Дамарис Кадворт Машем: Англиялық философ және теологтың өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Британдық философ және теолог (1659–1708)

Дамарис Кудворт, Леди Машам (18 қаңтар 1659 – 20 сәуір 1708) – ағылшын жазушысы, философ, теолог және әйелдер білімі үшін күрескен адам, оны көбінесе феминистік идеялардың алға басушысы деп сипаттайды. Ол көру қабілетінің нашарлығы мен формалды жоғары білімге қол жеткізе алмауына қарамастан, замандас көрнекті ойшылдарының құрметіне ие болды. Көптеген хат алмасулармен қатар, ол екі еңбек жариялады: «Құдайға деген махаббат туралы әңгіме» (1696 ж.) және «Адал немесе христиандық өмірге қатысты ойлар» (1705 ж.). Ол философ Джон Локкпен болған ұзақ және өзара ықпалдасқан достығымен ерекше атақты.

Ральф Кудворт (1617-88)

Дамарис Кудворт, 18 қаңтар 1659 жылы туған, өзінің "Әлемнің нағыз зияткерлік жүйесі" атты зор еңбегіне мол білім мен жаңалық енгізді (оның бірінші, маңызды бөлігі 1671 жылы аяқталды, ал 1678 жылы жарияланды). Атеистік тағдыршылдыққа тікелей қарсы тұрып, оның еңбегі кальвинистік дінтанымның кейбір аспектілерін сынап, шамалас замандасы Рене Декарттың идеялары негізінде және Томас Гоббсқа қарсы бағытталды.

Дамарис Крэдок Андреус (1695 жылы қайтыс болған)

Оның анасы Дамарис, Дамарис пен Мэтью Крэдоктың қызы (1641 жылы қайтыс болған), алғаш рет Лондонның саудагер азаматы Томас Андревске (1653 жылы қайтыс болған) (Коммунальттік Лондонның Лорд-мэрі сэр Томас Андревстің ұлы) үйленді. Осы некеден бірнеше жарты бауырлары мен қарындастары болды. Анасының келіншегі Ребекка (Мэтью Крэдоктың жесірі) кейін Эммануэль колледжінің платонисті Бенджамин Уиткотке үйленді, оның қызы әкесінің досы доктор Джон Уортингтонға (1657 ж.) үйленді. Анасының туысқандары арқылы Дамарис (Леди Машам) Этон провинциясының басшысы (1680–95) Закари Крэдок пен Уикхамбрук, Саффолк аймағының бейресми мұғалімі Сэмюэл Крэдоктың (екеуі де 1640 және 1650 жылдары Кембридждегі Эммануэль колледжінде білім алған) туысы болды. Дамарис Кудворттың жарты қарындасы Дамарис Андревс (1687 ж. қайтыс болды) Эдвард Абниге, студент, түлек және Крайст колледжінің мүшесі (1649 жылдан) үйленді, ол екі құқық саласының докторлық дәрежесін (LL. D) алды және оған үйлену үшін (1661) мүшелігінен бас тартты. Оның жарты ағасы Джон Андреус (1688 жылдан кейін қайтыс болды) сондай-ақ Крайст колледжінде оқыды (1664 жылдан бастап) және онда стипендия алды (шамамен 1675 жылға дейін). Оның тағы бір жарты ағасы, Мэтью Андревс (1674 жылы қайтыс болды), Квинс колледжіне (1663/64) түсіп, қайтыс болған кезде онда мүше болды. Ал оның ағасы Чарльз Кэдворт, Үндістанда қайтыс болған (1684), және оның оған деген жылы сезімін Локк байқаған, Кембридждегі Тринити колледжінде білім алған болуы мүмкін; оның басқа ағалары Крайст колледжінде оқыды: Джон Кэдворт (Джон Андревстің шәкірті, кейін грек тілінен лекция оқыған және оқытушы (1672–84)), және Томас Кэдворт.

Білім

Оның ерте өмірінде формалды білім алғаны туралы жазба қалмағанмен, отбасылық ортаның ерекше колледждік атмосферасы (және оның әкесінің платонист айналысына таныс болуы) оған жоғары білім әйелдерге көбінесе қол жетімді болмаған дәуірде үлкен артықшылықтар мен түсініктер берді. Оның әкесінен оқығаны немесе ой-өрісінің дамуы үшін, әсіресе Джон Норриске (оның ертедегі серігі, кейін пікір таласы туған) қарыздар деген пікірлерге толық сенудің қажеті жоқ: ол колледж өміріне қатысқан ғалымдардың білімді үйінде өскен зерек жас әйел болды. Дамарис бала тәрбиесінде ананың ролінің маңыздылығын баса көрсетті. Джон Локка жазған алғашқы хаттары оның философиялық пікірталасқа қабілетті екенін, әкесінің платонистік көзқарастарын талқылай алатынын және көптеген платонистік еңбектерді білетінін көрсетеді. 1682 жылға қарай ол заманауи философияны жақсы меңгерген еді. Бұл оның көру қабілетінің нашарлығына қарамастан болды, ол қалағандай көп оқи алмады. Бұл туралы медициналық құжаттама жоқ: Джон Норрис өзінің "Адам өмірінің қалып-құрылысы туралы ойлар" (1690 ж.) атты еңбегінде оның "соқырлығынан" айтқан, бірақ ол оған қарсы шығып, түзету жасады. Джон Локк та Филип ван Лимборхпен хат алысқанда оның көру қабілетіне сілтеме жасаған. Оның ғалымдық қызметі, сол замандағы әйелдер үшін ерекше екендігі, осы кемшілікке қарамастан іске асырылды.

