Кіріспе
Øresund көпірі – Дания мен Швецияны байланыстыратын Øresund бұғазы арқылы салынған теміржол және автомобильдік кабельдік көпір. Бұл Еуропадағы екінші ең ұзын көпір, ол автомобиль және теміржол қозғалысын бір құрылымда біріктіреді және Швеция жағалауынан бұғаздың ортасындағы Пейберхолм жасанды аралына дейін созылады. Көлденең өтуді Пейберхолмнен Данияның Амагер аралына дейінгі Дрогден туннелі аяқтайды. Көпір Скандинавия түбегіндегі автомобиль және теміржол желілерін Орталық және Батыс Еуропамен байланыстырады. Бұдан өзге, деректерді жіберу кабелі көпірді Орталық Еуропа мен Швеция арасындағы интернет деректерінің негізгі магистраліне айналдырады. Халықаралық Еуропалық E20 тас жолы автомобильмен, ал Øresund желісі теміржолмен көпір арқылы өтеді. Ұлы белдеудің (1988–1998) құрылысы, Зеландияны Фюнмен, одан әрі Ютландия түбегіне жалғаған және Øresund көпірі Орталық және Батыс Еуропаны Швециямен автомобиль және теміржол арқылы байланыстырды. Көпірді Йорген Ниссен, Клаус Фальбе Хансен (Ove Arup and Partners), Нильс Гимсинг және Георг Ротне жобалады. Тоннельді қазуға байланысты қосымша шығындар мен күрделілік, көпірдің осы бөлігін көтерудің орнына, жақын орналасқан Копенгаген әуежайының әуе трафигіне кедергі келтірмеу, кез келген ауа райында кемелер үшін еркін өтуге арналған арнаны қамтамасыз ету және мұздың бұғазды жабуына жол бермеу мақсатымен негізделген. Құрылыс 1995 жылы басталды және көпір 2000 жылдың 1 шілдесінде қозғалысқа ашылды. Көпір 2002 жылы IABSE үздік құрылысы сыйлығына ие болды.
The Øresund or Öresund Bridge is a combined railway and motorway cable stayed bridge across the Øresund strait between Denmark and Sweden. It is the second longest bridge in Europe with both roadway and railway combined in a single structure, running nearly from the Swedish coast to the artificial island Peberholm in the middle of the strait. The crossing is completed by the Drogden Tunnel from Peberholm to the Danish island of Amager. The bridge connects the road and rail networks of the Scandinavian Peninsula with those of Central and Western Europe. A data cable also makes the bridge the backbone of Internet data transmission between central Europe and Sweden. The international European route E20 crosses via road, the Øresund Line via railway. The construction of the Great Belt Fixed Link (1988–1998), connecting Zealand to Funen and thence to the Jutland Peninsula, and the Øresund Bridge have connected Central and Western Europe to Sweden by road and rail. The bridge was designed by Jørgen Nissen and Klaus Falbe Hansen from Ove Arup and Partners, and Niels Gimsing and Georg Rotne. The justification for the additional expenditure and complexity related to digging a tunnel for part of the way, rather than raising that section of the bridge, was to avoid interfering with air traffic from the nearby Copenhagen Airport, to provide a clear channel for ships in good weather or bad, and to prevent ice floes from blocking the strait. Construction began in 1995, with the bridge opening to traffic on 1 July 2000. The bridge received the 2002 IABSE Outstanding Structure Award.
