Кіріспе
Микроорганизмдердің оттегі болмаған жағдайда биоразлагау материалдарын ыдырату процестері
Анаэробтық қорыту – микроорганизмдердің оттегі болмаған жағдайда биоразлагау материалдарын ыдырату процесінің тізбегі. Бұл процесс өнеркәсіптік немесе тұрмыстық мақсаттарда қалдықтарды басқару немесе отын өндіру үшін қолданылады. Азық-түлік және сусындар өнімдерін өндіру үшін өнеркәсіпте қолданылатын көптеген ферментациялар, сондай-ақ үй жағдайындағы ферментация анаэробтық қорытуды пайдаланады. Анаэробтық қорыту кейбір топырақтарда, көлдер мен мұхит алабының шөгінділерінде табиғи түрде жүреді, онда ол әдетте «анаэробтық белсенділік» деп аталады. 1776 жылы Алессандро Вольта ашқан батпақ газы – метанның көзі осы процесс. Қорыту процесі кіріс материалдардың бактериялық гидролизімен басталады. Көмірсулар сияқты ерімейтін органикалық полимерлер басқа бактериялар үшін қолжетімді болатын ерігіш туындыларға ыдырайды. Одан кейін қышқыл түзетуші бактериялар қанттар мен аминқышқылдарын көмірқышқыл газы, сутегі, аммиак және органикалық қышқылдарға айналдырады. Ацетогенез кезінде бактериялар осы органикалық қышқылдарды сірке қышқылына, сондай-ақ қосымша аммиак, сутегі және көмірқышқыл газына айналдырады. Соңында метаногендер осы өнімдерді метан мен көмірқышқыл газына айналдырады. Метаногендік археялар популяциясы анаэробтық сарқырама суларды тазартатын маңызды рөл атқарады. Анаэробтық қорыту биоразлагау қалдықтарын және сарқырама су тұнбаларын өңдеу процесінің бір бөлігі ретінде қолданылады. Кешенді қалдықтарды басқару жүйесінің бөлігі ретінде анаэробтық қорыту полигон газының атмосфераға шығарылуын азайтады. Анаэробтық реакторларды жүгері сияқты мақсатты түрде өсірілген энергиялық дақылдармен де қоректендіруге болады. Анаэробтық қорыту жаңаруға жарамды энергия көзі ретінде кеңінен қолданылады. Бұл процесс метан, көмірқышқыл газы және басқа да «қоспа» газдардан тұратын биогазды өндіреді немесе оны табиғи газ сапалы биометанға дейін жақсартуға болады. Сонымен қатар, қоректік заттарға толы дигестатты тыңайтқыш ретінде пайдалануға болады. Қалдықтарды ресурс ретінде қайта пайдалану және капиталдық шығындарды төмендеткен жаңа технологиялық тәсілдердің арқасында анаэробтық қорыту соңғы жылдары көптеген елдердің үкіметтерінің назарына іліккен, соның ішінде Ұлыбритания (2011), Германия, Дания (2011) және АҚШ.
Процесс
Көптеген микроорганизмдер анаэробты ас қорыту процесіне әсер етеді, оның ішінде сірке қышқылы түзілетін бактериялар (ацетогендер) және метан түзілетін археялар (метаногендер). Бұл организмдер биомассаны биогазға айналдыру кезінде көптеген химиялық процестерді қамтамасыз етеді. Газ тәрізді оттегі физикалық оқшаулау арқылы реакциялардан мүлдем шығарылады. Анаэробтар оттегі газынан басқа көздерден электрон қабылдағыштарды пайдаланады. Бұл қабылдағыштар органикалық материалдың өзі болуы мүмкін, немесе кіріс материалдың құрамындағы минералдық оксидтермен берілуі мүмкін. Егер анаэробтық жүйедегі оттегі көзі органикалық материалдың өзінен алынса, "аралық" соңғы өнімдерге негізінен спирттер, альдегидтер, органикалық қышқылдар және көмірқышқыл газы жатады. Ерекше метаногендердің қатысуымен аралық заттар метанға, көмірқышқыл газына және сутегі сульфидінің аздаған мөлшеріне айналып, "соңғы" өнімге дейін толыққанды түрленеді. Анаэробтық жүйеде бастапқы материалдағы химиялық энергияның көп бөлігі метаногендік археялар арқылы метан түрінде босатылады.
