Кіріспе

Натчездер (Natchez) – АҚШ-тың Миссисипи штатындағы қазіргі Натчез қаласының жанындағы Натчез Блуфс аймағында қоныстанған, бастапқыда Төменгі Миссисипи аңғарында өмір сүрген американдықтар. Олар жақын туыстары белгісіз тілде сөйлеген, бірақ бұл тіл Крик конфедерациясының мускогиан тілдерімен алыс байланысты болуы мүмкін. 1797 жылғы газетіндегі американдық географтың жазбасына сәйкес, олар "Күн батқан үндістер" деп те аталған. Натчездер еуропалық отарлау дәуірінде ұзақ жылдарға сақталған, күрделі басшылық жүйесі бар жалғыз Миссисипи мәдениеті ретінде танымал. Оңтүстік-шығыстағы басқа Миссисипи қоғамдары испан империясымен немесе теңіз арқылы келген жаңа адамдармен байланысқа келгеннен кейін көп ұзамай маңызды өзгерістерге ұшырады. Натчездердің ерекше әлеуметтік жүйесі, ақсүйектер кластары мен экзогамиялық неке салтымен де ерекшеленеді. Бұл аналық рулық қоғам, мұнда әулет әйел желісі бойынша жалғастырылған. Бас басшы, Ұлы Күн, әрқашан Әйел Күннің ұлы болған, ал оның қызы келесі Ұлы Күннің анасы болар еді. Бұл басшылықтың бір ғана Күн руының бақылауында қалуын қамтамасыз етті. Этнологтар Натчездің әлеуметтік жүйесінің бастапқыда қалай жұмыс істегені туралы бір пікірге келе алмады, және бұл мәселе әлі де даулы. 1731 жылы француздармен бірнеше соғыстан кейін Натчездер жеңіліске ұшырады. Тұтқынға алынған көптеген адамдар Сент-Домингоға жіберіліп, құлдыққа сатылды, ал қалғандары Чикасау, Крик тайпалары сияқты басқа тайпалармен, сондай-ақ ирокез тілді черокилермен паналады. Бүгінде көптеген Натчез отбасылары мен қауымдары Оклахома штатында қоныстанған, онда Натчез мүшелері Оклахомадағы федералды мойындалған Чероки және Мускоги (Крик) ұлттарына тіркелген. Оңтүстік Каролина штаты екі Натчез қауымын мойындайды.

Тарихқа дейінгі

Тарихи Натчез тайпасынан бұрын осы аймақта археологтар анықтаған Плакемин мәдениеті өркендеген, ол төменгі Миссисипи алқабы мен оның салаларында кең таралған, ірі Миссисипи мәдениетінің бір бөлігі болды. Оның ең ірі орталығы қазіргі Иллинойс штатындағы Кахокияда, Иллинойс, Миссури және Миссисипи өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан. Бұл халықтар өзінің иерархиялық қоғамдық құрылымымен, күрделі жер жұмыстарымен, платформалы үйінділер архитектурасымен және жүгеріні кең өрісте өсіруімен ерекшеленді. Археологиялық зерттеулер Плакемин мәдениетінің өкілдері, Коулс Крик мәдениетінен дамыған, кемінде 700 жылдан бері Натчес Блаффс аймағында қоныстанғанын көрсетеді. Натчес Блаффс қазіргі Миссисипи штатында Миссисипи өзенінің шығыс жағалауында жатыр. Тарихқа дейінгі кезеңнің соңында, шамамен 1500 жылы, Плакемин мәдениетінің халқы солтүстіктегі Биг Блэк өзенінен оңтүстіктегі Гомочитто өзеніне дейінгі аумақты мекендеген. Плакемин халқы көптеген платформалы үйінділер салды, оның ішінде Солтүстік Америкада Мексикадан солтүстікке қарай Колумбтан бұрынғы екінші ірі құрылыс – Изумруд үйіндісі де бар. Изумруд үйіндісі маңызды салтанатты орталық болған. Натчез тайпасы да өз кезегінде Изумруд үйіндісін пайдаланған, бірақ 1700 жылға дейін осы жерді тастап кеткен. Олардың билік орталығы Натчездің Үлкен ауылына көшті. Үлкен ауылда үштен беске дейін платформалы үйінділер болды. 1700 жылға қарай Натчез тайпасы Фэрчайлдс Крик пен Саут-Форк Коулс Крик аралығында, солтүстікте Сент-Кэтрин Крикке дейінгі аумақты мекендеді. Бұл аумақ шамамен қазіргі Миссисипи штатының Адамс округінің солтүк жартысына тең келеді.