Тарих
Оресунды байланыстыру үшін тұрақты құрылыс идеялары ХХ ғасырдың басында, алғашқы онжылдықта айтылған. 1910 жылы шведтік парламентке Салтхолм аралы арқылы жер үсті жолымен жалғастырылатын екі туннельдік бөлімнен тұратын теміржол туннелінің жобасы ұсынылды. Оресунд арқылы көпір тұжырымын алғаш рет 1936 жылы Данияның ұлттық тас жол желісін ұсынған инженерлік фирмалардың консорциумы ұсынды. Бұл идея Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тоқтатылды, бірақ соңынан қайта қарастырылып, 1950 және 1960 жылдары түрлі Дания-швеция үкіметтік комиссияларында жан-жақты зерттелді. Жоба Мальмё мен Салтхолм арасындағы көпірді, Салтхолм мен Копенгагенді байланыстыратын туннельді, сондай-ақ Хельсингёр мен Хельсингборг арасындағы Оресунд арқылы екінші теміржол туннелін қамтыды. Алайда, экономикалық жағдайдың нашарлауы және экологиялық алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты бұл жоба 1978 жылы тоқтатылды. 1980 жылдары экономикалық жағдай жақсарғаннан кейін, қызығушылық қайта оянды және үкіметтер 1991 жылы жаңа келісімге келді. OMEGA орталығының баяндамасында көпір құрылысының басты себептері ретінде келесілер көрсетілді: Данияның тәж мұрагері Фредерик пен Швецияның тәж мұрагері Виктория 1999 жылдың 14 тамызында көпір-туннельдің ортасында кездесіп, құрылысының аяқталуын тойлады. Ресми ашылу рәсімі 2000 жылдың 1 шілдесінде өтті, онда Данияның королевасы Маргрете II және Швецияның королі Карл XVI Густав шараның үй иесі және иесі болды. Роскилде фестивалінде үш даниялық және үш шведтің қатысуымен болған тоғыз адамның қазасына байланысты, рәсім бір минуттық үнсіздікпен басталды. Көпір-туннель сол күні жалпы қолданысқа ашылды. 2000 жылдың 12 маусымында, ашылу рәсіміне екі апта қалғанда, 79 871 жүгіруші Данияның Амагер қаласынан Швецияның Скене қаласына дейінгі Broloppet жарысына қатысты. Екі кешігуге қарамастан – теңіз түбінде табылған жарылмаған 16 Екінші дүниежүзілік соғыс бомбалары және қате орналасқан туннель сегменті – көпір-туннель жоспардан үш ай бұрын аяқталды. Көпір ашылғаннан кейін алғашқы жылы Дания мен Швеция арасындағы трафик 61 пайызға өскенімен, трафик көлемі күтілгендей жоғары болмады, мүмкін, жол төлемінің жоғары болуына байланысты. Алайда, 2005 жылдан бастап трафик көлемі жылдам өсті. Бұл Малмёдегі төмен бағалы тұрғын үйлерді пайдаланып, шведтердің Данияда жұмыс істеу үшін үй сатып алуымен байланысты болуы мүмкін. 2012 жылы автомобильмен өту құны DKK 310, SEK 375 немесе €43 болды, ал тұрақты пайдаланушыларға 75% дейін жеңілдіктер ұсынылды. 2007 жылы Оресунд көпірі арқылы шамамен 25 миллион адам саяхаттады: 15,2 миллионы автомобильмен және автобустармен, ал 9,6 миллионы пойызбен. 2009 жылға қарай бұл көрсеткіш автомобильмен, автобустармен немесе пойызбен 35,6 миллионға жетті.