Конфигурациясы
Анаэробты дигестерлер әртүрлі конфигурацияларды қолдану үшін жобаланып және жасалуы мүмкін, оларды топтамалық және үздіксіз процесс режиміне, мезофильді және термофильді температура жағдайларына, қатты заттардың жоғары және төмен үлесіне, сондай-ақ бір сатылы және көп сатылы процестерге жіктеуге болады. Үздіксіз процесске күрделірек жобалау қажет, бірақ ол топтамалық процеске қарағанда тиімдірек болуы мүмкін, себебі топтамалық процесске бастапқы құрылысқа жұмсалатын қаражаттың көп болуы және бірдей мөлшерде қалдықтарды өңдеу үшін үлкен көлемдегі дигестерлер (бірнеше топтамаға бөлінген) қажет болады. Термофильді жүйеге мезофильді жүйеге қарағанда жоғары жылу энергиясы қажет, бірақ термофильді жүйеге уақыт аз кетеді, газ шығымы жоғары және метан газының құрамы мол, сондықтан осы екі фактордың арақатынасын мұқият қарастыру қажет. Қатты заттардың мөлшері бойынша, 15%-ға дейін қатты заттарды өңдеуге болады. Бұл көрсеткіштен жоғарысы – қатты заттардың жоғары мөлшері деп есептеледі және құрғақ дигестия деп те аталады. Бір сатылы процесс кезінде төрт анаэробты дигестия сатысы бір реакторда жүзеге асырылады. Көп сатылы процесс дигестия үшін екі немесе одан көп реакторларды пайдаланады, метаногенез және гидролиз фазаларын бөлу мақсатында.
Топпен немесе үздіксіз
Аэробтық қорыту топтық немесе үздіксіз процесс ретінде жүзеге асырылуы мүмкін. Топтық жүйеде биомасса процестің басында реакторға қосылады. Реактор процесс аяқталғанға дейін герметикалық жабылады. Ең қарапайым нұсқасында, топтық өңдеу үшін аэробтық қорытуды бастау үшін бұрын өңделген материалмен инокуляциялау қажет. Типик жағдайда, биогаз өндірісі уақыт өте келе қалыпты үлестірім заңдылығымен қалыптасады. Операторлар осы фактіні пайдаланып, органикалық заттың қорыту процесі аяқталды деп санауға болатын уақытты анықтай алады. Топтық реактор процес толық аяқталмай тұрып ашылып, босатылса, күшті иіс пайда болуы мүмкін. Озық топтық тәсіл, аэробтық қорытуды ыдыстағы компостингпен біріктіру арқылы иіс мәселелерін шектеді. Бұл тәсілде инокуляциялау қайта айналымға ұшыраған, газсыздандырылған перколят арқылы жүзеге асырылады. Аэробтық қорыту аяқталғаннан кейін биомасса реакторда сақталады, содан кейін оны ашу алдында ыдыстағы компостингке пайдаланады. Бір зауытта бірнеше топтық реакторларды пайдалану биогаз өндірісінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Үздіксіз қорыту процестерінде органикалық заттар үнемі қосылады (үнемі толық араластырылатын) немесе реакторға кезең-кезеңмен қосылады (үнемі тығын ағыны; бірінші кірген, бірінші шыққан). Бұл жағдайда, соңғы өнімдер үнемі немесе мерзімді түрде алынып, биогаздың тұрақты өндірілуіне әкеледі. Бір немесе бірнеше дигестер тізбекте орналастырылуы мүмкін. Осы аэробтық қорыту түрінің мысалдарына үздіксіз араластырылатын резервуарлық реакторлар, жоғары өтімді анаэробтық шлам қабаттары, кеңейтілген гранулярлық шлам төсектер және ішкі айналым реакторлары жатады.
Күрделілігі
Ас қорыту жүйелері әртүрлі күрделілік деңгейлерімен құрастырылуы мүмкін. Сондықтан, бір сатылы реактордағы түрлердің биологиялық реакциялары бір-бірімен тікелей бәсекелесуі мүмкін. Тағы бір бір сатылы реакция жүйесі – анаэробтық лагуна. Бұл лагуналар көл тәрізді, топырақтан жасалған бассейндер болып, тыңайтқыштарды өңдеу және ұзақ мерзімді сақтау үшін қолданылады. Мұнда анаэробты реакциялар, бассейндегі табиғи анаэробты шлам ішінде жүзеге асады. Екі сатылы ас қорыту жүйесінде (көп сатылы), әртүрлі ас қорыту ыдыстары, ас қорыту аппараттарында тіршілік ететін бактериялар қауымдастығын барынша бақылауға мүмкіндік беру үшін оңтайландырылады. Ацидогендік бактериялар органикалық қышқылдар өндіреді және метаногендік археяларға қарағанда жылдам өсіп, көбейеді. Метаногендік археялардың тиімділігін арттыру үшін тұрақты pH және температура қажет. Әдеттегі жағдайларда гидролиз, ацетогенез және ацидогенез бірінші реакциялық ыдыста жүзеге асырылады. Органикалық материал метаногенді реакторға құюдан бұрын қажетті жұмыс температурасына (мезофильді немесе термофильді) дейін қыздырылады. Метаногенді реакторға дейінгі бастапқы гидролиз немесе ацидогенез резервуарлары, шикізаттың енгізілу жылдамдығын реттеуге көмектеседі. Кейбір еуропалық елдерде кіріс қалдықтарындағы зиянды бактерияларды жою үшін жоғары температуралық өңдеу талап етіледі. Осы жағдайда, ас қорыту алдында немесе екі ас қорыту резервуары арасында пастеризация немесе стерилизация кезеңі болуы мүмкін. Ерекше айта кететін жайт, әртүрлі реакция фазаларын толығымен оқшаулау мүмкін емес, көбінесе гидролиз немесе ацидогенез резервуарларында да біраз биогаз өндіріледі.