Бастапқы дәуір

Начез туралы ең алғашқы еуропалық мәліметтер испан экспедициясының күнделіктерінде болуы мүмкін. 1542 жылы де Сото экспедициясы Миссисипи өзенінің шығыс жағасында орналасқан қуатты басшылықпен кездесті. Жергілікті көздер оны бас бастықтың атымен аталып, "Квигуальтам" деп атады. Әртүрлі ғалымдар осы басшылық сол кезде өркендеп дамыған Начез басшылығының "Зүмрүт кезеңі" (1500–1680) болды ма деген пікірде. Кездесу қысқа да, қанағаттандырмайтын болды; жергілікті тұрғындар испандарға шабуыл жасап, қайықтарымен қуды. Бұл аймақтағы жергілікті халықтармен 140 жылдан астам уақыт бойы еуропалықтардың байланысы болмады, бірақ олар еуропалық саудагерлерден басқа американдықтар арқылы келген жұқпалы аурулардың эпидемияларынан зардап шекті. Осы және басқа да бұзушылықтар жергілікті халықтың санын күрт азайтты. Тарихи кезеңде жергілікті билік Начездің Үлкен ауылына көшті.

Қазіргі заманғы мемлекет

Бүгінде келісімге қол қойылған Натчез ұлтының (Нвце немесе Нахчи) негізгі қоныстары Оклахомадағы Мускоги және Чероки халықтарының оңтүстік жартысында орналасқан. 2003 жылы ұлт өз-өзін басқарудың ұзақ дәстүрін растайтын конституция қабылдады. Ұлттың мүшелерінің саны шамамен 197 000. Мүшелік Дауес тізімінде немесе 1973 жылғы жаңартылған тізімдерде көрсетілген адамдардың аналық желісі бойынша анықталады. Ұлт азаматтарына бірнеше тайпаға мүше болуға рұқсат береді, тек ұлтты және оның бағдарламаларын қолдау үшін ерікті еңбек ету немесе қайырымдылық жасау талап етіледі. Натчез отбасылары Бес өркениетті тайпалардың құрамында да кездеседі. Олар Оклахомадағы Семиноль тайпасы және Сак және Фокс ұлты аясында корпорациялар ретінде ұсынылған. Натчез қауымдастықтары мен елді мекендері Оңтүстік-Шығыста және Солтүстік Каролинаға дейін таралған. Оңтүстік Каролинада үш мемлекеттік танылған Натчез қауымдастығы бар, олардың әрқайсысының тәуелсіз үкіметтері бар: Шығыс Банд Натчез, бұрынғы Натчез Пиди; Эдисто Натчез Куссо (Төрт тесік үнді ұйымы); және Оңтүстік Каролинаның Пиди үнді тайпасы. Натчез ұлтының қазіргі басшылығына Бейбітшілік Басшысы («Ұлы Күн» деп аталады), Соғыс Басшысы және төрт негізгі клан анасы кіреді. Натчез Күнінің басқа да басшылары: К. Т. «Хатке» Филдс (Бас Тыныштық Басшысы/Ұлы Күн, 1996 жылдан бастап), Элиза Джейн Сампка (Бастауыш клан анасы), Уильям Харжо Лоннафайт, Роберт М. Ривьера (Бас Соғыс Басшысы, 1997), Уотт Сэм, Арчи Сэм, Ақ Тамақ Сэм, Крик Сэм және басқалар.