Көпір
Бұл көпір Швеция мен Данияның Амагер аралы арасындағы қашықтықтың жартысын қамтиды, екі елдің шекарасы шведтік жағынан басталады. Құрылыстың массасы 82 000 тоннаға жетеді және көпірдің бүкіл ұзындығы бойынша созылған көлденең арқалықта төрт жол бағытының астында екі теміржол бағыты орналасқан. Үш кабельдік бөлімдерге дейінгі екі жақта да арқалық бетон тіреулермен бекітіледі. Екі жұп еркін тұрған кабельдік тіреу мұнараларының биіктігі жоғары, бұл басты аралықтан кемелердің қауіпсіз өтуіне мүмкіндік береді, бірақ көптеген кеме капитандары Дрогден туннелінің үстіндегі тосқауылсыз Дрогден бұғазы арқылы өтуді артық көреді. Кабельдік басты аралықтың ұзындығы шамалы. Ауыр теміржол трафигін тасымалдау үшін қажетті қатаңдық пен мұздың көп жиналуына төтеп беру мақсатында арқалық және кабельдік жүйе таңдалды. Көпір кейде қатты ауа райы кезінде, мысалы 2013 жылғы қазан айындағы Сент-Джуд даулы кезінде қысқа мерзімге жабылады. Көпірге әсер ететін жоғары бойлық және көлденең жүктемелерді ескере отырып, сондай-ақ жоғарғы және төменгі құрылымдар арасындағы қозғалыстарды өтеу үшін, әрқайсысының салмағы шамамен 2 кг болатын, бойлық бағытта 2 кг дейін және көлденең бағытта 2 кг дейін тік жүктемелерді көтере алатын тіреулер орнатылған. Тіреулерді жобалау, өндіру және орнату швейцариялық Mageba инженерлік компаниясымен жүзеге асырылды. Кейбір жел және температура жағдайларында көпірдегі бірнеше кабельдердің қозғалысынан туындаған діріл мәселесі кабельдердің ортасына жұптармен орнатылған серіппелі демпферлерді орнату арқылы шешілді. Осы демпферлердің екеуі үздіксіз мониторинг үшін лазерлік сенсорлармен жабдықталған. Бұл серіппелі демпферлерді сынау, әзірлеу және орнату European Springs мамандары жүзеге асырды.
Пеберхолм
Көпір Пейберхольм (Бұрыш аралы) жасанды аралында Дрогден туннеліне қосылады. Даниялықтар осы атауды солтүстікке қарай орналасқан Салтхолм (Тұз аралы) табиғи аралын толықтыру үшін таңдады. Пейберхольм – шведтік тау жыныстарынан және көпір мен туннель құрылысы кезінде қазылған топырақтан салынған табиғи қорық, ұзындығы шамамен 4 километр, ал орташа ені 6 метр, биіктігі 15 метр.
Дрогден туннелі
Peberholm пен Данияның ең жақын елді мекені – Амагер аралындағы Каструптағы жасанды жартыарал арасындағы байланыс ұзақ Дрогден туннелі (Drogdentunnelen) арқылы қамтамасыз етіледі. Ол суға батырылған түтікшеден және әр екі шетіндегі кіреберіс туннельдерінен тұрады. Түтікше туннелі 20 дайын темір бетон сегменттен құралған – әрқайсысы 55 000 тонна салмақты, әлемдегі ең ірі сегменттер – және теңіз түбінде қазылған арнада біріктірілген. Туннельдегі екі түтік теміржолға, екі түтік жолға арналған, ал төтенше жағдайларға дайындық үшін кішкентай бесінші түтік қарастырылған. Түтікшелер қатар орналасқан.