Неке (1685) және аналық

1685 жылы Дамарис Кудворт (26 жаста) Эссекс графтығындағы Хай Лавердегі Оутс сарайының 3-ші баронеті сэр Фрэнсис Машамға (1646–1723) үйленді (одан кейін ол Леди Машам атанды). Сэр Фрэнсис (жесір) бұрынғы әйелі Мэри Скотттан сегіз баланың әкесі болған, соның ішінде сарай қызметкері Самуил, 1-ші лорд Машам (1678/9–1758) да бар еді. Олардың бір ұлы болды: Фрэнсис Кудворт Машам (1686–1731). Олардың жеке қарым-қатынастары туралы көп мәлімет жоқ: бұл неке әлеуметтік немесе білім беруде үлкен жетістікке алып келмесе де, қауіпсіздік қамтамасыз етті. 1688 жылы әкесі Ральф Кудворт қайтыс болғаннан кейін, ол кітапханасынан қалаған ағылшын кітаптарын оған мұра етіп қалдырды. Анасы қызының үйімен тығыз байланыста болды, және ол қайтыс болғанда (1695 ж.) қызына көп көмек көрсетті, сондай-ақ Джон Локк, Эдвард Кларк және епископ Эдвард Фаулерді (оның өсиет орындаушысы) немересі Фрэнсис Кудворт Машамның (кейіннен Канцлерлік сотқа есеп беруші басшысы болған) болашақ әл-ауқаты үшін сенімділер ретінде тағайындады.

Хат-хабар және басылымдар

Жиырмадан асқаннан бастап ол Джон Локкпен (өмірінің соңына дейін) тығыз жеке қарым-қатынаста болды. Оларды ортақ досы Эдвард Кларк жақындастырған болуы мүмкін. Олар 1682 жылға дейін танысып, көптеген жеке, көбінесе әдемі хаттар алмастырды. Локк оны Филипп ван Лимборхқа жазған хатында керемет деп сипаттады: "Ол леди теология және философия саласындағы білімімен және өте ерекше ойлау қабілетімен көзге түседі, сондықтан сіз одан білім және оны пайдалану мүмкіндігі жағынан басым болатын көптеген еркектерді таба алмайсыз". Локктың өсиетінің көп бөлігі Дамарис, Леди Машам және оның ұлы Фрэнсиске арналған сыйлықтарға, мұраларға және шараларға берілген. 1705 жылы Локктың соңғы күні (сол кезде Леди Машам оның қасында болды) және оның мінез-құлқы туралы есеп жарияланды. Олар үнемі бірге болып, идеялар мен теорияларды талқылады және көптеген теологтар мен философтарды (соның ішінде сэр Исаак Ньютон және Франсискус Меркурий ван Гельмонтты) қабылдады. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы еңбегін – «Құдайға деген махаббат туралы әңгіме» (1696) жариялады, ол Джон Норристің «Практикалық әңгімелерге» жауап болды. Локк қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің ең танымал еңбегін – «Адал немесе христиандық өмірге қатысты ойлар» (1705) жариялады. Готфрид Вильгельм Лейбницпен хат алысулары олардың теорияларын, соның ішінде оның «Алдын ала белгіленген үйлесім» жұмысын, оның әкесі Ральф Кудворттың еңбектерін және дене мен жан арасындағы қарым-қатынасты зерттеді.

Өлім (1708), ескерткіш және суреттер

Өмірінің соңына таман, өт тастарынан қатты ауыратын Машам өзінің денсаулығын жақсарту үмітімен Бат қаласына сапар шекті. Дамарис Кудворт Машам Отесте қайтыс болды (20 сәуір 1708 ж.), және Бат аббаттығының орталық дәлізіне жерленді. Оның қабіріне: "Оның білімі, есі, зердесі, өткірлігі, сондай-ақ шыншылдығы мен шындықтың құндылығы" (Баллард, 337) деп жазылған.

