиып өтеді. Ол әлі де жұмыс істеп тұрған көпір ретінде сақталған. 1941 жылдың шілдесінде толық өндіріс басталды. Көпірді салуға мыңдаған жұмысшылар мен 650-ден астам фирма, соның ішінде Литтлвудс компаниясы қатысты, өндіріс ақыры айына 25 000 көпір панеліне дейін жетті. Бірінші Бейли көпірлері 1941 жылдың желтоқсанына қарай әскери қызметке енгізілді. Басқа форматтағы көпірлер уақытша Авон және Стоур өзендерін жақын маңдағы шалғынды жерлерде кесіп өту үшін салынды. Сәтті әзірленгеннен және сынақтан өткеннен кейін көпір Корольдік инженерлер корпусының қызметіне қабылданды және 1942 жылы Солтүстік Африкада алғаш рет пайдаланылды. Бастапқы жоба Каллендер-Гамильтон көпірінің патентын бұзды. Бұл көпірдің авторы А. М. Гамильтон өнертапқыштарға сыйлық беру жөніндегі Корольдік комиссияға сәтті өтініш берді. Бейли көпірі Гамильтон көпіріне қарағанда оңай салынды, бірақ тасымалдауға ыңғайлылығы төмен болды. Гамильтонға 1936 жылы Соғыс кеңсесі оның алғашқы көпірлерін пайдаланғаны үшін 4000 фунт стерлинг, ал өнертапқыштарға сыйлықтар жөніндегі Корольдік комиссия 1954 жылы оның кейінгі көпірлерін, негізінен Азияда пайдаланғаны үшін 10 000 фунт стерлинг берді. Генерал-лейтенант сэр Жиффард Ле Кесн Мартель өзінің қорап тәрізді фермалық көпірінің дизайнына тигізген зиян үшін 500 фунт стерлингпен марапатталды. Кейін Бейли өзінің өнертабысы үшін рыцарь атағын алды және 12 000 фунт стерлингпен марапатталды.

Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғашқы қолданысқа енгізілген Бейли көпірі 1942 жылғы 26 қарашада түнінде Тунис, Меджез-эль-Баб маңындағы Меджерда өзені арқылы 237-ші далалық инженерлік ротасымен салынды. Бейли көпірін алғашқы рет ұрыс кезінде салғандар – 3-ші далалық инженерлік ротаның мүшелері, олар Леонфортеде құрылыс жүргізді. Американдықтар Бейли көпірі технологиясын тез қабылдап, оны «Портативті панельдік көпір» деп атады. 1942 жылдың басында АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы бастапқыда «Detroit Steel Products Company», «American Elevator Company» және «Commercial Shearing and Stamping Company» компанияларымен келісімшарт жасасты, кейін тағы бірнеше компаниялар қосылды. Бейли көпірі неміс және итальян әскерлерінің шегіну кезінде көпірлерді қирату мәселесін шешуге көмектесті. Соғыс аяқталғанға дейін АҚШ-тың 5-ші армиясы мен британдық 8-ші армия Сицилия мен Италияда 3000-нан астам Бейли көпірін салды, олардың жалпы ұзындығы 89 км-ге (орташа ұзындығы 30 м) жетті. Италиядағы Сангро өзеніндегі көпірдің орнына салынған бір Бейли көпірінің ұзындығы 343 метрді құрады. Бирмадағы Чиндуин өзенінде салынған тағы бір көпірдің ұзындығы 352 метрге жетті. Мұндай ұзын көпірлерге тіректер немесе понтондық құрылыстар қажет болды. 1944 жылға қарай D күніне дайын бірнеше көпірлер болды, сол кезде өндіріс қарқыны артты. АҚШ та жобаға лицензия алып, өз қажеттіліктері үшін жылдам құрылыс жұмыстарын бастады. 1945 жылы Германияның Rees қаласындағы Рейн өзені арқылы Корольдік Канада инженерлері салған Бейли көпірі «Blackfriars Bridge» деп аталды, оның ұзындығы екі шетіндегі пандустармен бірге 558 м (1814 фут) құрады, ол сол кезде салынған ең ұзын Бейли көпірі еді. Барлығы 600-дан астам компания соғыс кезінде 500 000 тонна немесе 700 000 панельден тұратын 200 мильден астам көпірлерді жасауға қатысты. Италияда кем дегенде 2500 Бейли көпірі, ал басқа елдерде тағы 2000 көпір салынды. Фельдмаршал Бернард Монтгомери 1947 жылы былай деп жазды: «Бейли көпірлері Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтауға зор үлес қосты. Менің операцияларымда, Италиядағы 8-ші армиямен және Солтүстік-Батыс Еуропадағы 21-ші армия тобымен, Бейли көпірлерінің жеткілікті мөлшері болмағанда, мен алға жылжудың қарқынын сақтай алмас едім».