Тұрғылықты уақыты
Дигестердегі уақыттың тоқталуы жемнің мөлшері мен түріне, сондай-ақ қорыту жүйесінің құрылысына байланысты өзгереді. Типик екі сатылы мезофильді қорыту кезінде тоқталу уақыты 15-40 күн аралығында, ал бір сатылы термофильді қорыту кезінде тоқталу уақыты көбінесе жылдамырақ болады және шамамен 14 күнге созылады. Мұндай жүйелердің кейбіреулеріндегі ағын тәрізді сипат материалдың толық ыдырауына осы мерзім ішінде мүмкіндік бермеуі мүмкін. Мұндай жағдайда жүйеден шығатын қорытқыш түсі қараңғырақ болады және әдетте күштірек иіске ие болады. Үстінен ағынды анаэробты шламды жамылғылы қорыту (UASB) жүйесінде гидравликалық тоқталу уақыты 1 сағаттан 1 күнге дейін қысқа болуы мүмкін, ал қатты заттарды сақтау уақыты 90 күнге дейін жетеді. Осылайша, UASB жүйесі шламды жамылғыны пайдалану арқылы қатты заттар мен гидравликалық тоқталу уақытын бөліп тұруға қабілетті. Ұдайы дигестерлерде материалдағы қатты заттардың мөлшеріне байланысты, құрамын араластыру үшін механикалық немесе гидравликалық құрылғылар орнатылған, бұл бактериялар мен қоректік заттардың байланыста болуына жағдай жасайды. Сонымен қатар, олар қорыту резервуарларындағы көлемді салыстырмалы тұрақты деңгейде ұстау үшін артық материалды үнемі шығарып отыруға мүмкіндік береді.
Қысым
Анаэробты реакторларды жобалаудағы соңғы жаңалық – жоғары қысымды анаэробты қорыту (ЖҚАҚ), сондай-ақ автогенеративті жоғары қысымды қорыту (АЖҚ) деп те аталады. Бұл техника көбірек метанға ие биогаз өндіреді. Биогаздағы көмірқышқыл газы, метанға қарағанда, қысым астында су фазасына жақсырақ ериді. Сондықтан, өндірілген биогаздың құрамында метан көп болады. Гронинген университетінде жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, бактериялар қауымдастығының құрамы қысымның әсерінен өзгереді. Әрбір бактерия түрінің өсуі мен көбеюі үшін ең қолайлы жағдайлар болады. Бұған pH, температура, тұздылық сияқты факторлар жатады, бірақ қысым да олардың қатарында. Кейбір түрлер теңіз деңгейінен әлдеқайда жоғары қысыммен сипатталатын терең мұхиттарда өмір сүруге бейімделген. Осылайша, температура, сақтау уақыты, pH сияқты өндіріс параметрлерімен қатар, анаэробты қорыту процесіне де әсер етуге болады.
Ингибициялау
Анеробикалық қорыту процесі бірнеше қосылыстармен тежелуі мүмкін, олар органикалық заттардың әртүрлі ыдырау кезеңдеріне жауапты бактериялардың бір немесе бірнеше тобына әсер етеді. Тежелу дәрежесі, басқа факторлармен қатар, дигестердегі тежегіштің концентрациясына байланысты. Мүмкін тежегіштер: аммиак, сульфид, жеңіл металл иондары (Na, K, Mg, Ca, Al), ауыр металдар, кейбір органикалық заттар (хлорофенолдар, галогенделген алифаттар, N-субститутталған ароматикалықтар, ұзын тізбекті май қышқылдары) және т.б. Толық аммиак азоты (TAN) метан өндірісін тежейтіні дәлелденді. Бұдан әрі, ол микробиалды қауымдастықты тұрақсыздандырады, сірке қышқылының синтезіне әсер етеді. Сірке қышқылы метан өндірісінің маңызды қозғаушы күштерінің бірі болып табылады. 5000 мг/л TAN-нан асып кеткен жағдайда, реакцияны тұрақты ұстау үшін pH-ты реттеу қажет. TAN-ның 1700–1800 мг/л-ден жоғары концентрациясы метан өндірісін тежейді және TAN концентрациясы жоғарылағанда өнімділік төмендейді. Жоғары TAN концентрациясы реакцияның қышқылға айналуына және тежелудің тізбектей әсеріне алып келеді. Гидролиз және ацидогенез де TAN концентрациясының әсеріне ұшырауы мүмкін. Мезофильді жағдайларда гидролизді тежеу 5500 мг/л TAN-да, ал ацидогенезді тежеу 6500 мг/л TAN-да байқалады.