Портреттер

Дамарис Кудворт Машамның қазірге дейін сақталған портреті белгілі емес. Мүліктің тізімінде оның анасының портреті болғаны, ал Джон Локк Сэр Годфри Кнеллерден (1704) бір сурет жасауды тапсырған, бірақ олардың екеуі де жоғалып кеткен сияқты.

Философия және адвокация

Ғалымдар (Жаклин Броуд және Лоис Франкел сияқты) Дамарис Кудворт Машамның қоғамдық еңбектерін әкесінің платонизмі, Локк теориялары мен аргументтері және оның протофеминистік идеалдары мен жақтаушылығының үйлесімі деп сипаттайды. Ол ерлер мен әйелдердің моральдық өлшемдеріндегі екіұстамалықты және әйелдердің жоғары білімге қол жеткізе алмауына сын көтерді. Дамарис Кудворт Машам "Жақсы немесе христиандық өмірге қатысты ойлар" (1705) атты еңбегінде әйелдерге берілетін білімнің нашарлығына қатысты екі маңызды мәселені көтеріп, былай дейді: Біріншіден, әйелдерге нашар білім беру оларды балаларына тиісті білім беруге жарамсыз етеді (өйткені сол кезде көптеген балаларға аналары алғашқы білім берген, ал білім көбінесе элитаның өкілдеріне ғана қол жетімді болған). Ол былай деп жазады: "Ақыл-ойының жетілуі, әйелдерге олардың жетістіктері үшін қажет болғанымен, ақылға қонымды жаратылыстар ретінде; сондай-ақ, балаларын жақсы тәрбиелеуі үшін және отбасында пайдалы болуы үшін де қажет болғанымен, олар ер адамдарға сирек ұсынылады. Олар ақымақтықпен ақшаның барлық мәселені шешетінін ойлайды, көбінесе әйелге үйленгенде басқа ештеңеге көңіл бөлмейді. Ақымақ әкелер мен білімі жоқ аналар арасында қыздар өмір бойы дәстүрлі пікірлерді ақылдан артық санайды". Дамарис Кудворт Машам бұл жерде әйелдерге жоғары білім беруге рұқсат етудің бүкіл адамзатқа пайдалы боларын айтады, өйткені бұл оларға ұлдары мен қыздарын жақсы тәрбиелеуге және қоғамдағы ақыл-ойының дамуына ықпал етуге мүмкіндік береді. Екіншіден, Кудворт әйелдердің білімге қол жеткізуі балаларының рухани әл-ауқаты ғана емес, өздерінің де қажеттігі екенін айтады. Ол "Әйелдердің де еркектер сияқты құтқарылуға тиіс жандары бар" деді, және ақыл-ойымен жарылқаған әйелдер өздерінің діни сенімдерінің негізгі принциптерін және құндылықтарын түсінуі керек. "Оларға діннің талаптарына қатысты, олар мынадай және мынадай нәрселерге сенуі және оларды істеуі керек делінеді, себебі Құдай Сөзі осылай талап етеді, бірақ олар бұл нәрселердің дұрыс-бұрыс екенін анықтау үшін Киелі кітаптарды өздері зерттеп қарамайды". Ол әйелдің міндеті мен білімі "ер адамдардың белгісіз және өзгермелі пікірлеріне" емес, негізделген болу керек екенін алға тартты. Локк осы трактаттың әртүрлі редакцияларында жұмыс істеді (1689 жылдан 1704 жылы қайтыс болғанға дейін), осы уақытта ол Машамдармен бірге Оутс, Хай Лавер, Эссекс қаласындағы олардың сарайында тұрды. Сондықтан Дамарис Кудворттың осы редакциялардың кейбір аспектілеріне интеллектуалдық ықпал еткені мүмкін. "Билік туралы" бөлімін қайта қарастыруда Локк Ральф Кудворттың көптеген идеяларын қабылдаған сияқты (әсіресе оның жарық көрмеген қолжазбаларында қамтылған, олар оның "Ғаламның шынайы интеллектуалдық жүйесі" (1678) екінші және үшінші бөліктері деп саналады). Бұл қолжазбалар Дамарис ағасы Джон Кудворттың өліміне дейін (1726 ж.) оның қолында болмаса да, Ральф Кудворттың Локк еңбегіне тигізген әсерін жоққа шығаруға болмайды, және кейбір тарихшылар "Билік туралы" екінші редакция кезінде Локке әсер еткен Дамарис Кудворт Машамның өзі (әкесінің еңбектерімен таныс) болуы мүмкін деп санайды. Дамарис Кудворт Машам өзінің әкесінің еркін ерік туралы идеяларына (оның үшінші қолжазбасында қамтылған) ұқсас пікірлер білдірді, олар оның "Кейбір ойлар" басылымында кездеседі: "Жаратылыстың Жаратушының еркіне қайшы әрекет ету қабілеті болмаса, кез келген Жаратылғанның лайықтылығы немесе өзіндік артықшылығы болуы мүмкін емес; Сондықтан Жаратылғанның кемелсіздігінің қажетті салдары ретінде Әлемде Құдайдың еркіне қайшы әрекет етуге рұқсат етіледі, Жаратылғанның ең үлкен сыйы ретінде, атап айтқанда, еркіндік немесе іс-әрекет бостандығы". Осыдан оның әкесі еркін ерік және детерминизмді жоққа шығару туралы көптеген идеяларын Дамариске (тікелей оның қолжазбаларын оқып немесе философиялық талқылаулардағы білімі арқылы) жеткізгені мүмкін екені көрінеді.