Соғыстан кейінгі қолданыстар

Skylark ұшыру мұнарасы Вумерада Бейли көпірінің құрамдас бөліктерімен салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Онтарио гидроэлектр энергетикасы комиссиясы Канаданың соғыс активтері корпорациясынан үлкен мөлшерде соғыс артығын сатып алды. Комиссия кеңсе ғимаратында көпір салуды қолданды. Гидроэлектрлік жобада 200 000 тоннадан астам көпір пайдаланылды. Онтарио үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыстан бірнеше жыл өткен соң Бейли көпірлерінің компоненттерінің ең үлкен иегері болды. 1954 жылы Хазел дауылынан кейін көпірлердің кейбірі Торонто аймағында бұрынғы көпірлерді ауыстыру үшін пайдаланылды. 2-ші инженерлік полк салған Олд-Финч даңғылындағы Бейли көпірі әлі күнге дейін қолданыстағы соңғы көпір. Ең ұзын Бейли көпірі 1975 жылдың қазан айында пайдалануға берілді. Бұл екі жолақты көпір Австралияның Хобарт қаласында Дервент өзенінен өтеді. Бейли көпірі 1977 жылдың 8 қазанында Тасман көпірі қайта салынғанға дейін пайдаланылды. Бейли көпірлері бүкіл әлемде, әсіресе шалғай аймақтарда көпір салу құралы ретінде кеңінен қолданылады. 2018 жылы Үндістан армиясы Мумбаидегі Elphinstone Road, Currey Road және Ambivli теміржол стансаларында үш жаңа жаяу жүргіншілер көпірін тұрғызды. Бұл көпірлер бірнеше ай бұрын болған және 23 адамның қаза болуына әкелген қадамдау салдарынан жылдам салынды. АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы Бейли көпірлерін құрылыс жобаларында, соның ішінде Гавайидегі Хана тас жолындағы төтенше жағдайға байланысты ауыстыру көпірінде пайдаланады. Торонтодағы Дуфферн көшесіндегі көпірлердің солтүстік жағында 2014 жылдан бері екі уақытша Бейли көпірі пайдаланылып келеді. 2017 жылы Ирландия армиясы алғашқы көпір су тасқынынан қирағаннан кейін, Донегал округіне қарасты Кэбри өзенінің арғы жағындағы көпірдің орнына Бейли көпірін салды. 2021 жылы Рижменамда (Бельгия) Дийле өзенінің арғы жағына қазылған топырақты тасымалдау үшін Бейли көпірі салынды. Көпір жүк көліктеріне қала орталығынан өтуді болдырмай, өзеннен өтуге мүмкіндік берді. 2021 жылдың наурыз айында Мичиган көлік департаменті М 30 тас жолындағы ескі құрылымның 2020 жылдың мамыр айындағы су тасқынынан және одан кейінгі Эденвилл бөгетінің бұзылуынан кейін жойылғаннан кейін, оны уақытша қайта қосу үшін Бейли көпірін салды. Департамент алдағы жылдары уақытша көпірдің орнына тұрақты құрылысты орнатады. 2023 жылы Окленд мерейтойының демалыс күндері су тасқынынан және Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында Габриэль циклонынан кейін, қауымдастарды қайта байланыстыру үшін Бейли көпірлері орнатылды. 2023 жылы Мадридте су тасқыны болғаннан кейін, испан армиясы Алдеа-дель-Фресно ауылында Бейли көпірін салуға кіріседі.