Шикізат
Анеробикалық қорыту жүйелерін қолдануды қарастырғандағы ең маңызды бастапқы мәселе – процестің шикізаты. Кез келген органикалық материалды анаэробтық қорыту арқылы өңдеуге болады; алайда, биогаз өндіру мақсаты болған жағдайда, сәтті қолдану үшін материалдың шіру деңгейі – басты фактор. Материал неғұрлым шірігіш (қорытылуға оңай) болса, жүйеден газ шығымы соғұрлым жоғары болады. Шикізатқа биоразлаган қалдықтар, мысалы, қағаз қалдықтары, шөп кескіштері, тағам қалдықтары, кәріз және жануарлар қалдықтары кіруі мүмкін. Анаэробтық қорытуға қажетті уақыт материалдың химиялық күрделілігіне байланысты. Оңай қорытылатын қантқа бай материал тез ыдырайды, ал целлюлоза және гемицеллюлоза полимерлеріне бай, толық лигноцеллюлозалық материалдың ыдырауына көбірек уақыт қажет. Анаэробты микроорганизмдер, әдетте, биомассаның тұрақты ароматты құрауыштарының бірі – лигнинді ыдырата алмайды. Анаэробты дигестерлер бастапқыда кәріз шламдарымен және тыңайтқыштармен жұмыс істеу үшін жасалған. Дегенмен, кәріз және тыңайтқыш анаэробтық қорыту үшін ең перспективалы материал емес, себебі оларды өндірген жануарлар олардың энергиясының көп бөлігін пайдаланған. Сондықтан көптеген дигестерлер екі немесе одан көп түрлі шикізатты бірге қорыту арқылы жұмыс істейді. Мысалы, фермалық дигестерде сүт тыңайтқышы негізгі шикізат ретінде қолданылса, газ өндіруді шөп пен жүгері (фермада қолданылатын әдеттегі шикізат) немесе мал сою қалдықтары, майлар, майлы және майлы қалдықтар, мейрамханалардан шыққан қалдықтар, органикалық тұрмыстық қалдықтар сияқты әртүрлі органикалық қосалқы өнімдерді қосу арқылы айтарлықтай арттыруға болады (фермадан тыс шикізат). Энергиялық дақылдарды өңдейтін дигестерлер жоғары деңгейде ыдырауға және биогаз өндіріске қол жеткізе алады. Тек шламдық жүйелер, әдетте, арзан, бірақ жүгері және шөп силос сияқты дақылдарды қолданатындарға қарағанда әлдеқайда аз энергия өндіреді; егістік материалдың шамалы мөлшерін (30%) пайдалану арқылы анаэробтық қорыту орнатылымы энергия шығымын он есеге арттыра алады, ал капиталдық шығын тек үш есеге артады.