Often touted as the "Lockean feminist" by scholars (such as Jaqueline Broad and Lois Frankel), Damaris Cudworth Masham's public works consisted of a mix between her father's Platonism, Lockean theories and arguments, and her own proto feminist ideals and advocacy. She criticised the double standard of men and women's moralities and women's lack of access to higher education. In her Occasional Thoughts in reference to a Vertuous or Christian Life (1705), Damaris Cudworth Masham makes two important points regarding the inferior education given to women. Firstly, she argues that giving an inferior education to women leaves them unfit to be able to give their children a proper education (since most children, during this period, were given early education by their mothers and education was still mostly reserved for members of the elite). She writes,
“The improvements of Reason, however requisite to Ladies for their Accomplishment, as rational Creatures; and however needful to them for the well Educating of their Children, and to their being useful in their Families, yet are rarely any recommendation of them to Men; who foolishly thinking, that Money will answer to all things, do, for the most part, regard nothing else in the Woman they would Marry Girls, betwixt silly Fathers and ignorant Mothers, are generally so brought up, that traditionary Opinions are to them, all their lives long, instead of Reason." Here, Damaris Cudworth Masham argued that it would be a benefit to all mankind should women be allowed access to higher education since it would allow them to educate better their sons and daughters and advance reason in society. Secondly, Cudworth argued that women should have access to education for not only their children's spiritual welfare but for their own. She argued that “Women have Souls to be sav’d as well as Men,” and that, by being blessed with rational thinking, it was imperative for women to understand the principles and values behind their own religious beliefs. “They [women] are, perhaps sometimes told in regard of what Religion exacts, They must Believe and Do such and such things, because the Word of God requires it; but they are not put upon searching the Scriptures themselves, to see whether, or no, these things are so." She further argued that a woman's duty and knowledge should not be grounded on the "uncertain and variable Opinions of Men" Locke worked on various revisions of this treatise (between 1689 until his death in 1704), during which time he resided, with the Mashams, at their manor of Oates, High Laver, Essex. Thus, it is not unlikely that Damaris Cudworth would have had some intellectual influence over aspects of these revisions. In revising the section "Of Power", Locke seems to adopt many of Ralph Cudworth's ideas (and especially those contained in his unpublished manuscripts, which are considered the second and third parts to his The True Intellectual System of the Universe (1678)). Even though these manuscripts are not believed to have been in Damaris's possession until the death of her elder brother, John Cudworth (1726), the influence of Ralph Cudworth's ideas upon Locke's work cannot be ignored, and has led some historians to believe that it was Damaris Cudworth Masham herself (familiar with her father's works) who may have influenced Locke during this second revision of "Of Power." Damaris Cudworth Masham did make parallels to her father's ideas on free will (contained in his third manuscript), which appear in her publication Occasional Thoughts,
"without a capacity in the Creature to act contrary to the Will of the Creator there could be no desert, or self excellency in any Created Being; contrariety to the Will of God is therefore permitted in the Universe as a necessary result of Creaturely imperfection, under the greatest endowment that a Created Being is capable of having, viz. That of Freedom or Liberty of Action." Thereby indicating that her father was likely to have passed on many of his ideas, regarding free will and the rejection of determinism, to Damaris (either directly through the reading of his manuscripts or indirectly from her education in philosophical discourse).

Шығармалары

Құдайдың сүйіспеншілігі туралы әңгіме (А. және Дж. Черчилль Патерностер Роудағы Қара Лебеде, Лондон 1696). Earlymoderntexts.com басылымы.
Ізгі немесе христиандық өмірге қатысты ойлар (Ауншам мен Джон Черчилль Патерностер Роудағы Қара Лебеде, Лондон 1705). Project Gutenberg сайтында (2014 жылдың 8 желтоқсанында қолжетімді). Earlymoderntexts.com басылымы.
Лейбниц пен Леди Машам арасындағы хат алмасу. 1703–1705 жж. Готфрид Вильгельм Лейбниц: Философиялық жазбалар (Weidmannsche Buchhandlung, Берлин 1887), 3-том, 331–375 бб. [Лейбниц француз тілінде жазса, Леди Машам ағылшын тілінде жауап берген. Том онлайн қолжетімді.]