Тіл

Начес тілі көбінесе оқшау тіл деп есептеледі. XX ғасырдың басында Джон Свантон бұрын ұсынғандай, кейбір ғалымдар оның мускоги тілдерімен туыс болуы мүмкін деп санайды. Оның соңғы екі еркін сөйлейтін адамы – Уатт Сэм мен Нэнси Рейвен 1944 және 1957 жылдары дүниеден өтті. XXI ғасырда Начес халқы оны өз халқының арасында қолданылатын тіл ретінде қайта жаңғыртуға жұмыс істеп жатыр.

Төмендеу жүйесі

Начестер ерекше әлеуметтік жүйесімен белгілі, онда асыл топтар мен экзогамдық некелер болған. Ең жоғары санатқа жататын, Күн деп аталатын топтың мүшелері тек ең төменгі санатқа жататын, Иіссіздер немесе қарапайым халықпен ғана некелесуге міндетті болған деп есептеледі. Начестердің тегін анықтау жүйесі көптеген академиялық зерттеулерге тақырып болды. Ғалымдар 1730 жылғы көші-қонға дейін жүйе қалай жұмыс істегенін талқылайды, бұл мәселе дау тудырды. 1730 жылға дейінгі Начестер туыстық және тектік жүйесі туралы бастапқы деректер шамамен 1700 және 1730 жылдар аралығында Начестер әлеуметтік өмірі туралы ақпаратты жазған француз отаршылдарының аз ғана санына негізделген. Француз есептері 1730 жылға дейінгі Начестер қоғамының жалғыз тарихи ескертпесі болып табылады. Начестердің ауызша дәстүрлері де зерттелді. Алғашқы этнографиялық зерттеуді 1911 жылы Джон Р. Свантон жүргізді. Свантонның түсіндірмелері мен қорытындылары әлі де қабылданған және жиі сілтеме жасалады. Кейінгі зерттеушілер Свантонның түсіндірмесімен байланысты әртүрлі мәселелерді қарастырды. Кейбір зерттеушілер Свантонның моделін өзгертуді ұсынды, ал басқалары оның көп бөлігін қабылдамады. Свантонның түсіндірмесіне сәйкес, Начестердегі әлеуметтік мәртебе екі негізгі санатқа бөлінді: қарапайым халық және асылзат. Асылзат үш топқа (немесе касталарға) бөлінді: Күндер, Асылдар және Құрметті адамдар. Асылзат экзогамиясын қабылдады, яғни асылзат тек қарапайым халықпен ғана некелесе алатын. Адамның әлеуметтік жағдайы мен тобы аналық желі бойынша анықталды. Яғни, әйел Күн, Асыл немесе Құрметтінің балалары анасының мәртебесімен дүниеге келді. Алайда, еркек Күн мен Асылдың балалары аналарынан қарапайым халық мәртебесін алған жоқ, керісінше, әкелерінен бір санат төмен болды, өйткені асыл экзогамия мен аналық тектік жүйе осылай диктаттайтын сияқты. Басқаша айтқанда, еркек Күндердің балалары Асылдарға айналды, ал еркек Асылдардың балалары Свантонның айтуынша, Құрметтілерге айналды. Кейінгі зерттеушілердің көпшілігі Свантонның моделі тудыратын "Начес парадоксы" деп аталатын мәселеге назар аударды. Парадокс мынада: егер сипатталған ережелерге қатаң түрде бағынса, уақыт өте келе қарапайым халық азаяды, ал төменгі ақсүйектер тобы өседі. Начес парадоксын шешу үшін Свантонның түсіндірмесіне үш негізгі өзгеріс ұсынылды. Біріншіден, асимметриялық тектік жүйе болған болуы мүмкін, онда тек еркек асылзаттың ер балалары әкелерінен бір саты төмен әлеуметтік топқа мұрагерлік етеді, ал еркек асылзаттың әйел балалары аналарының қарапайым халық мәртебесін аналық тектік жүйе бойынша мұрагерлік етеді. Бұған байланысты Құрметті санаты әлеуметтік топ емес, қарапайым халыққа көрсетілген құрметті атақ және тұқым қуалаушылық емес деген пікір бар. Екіншіден, Тимукуа сияқты