Темір жол көлігі
Темір жол желісін Швецияның көлік басқармасы (Trafikverket) және Данияның темір жол инфрақұрылымын басқарушы Banedanmark бірлесіп басқарады. Жолаушылар пойыздарын тасымалдауды Skånetrafiken және Данияның азаматтық авиация және темір жол басқармасы (Trafikstyrelsen) Øresundståg брендімен тапсырады, қазіргі операторлар Transdev және DSB болып табылады. Копенгаген аймағын Мальмёмен және Швецияның оңтүстігін Гетеборг пен Кальмарға дейін жалғастыратын жаңа екі кернеулі пойыздар сериясы жасалды. SJ көпірден X2000 пойыздарын пайдаланады, олар Гетеборг пен Стокгольмге қатынайды. Копенгаген әуежайының Каструп станциясы батыс көпір басына жақын орналасқан. 2022 жылдың желтоқсанынан бастап пойыздар күндіз әдетте 15 минут сайын, ал түнде екі бағытта да сағатына бір рет жүреді. Сағаттардағы қысқа уақыт ішінде қосымша Øresundstrains тасымалданады. Жүк пойыздары да осы өткелді пайдаланады. Темір жолдың бөлігі екі рельсті, 1435 мм енді және сағатына дейін 1435 км жылдамдыққа жетеді, бірақ Данияда, әсіресе туннель бөлігінде баяу жүреді. Дания мен Швеция темір жол желілерінің электрлендіру және сигнализация жүйелерінің өзгешелігіне байланысты қиындықтар туындады. Шешім ретінде, Швециядағы Лернакендегі шығыс көпір басына жеткенше электр жүйесі шведтік 15 кВ, 16,7 Гц-тен даниялық 25 кВ, 50 Гц-ке ауыстырылады. Көпірдің бойындағы жол стандартты швед жүйесі бойынша сигнализацияланады. Пеберхольмде желі даниялық сигнализацияға ауысады, ол туннельге дейін жалғасады. Дания стандартындағы және швеция стандартындағы локомотивтерді алмастыру мүмкін емес. Көпірді пайдаланатын барлық теміржол көліктері екі елдің де стандарттарына сәйкес жасалуы керек. Швецияда пойыздар сол жақтан, ал Данияда оң жақтан жүреді. Алғашқыда ауысу сол кездегі аялдама болған Мальмё орталық станциясында жасалды. 2010 жылы Malmö City Tunnel ашылғаннан кейін, Мальмёнің солтүстігіндегі Burlöv-те туннель салынды, онда оңтүстікке қарай бағытталған екі жол солтүстікке қарай бағытталған екі жолдан өтеді. Осылайша, Мальмёдегі темір жол даниялық стандартты қолданады.
Шекаралық тексерулер
Швеция мен Дания 1950 жылдардан бері Солтүстік елдердің паспорттық одағының құрамында болғандықтан, екі ел арасындағы шекаралық бақылау ондаған жылдар бойы жойылды және саяхатшылар әдетте Эресунн көпірі арқылы еркін өте алады. 2001 жылы екі ел де Шенген аймағына қосылды, содан бері шекаралық бақылауды жою Еуропалық Одақ заңнамасымен, атап айтқанда Шенген жиынтығымен реттеледі. Алайда, 2015 жылдың қарашасында Еуропалық мигранттық дағдарыс кезінде Швеция Шенген жиынтығының уақытша ішкі шекаралық бақылауды қайта енгізу ережелеріне сәйкес Даниямен шекарасында уақытша шекаралық бақылау енгізді. Осылайша, Даниядан Швецияға келетін саяхатшылар (бірақ Швециядан Данияға келетін саяхатшылар емес) жарамды паспорт немесе ұлттық жеке куәлік (ЕО/ЕЭА елдерінің азаматтары үшін) немесе басқа елдердің азаматтары үшін – паспорт пен кіру визасын (қажет болған жағдайда) көрсетуі керек. Бұл қадам Солтүстік елдер арасындағы 60 жылдық шекаралық бақылаусыз саяхат дәуірінің аяқталуын білдірді. 2016 жылдың қаңтар айында бұл шекаралық шаралар арнайы тасымалдаушылардың жауапкершілігімен күшейтілді, бұл автобус, пойыз және паром компаниялары сияқты тасымалдаушыларды Швецияға бағыт алған автобусқа, пойызға немесе паромға отырғанға дейін Даниядан келген барлық жолаушылардың жеке басын тексеруге міндеттеді. Мұндай құжаттары жоқ жолаушыларға қызмет көрсету үшін 50 000 швед кроны көлемінде айыппұл салынды. Бұл, мысалы, Даниядағы Каструп әуежайындағы теміржол стансасында жеке күзетшілердің тексеру жүргізуіне әкеп соқты, бұл жолаушылар үшін туындаған кешігулерге байланысты наразылық тудырды. 2017 жылдың мамырында Швеция тасымалдаушылардың жауапкершілігін алып тастады, бірақ Эресунн көпірінің швед жағында Швеция полициясы жүргізетін қалыпты шекаралық бақылау сақталды. Шенген шегаралық кодексіне сәйкес, бұл шекаралық бақылау тек алты айға ғана рұқсат етіледі, сондықтан оны жылына екі рет жаңарту қажет.