Ылғалдылық мөлшері
Шикізатқа қатысты екінші мәселе – ылғалдылығы. Тағам және аула қалдықтары сияқты құрғақ, жинақтауға қолайлы субстраттар, туннель тәрізді камераларда анаэробтық қорытуға жарамды. Туннельдік жүйелерде әдетте ағынды судың шығарылымы дерлік болмайды, сондықтан қорытқыш сұйықтарын шығару қиындық тудырса, осы типтегі жүйе артықшылықты болады. Материалдың ылғалдылығы жоғары болған сайын, оны энергия көп жұмсалатын бетон сорғылары мен физикалық әдістердің орнына стандартты сорғылармен өңдеу оңайырақ болады. Сонымен қатар, материалдың ылғалдылығы жоғары болса, газ өндірілу деңгейіне шаққанда көлемі мен алаңы да артады. Мақсатты шикізаттың ылғалдылығы оны өңдеу үшін қолданылатын жүйенің типіне де әсер етеді. Сұйық шикізатты жоғары қатты заттарға ие анаэробтық дигестерде пайдалану үшін, кіріс материалдың қатты заттар құрамын арттыру үшін компост сияқты көлемдік агенттер қолданылуы керек. Тағы бір маңызды фактор – кіріс материалдың көміртегі мен азот арақатынасы. Бұл арақатын микробтың өсуі үшін қажетті тағамдық тепе-теңдік деп қарастыруға болады; оптималды К:А арақатынасы 20–30:1. Көміртегінің жетіспеуі азоттың артық болуына алып келіп, қорыту процесін тежеуі мүмкін. Егер азот алынып тасталмаса, дигестер біте қалып, тиімді жұмыс істемейді. Бұл ластану мәселесі құрғақ қорыту немесе қатты күйдегі анаэробтық қорыту (SSAD) қондырғыларында туындамайды, себебі SSAD құрғақ, жинақтауға қолайлы биомассаны газ өткізбейтін камераларда (ферментерлік жәшіктер) өңдейді, онда қатты заттардың үлесі жоғары (40–60%) болады. Механикалық-биологиялық тазарту қондырғылары осы принциптерді ескере отырып жобаланады. Шикізатты алдын ала өңдеудің қажеттілігі жоғары болған сайын, өңдеуге қажетті жабдықтардың саны да артады, демек жобаның бастапқы құны да жоғарылайды. Ұлттық тағамдық емес дақылдар орталығы. Шикізаттан физикалық қорытпаларды сұрыптап немесе іріктеу арқылы алып тастағаннан кейін, материал көбінесе микробтар үшін дигестерде қол жетімді беттік ауданын арттыру және, демек, қорыту жылдамдығын арттыру үшін майдаланады, ұсақталады және механикалық немесе гидравликалық жолмен пульпаланады. Қатты заттарды ұсатуды шикізатты ауа өткізбейтін дигестерге беру үшін кескіш сорғыны пайдалану арқылы жүзеге асыруға болады, онда анаэробтық өңдеу жүргізіледі.
Субстраттың құрамы
Субстраттың құрамы биомассаны анаэробтық ыдырату арқылы алынатын метанның мөлшерін және метан өндірісінің жылдамдығын анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Шикізаттың құрамдық ерекшеліктерін анықтауға арналған әдістер бар, ал құрамындағы қатты заттардың, элементтік және органикалық талдаулар сияқты параметрлер анаэробтық реакторды жобалау және пайдалану үшін маңызды. Метанның мөлшері субстраттың элементтік құрамы және оның ыдырау деңгейі (реакторда биогазға айналатын субстраттың үлесі) арқылы бағалануы мүмкін. Биогаздың құрамын (метан мен көмірқышқыл газының салыстырмалы үлестерін) болжау үшін көмірқышқыл газының сулы және газ фазалары арасындағы бөлінуін анықтау қажет, бұл үшін қосымша ақпарат (реактор температурасы, pH және субстраттың құрамы) мен химиялық түрлену моделі қажет. Биометанға айналу потенциалын газдың пайда болуы немесе соңғы гравиметриялық әдістер арқылы тікелей өлшеуге болады.
Қалдықтар мен ағынды суларды тазарту
Анаэробты қорыту органикалық материалға ерекше қолайлы және оны өнеркәсіптік ағынды суларды, сарқынды суларды және кәсіптік сарқынды сулардың шөгінділерін тазарту үшін кеңінен қолданады. Анаэробты қорыту – қарапайым процесс, ол теңізге төгуге, полигонға тастауға немесе жағып жоюға тиіс органикалық заттардың мөлшерін айтарлықтай азайта алады. Дамыған елдерде қатты қалдықтарды жою әдістеріне қатысты экологиялық заңнаманың күшеюі, қалдықтардың көлемін азайту және пайдалы қосалқы өнімдерді өндіру үшін анаэробты қорытуды қолдануды арттырды. Ол қалалық қалдықтардың бастапқыда бөлінген фракциясын өңдеу үшін немесе механикалық сұрыптау жүйелерімен біріктіріліп, қалдық аралас қалалық қалдықтарды өңдеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Мұндай нысандар механикалық-биологиялық тазарту станциялары деп аталады. Егер анаэробты қорытуда өңделген шірік бұзылатын қалдықтар полигонға тасталса, олар табиғи түрде, көбінесе анаэробты жағдайда ыдырайды. Бұл жағдайда газ атмосфераға шығады. Метан көмірқышқыл газынан шамамен 20 есе күштірек болғандықтан, бұл қоршаған ортаға елеулі теріс әсер етеді. Үй шаруалық қалдықтарын жинауды жүзеге асыратын елдерде, жергілікті анаэробты қорыту станцияларын пайдалану орталық полигонға немесе жағып жою станциясына тасымалдау қажеттігін азайтуға көмектеседі. Тасымалдау көлемінің азаюы көміртегі шығарындыларын төмендетеді. Егер жергілікті анаэробты қорыту станциялары электр тарату желісіне енгізілсе, олар ұлттық желі арқылы электр энергиясын тасымалдаумен байланысты электр энергиясының жоғалуын азайтуға көмектеседі.