шетелдіктердің ассимиляциясы Начес парадоксының әсерін кешіктіре алды. Бұл идеяны қолдаған зерттеушілер оны көбінесе 18-ші ғасырдың басындағы асыл экзогамияның Начестер жүйесі олардың қоғамында салыстырмалы түрде жақында пайда болған деген ұсыныспен байланыстырады. Бұл дәлелге сәйкес, 16 және 17 ғасырлардағы хаостық жағдайда Начестер жаңа жағдайларға бейімделе отырып, дәстүрлі әлеуметтік жүйесін сақтады. Олар шетелдіктерді қарапайым халық ретінде қабылдап, асыл экзогамияның жаңа талабын қойды. Үшіншіден, Свантон сипаттаған әлеуметтік топтар, әдетте, ағылшын тілінде қолданылатын топтар немесе касталар емес, экзогамдық қатарлы рулар немесе топтар, Американың оңтүстік-шығысындағы көптеген жергілікті халықтарға тән тектік үлгісімен. Чикасо, Крик, Тимукуа, Каддо және Апалачи сияқты тайпалар өздерінің рулары ішінде некеге тұруға болмайтындығы талап етілетін, қатарлы руларға ұйымдастырылды. Бұл теорияға байланысты, Құрметті мәртебе топ немесе ру емес, атақ болды деген пікір бар. Сол сияқты, Күн мәртебесі де топ емес, патша отбасына арналған термин болуы мүмкін. Егер бұл шын болса, онда Начестер қоғамы тек екі топтан тұратын болар еді: қарапайым халық және асылзат. Экзогамия талабы бүкіл асылзатқа емес, тек Сандарға ғана қатысты болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер Санның Санға үйленуіне тыйым салу негізінен инцест табуы мәселесі деп санайды. 18-ші ғасырдың басында белгілі бір ұрпақтың барлық Күндері үш қандастық дәрежесіне (қарындастар, бірінші туысқандар және екінші туысқандар) байланысты болған көрінеді. Күндердің қарапайым халыққа үйленуі Асылдарға үйленуінен гөрі қалау болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Свантонның түсіндірмесі Асылдардың да қарапайым халыққа үйленуге міндетті болғанын айтады, бірақ кейінгі зерттеушілер бұл идеяны күмәндандырды. Олар бастапқы дереккөздердің қате аудармасын және Свантонның дұрыс түсінбеуін атап өтті. Басқаша айтқанда, экзогамдық неке тек Сандарға талап етілген болуы мүмкін, және бұл талап негізінен инцестқа қарсы табудың салдары болған. Лоренц бүкіл туыстық жүйе топтарға, касталарға немесе руларға емес, билеуші Күн аналық желісінен генеалогиялық айырмашылық дәрежелеріне негізделгенін ұсынады. Лоренцтің түсіндірмесі асимметриялық тектік жүйені немесе асыл экзогамияны қамтымайды. Керісінше, адам Күн болса, егер ол билеуші аналық желісінің ең үлкен әйел Күнінен ( "Ақ әйел" деп аталатын) үш дәрежеде аналық желі бойынша байланысты болса. Асылдар "Ақ әйелден" төрт, бес немесе алты дәрежеде алыс болған адамдар болды, ал жеті дәрежеден жоғары алыс болған адамдар қарапайым халық болды. Бұл жүйеде еркек билеуші Күндердің ер балалары табиғи түрде әр буын сайын бір "тапқа" төмендейтін болады және инцесттан сақтану үшін "таптан" тыс үйленуге міндетті болады. Бірден-бір ерекшелік - еркек Асылдың ер баласы, ол туғаннан бастап Құрметті атағын алды. Көптеген зерттеушілер Құрметті топ асыл топ емес, соғыстағы батылдығы үшін қарапайым ерлерге немесе Күннің қайтысымен байланысты балаларын құрбан ететін қарапайым әйелдерге берілген беделді атақ екеніне келіседі. Сонымен қатар, Құрметті мәртебесі бар адамдар еңбегімен Асылдарға көтерілуі мүмкін.