Шығындар мен пайда
2000 жылғы баға индексіне сәйкес, автожол және теміржол желілерін қоса алғанда, Øresund Connection-нің құны 30,1 млрд. даттық крона (~4,0 млрд. евро) болды, ал көпірдің құны 2003 жылы 2037 жылға дейін қайтарылатыны күтілді. 2006 жылы Швеция Мальмё қалалық туннелінің құрылысын бастады, бұл 9,45 млрд. шведтік крона тұратын және 2010 жылдың желтоқсанында аяқталған көпірмен байланыс. Бұл байланыс пайдаланушылардың қаражатымен толығымен қаржыландырылады. Компанияның жартысы Дания мемлекетіне, жартысы Швеция мемлекетіне тиесілі. Бұл компания байланысты қаржыландыру үшін үкімет кепілдік берген несиелер алды, ал пайдаланушы төлемдері – оның жалғыз кірісі. Қозғалыс артып, бұл төлемдер пайыздарды төлеуге және несиелерді қайтаруды бастауға жеткілікті, бұл процеске шамамен 30 жыл уақыт қажет деп күтілуде. Салық төлеушілер көпір мен туннельге төлемеді, бірақ салық ақшасы құрлықтағы байланысқа жұмсалды. Дания тарапынан құрлықтағы байланыстың ішкі пайдасы бар, негізінен әуежайды теміржол желісімен байланыстыру үшін. Мальмё қалалық туннелі қаланың оңтүстік бөлігін теміржол желісімен байланыстырып, Мальмё қаласына және одан көп пойыздардың қатынай алуына мүмкіндік береді. Øresund комитетінің мәліметінше, көпірдің арқасында қозғалыстың ұлғаюы және жол шығындарының төмендеуі нәтижесінде екі жағалауда да 57 млрд. даттық крона немесе 78 млрд. шведтік крона (~8,41 млрд. евро) ұлттық экономикалық пайда әкелді. Жылдық пайда 6,5 млрд. шведтік кронаға бағаланады, бірақ интеграция мен мобильділіктің алдында тұрған үш негізгі кедергіні жою арқылы бұл көрсеткішті 7,7 млрд. шведтік кронаға дейін арттыруға болады. Оның ішіндегі ең үлкен кедергілер – Швециядағы ЕО емес азаматтарының Данияда жұмыс істеуге құқығының болмауы және көптеген кәсіби біліктіліктердің өзара танылмауы. 2021 жылғы зерттеуде көпір Мальмёде инновациялардың өсуіне ықпал еткені анықталды. Басты механизм – жоғары білікті жұмысшылардың Мальмёға тартылуы. 2022 жылғы зерттеуде көпір аймақтағы жұмысшылардың орташа жалақысын 13,5%-ға арттырғаны анықталды, себебі көпір еңбек нарығының көлемін кеңейтті.
Мәдени сілтемелер
Көпір өз атын "The Bridge" атты скандинавиялық нуар телесериалына берген, ол көпірдің маңындағы аймақта өтеді. 2013 жылы Мальмеде өткен "Евровидение" ән байқауында көпір, Швеция мен Еуропаның қалған бөлігі арасындағы байланысты символдайтын сахналық безендірудегі ұқсас элементтің шабыт көзі болды. 2014 жылы Manic Street Preachers тобының "Futurology" альбомындағы "Walk Me to the Bridge" әні көпірден шабыт алды.
Қоршаған ортаға әсері
Көпірдің су астындағы бөліктері теңіз жануарларымен қапталып, жасанды риф қызметін атқарады.