Электр энергиясын өндіру
Дамушы елдерде үй шаруалықтарында және фермаларда қолданылатын анаэробтық қорыту жүйелері тамақ пісіру және жарықтандыру үшін төмен құнмен энергия алу мүмкіндігін ұсынады. 1975 жылдан бастап Қытай мен Үндістан үйде тамақ пісіру және жарықтандыру үшін шағын биогаз қондырғыларын бейімдеу бойынша үлкен, мемлекеттік қолдау көрсетілген жобаларды жүзеге асырып келеді. Қазіргі уақытта дамушы елдердегі анаэробтық қорыту жобалары көміртегі шығарындыларын азайта алатынын көрсетсе, Біріккен Ұлттар Ұйымының Таза даму механизмі арқылы қаржылық қолдау ала алады. Анаэробтық қорыту қондырғыларында өндірілген метан мен энергияны, табиғи отыннан алынатын энергияны алмастыру үшін пайдалануға болады, осылайша парниктік газдардың шығарындыларын азайтуға болады, себебі биоразлаган материалдағы көміртек – көміртек айналымының бір бөлігі. Биогазды жағудан атмосфераға шығарылған көміртек, өсімдіктердің өсуі үшін жақын арада, әдетте соңғы онжылдықта, бірақ көбінесе соңғы өсу маусымында сіңірілген. Егер өсімдіктер қайтадан өсірілсе және көміртек атмосферадан қайта алынса, жүйе көміртегі нейтралды болады. Керісінше, табиғи отындағы көміртек миллиондаған жылдар бойы Жерде сақталған, оның жағылуы атмосферадағы көмірқышқыл газының деңгейін арттырады. Анаэробтық дигесторлар арқылы электр энергиясын өндіру ірі операциялар үшін тиімді, шағын шаруашылықтар үшін емес, себебі ірі операцияларда жүйелерді қаржылық жағынан тиімді ететін тыңайтқыш мөлшері жеткілікті. Ағынды суларды тазартудан алынған биогаз кейде электр энергиясын өндіру үшін газ қозғалтқышымен жұмыс істеуге қолданылады, оның бір бөлігі немесе барлығы ағынды су тазарту станциясын іске қосуға пайдаланылады. Қозғалтқыштан шығатын қалдық жылу дигесторді қыздыру үшін қолданылады. Әдетте, қалдық жылу дигесторды қажетті температураға дейін қыздыруға жеткілікті. Канализациялық қондырғылардан алынатын электр қуатының көлемі шектеулі – Ұлыбританияда мұндай электр қуатының жалпы көлемі шамамен 80 МВт, оны 150 МВт-қа дейін арттыруға болады, бұл Ұлыбританиядағы электр қуатына орташа сұранысқа (шамамен 35 000 МВт) қарағанда мардымсыз көрсеткіш. Сейізге жатпайтын қалдық биологиялық материалдардан – энергиялық дақылдар, азық-түлік қалдықтары, мал сою қалдықтары және т.б. – биогаз өндіруге мүмкіндік зор, оның қуаты шамамен 3000 МВт-қа жетеді. Мал шаруашылығының қалдықтарын және энергиялық дақылдарды пайдаланатын биогаз станциялары CO2 шығарындыларын азайтуға және электр желісін нығайтуға, сондай-ақ Ұлыбритания фермерлеріне қосымша табыс әкелуге септігін тигізеді деп күтілуде. Кейбір елдер жасыл энергия өндіруді субсидиялау үшін электр энергиясын электр желісіне беруге арналған тарифтер сияқты ынталандыру шараларын ұсынады. Калифорния штатының Окленд қаласындағы Шығыс шығанақтың коммуналдық қызметтер ауданының (EBMUD) негізгі ағынды суларды тазарту станциясында азық-түлік қалдықтары бастапқы және екінші реттік коммуналдық ағынды сулардың қатты бөліктерімен және басқа да жоғары концентрациялы қалдықтармен бірге қорытылады. Қалалық ағынды сулардың қатты бөліктерін ғана қорытумен салыстырғанда, азық-түлік қалдықтарын бірге қорытудың көптеген артықшылықтары бар. EBMUD азық-түлік қалдықтарын анаэробтық қорытудан алынған пульпаның нормаланған энергиясы коммуналдық ағынды сулардың қатты бөліктеріне қарағанда жоғары: қолданылған азық-түлік қалдығының әр құрғақ тонына 730-1300 кВт/сағ, ал коммуналдық ағынды сулардың қатты бөліктеріне 560-940 кВт/сағ.
Желіге инъекциялау
Биогаз желісіне инъекциялау – табиғи газ желісіне биогаздың енгізілуі. Шикі биогазды алдымен биометанға өңдеу қажет. Бұл өңдеу сутек сульфиді немесе силоксандар сияқты қоспаларды, сондай-ақ көмірқышқыл газын жоюды қамтиды. Осы мақсатта бірнеше технология қолжетімді, ең көп қолданылатындары – қысымды ауыстыру арқылы адсорбция (PSA), су немесе аминмен тазарту (абсорбциялық процестер) және, соңғы жылдары, мембраналық бөліну. Балама ретінде, электр энергиясы мен жылу орында өндірілуге жұмсалуы мүмкін, бұл энергияны тасымалдаудағы шығындарды азайтады. Табиғи газ тасымалдау жүйелеріндегі энергияның орташа жоғалуы 1–2% құрайды, ал ірі электр жүйелерінде энергия жоғалуы 5–8% жетеді. 2010 жылдың қазанында Didcot Sewage Works Ұлыбританияда ұлттық желіге биометан газын жеткізген алғашқы кәсіпорын болды, ол Оксфордширдегі 200-ге жуық үйді қамтамасыз етті. 2017 жылға қарай Ұлыбританияның Ecotricity электр компаниясы жергілікті өндірілген шөппен қуатталатын және 6000 үйді қамтитын биогаз стансасын іске қосуды жоспарлап отыр.
Көлік құралының отын
Жоғарыда аталған технологияларды жаңартудан кейін, биогаз (биометанға түрлендірілген) газға қосылған көліктерде отын ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл қолданыс Швецияда өте кең таралған, онда 38 600-ден астам газбен жүретін көлік бар, және көлік газдың 60% -ы анаэробтық ыдырату станцияларында өндірілетін биометан.
Аңтимал және топырақ кондиционерлері
Қабылдау үдерісінен өткен материалдың қатты, талшықты құрауы топырақтың органикалық заттар мазмұнын арттыру үшін топырақ жағдайын жақсартушы ретінде қолданылуы мүмкін. Дигестор сұйығын тыңайтқыш ретінде пайдалануға болады, бұл топыраққа қажетті қоректік заттарды жеткізеді, ал химиялық тыңайтқыштардың өндірілуі мен тасымалдануы үшін көп мөлшерде энергия қажет. Сондықтан, жасалған тыңайтқыштарды қолдану, анаэробты дигестор сұйық тыңайтқыштарына қарағанда көміртегіне байланысты шығындарды арттырады. Испания сияқты, топырақтары органикалық заттардан тозығып кеткен елдерде, өңделген қалдықтар нарығы биогаз сияқты маңызды болуы мүмкін.
Пісіру газы
Биодигестерді пайдалану арқылы, ыдыратуға қажетті бактериялар өндіріліп, осы арқылы пісіру газы алынады. Жапырақтар, ас үй қалдықтары, тағам қалдықтары сияқты органикалық қалдықтар ұсақтағышқа түсіріліп, аз мөлшерде сумен араластырылады. Алғашқы қоспа биодигестерге жіберіледі, онда археялар оны ыдыратып пісіру газын шығарады. Бұл газ ас үй плитасына құбырлар арқылы жеткізіледі. 2 куб метрлік биодигестер 2 куб метр пісіру газын өндіруге қабілді. Бұл 1 кг сұйытылған газға балама. Биодигестерді пайдаланудың маңызды артықшылығы – органикалық тыңайтқыш ретінде қолданылатын шламның пайда болуы.
Өнімдер
Анеробикалық қорытудың негізгі үш өнімі – биогаз, шөгінді және су.
Биогаз
+ Биогаздың типтік құрамы Құрамы % Метан 50–75 Көмірқышқыл газы 25–50 Азот 0–10 Сутегі 0–1 Сутек сульфиді H2S 0–3 Оттегі 0–0 Көз: www.kolumbus.fi, 2007
Биогаз – биологиялық ыдырайтын шикізатпен қоректенетін бактериялардың соңғы қалдық өнімі (анаэробты қорытудың метаногенез сатысын археялар – бактериялардан мүлдем өзгеше филогенетикалық ағаш тармағындағы микроорганизмдер – жүзеге асырады) және негізінен метан мен көмірқышқыл газынан, аз мөлшерде сутегіден және іздік мөлшерде сутек күкіртсуынан тұрады. (Дайындалған биогаздың құрамында су буы да болады, ал су буының көлемі биогаз температурасына байланысты өзгереді). Газ әдетте дигестордің үстінде, кеңейтілген газ көпіршігінде сақталады немесе газ жинағышқа салып, орналасқан нысанға жақын жиналады. Биогаздағы метанды жылу және электр энергиясын өндіру үшін, әдетте, поршеньді қозғалтқышпен немесе микротурбинамен жағуға болады, көбінесе қосымша электр энергиясын және пайдалы жылуды дигесторларды жылытуға немесе ғимараттарды жылытуға пайдаланатын комбинирленген жүйеде. Артық электр энергиясын жеткізушілерге сатуға немесе жергілікті электр желісіне беруге болады. Анаэробты дигесторлар өндіретін электр энергиясы жаңартылатын энергия болып саналады және мемлекеттік қолдауға ие болуы мүмкін. Биогаз атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясын арттырмайды, себебі газ тікелей атмосфераға шығарылмайды және көмірқышқыл газы қысқа көміртек айналымы бар органикалық көзден алынады. Биогазды отын ретінде пайдалану үшін оны тазартуға немесе "тазарту" процесінен өткізу қажет болуы мүмкін. Сутек сульфиді – шикізат құрамындағы сульфаттардан түзілетін улы зат, биогаздың іздік құрамдас бөлігі ретінде шығарылады. Ұлттық экологиялық бақылау органдары, мысалы АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі немесе Англия мен Уэльстің Қоршаған орта агенттігі, сутек сульфидін қамтитын газдардың деңгейіне қатаң шектеулер қояды. Газдағы сутек сульфидінің деңгейі жоғары болса, биогазды өңдеуге арналған жабдықтар (мысалы, аминмен газды тазарту) қажет болады, осылайша оны аймақтық қабылданған деңгейлерге дейін жеткізуге болады. Сонымен қатар, феррохлорид (FeCl2) қорыту резервуарларына қосылуы сутек сульфидінің түзілуін тежейді. Ұшпалы силоксандар да биогазды ластауы мүмкін; мұндай қосылыстар көбінесе тұрмыстық қалдықтар мен сарғыш суларда кездеседі. Бұл материалдарды шикізаттың бір бөлігі ретінде қабылдайтын қорыту қондырғыларында төмен молекулалық салмақты силоксандар биогазға өтеді. Бұл газ газ қозғалтқышында, турбинада немесе қазанда жанғанда, силоксандар кремний диоксидіне (SiO2) айналады, ол машинаның ішінде жиналады және тозуды күшейтеді. Қазіргі уақытта силоксандар мен басқа да биогаз ластаушыларын жоюдың тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді технологиялары бар. Кейбір жағдайларда, газды тазарту кезінде метанның тазалығын арттыру үшін, көмірқышқыл газының мөлшерін азайту арқылы және оның басым бөлігін екінші реакторда тазарту арқылы ішкі тазарту қолданылуы мүмкін. Швейцария, Германия және Швеция сияқты елдерде биогаздағы метанды көлік құралы үшін отын ретінде пайдалануға немесе газ желісіне тікелей беруге сығылуы мүмкін. Анаэробты қорытуды пайдалануға жаңартылатын электр энергиясына берілетін субсидиялар ынталандыратын елдерде бұл өңдеу әдісі аз қолданылады, себебі бұл процесте энергия қажеттілігі туындайды және сатуға қолжетімді жалпы көлем азаяды.
Азық-түлік
Дигестат – микроорганизмдер пайдалана алмайтын, дигестерге бастапқы материал ретінде түсетін қалдықтардың қатты бөлігі. Оған сондай-ақ дигестердегі өлген бактериялардың минералданған қалдықтары да кіреді. Дигестат үш түрде болуы мүмкін: талшықты, сұйық немесе осы екі фракцияның араласуынан пайдалатын балшықтық қоспа. Екі сатылы жүйелерде әртүрлі пісіру резервуарларынан әртүрлі дигестаттар шығады. Бір сатылы жүйелерде екі фракция біріктіріледі және қажет болған жағдайда, қосымша өңдеу арқылы бөлінеді. Екінші қосалқы өнім (қышқылдық дигестат) – тұрақты, органикалық материал, негізінен лигнин мен целлюлозадан тұрады, сонымен қатар өлген бактерия жасушаларының матрицасында әртүрлі минералды компоненттер де бар; кейбір пластик кездесуі мүмкін. Бұл материал тұрмыстық компостқа ұқсас және оны осы ретінде немесе төмен сапалы құрылыс материалдарын, мысалы, талшықты тақтаны жасау үшін қолдануға болады. Қатты дигестатты этанол өндірі үшін шикізат ретінде де пайдалануға болады. Үшінші өнім – қоректік заттарға бай сұйық (метандық дигестат), оны өңделетін материалдың сапасына байланысты тыңайтқыш ретінде қолдануға болады.
Қалдық су
Анаэробты қорыту жүйелерінің соңғы нәтижесі – су, ол өңделген бастапқы қалдықтардың ылғалдылығынан және қорыту жүйелеріндегі микробиологиялық реакциялар барысында түзілген судан шығады. Бұл су дигестаттан су шығару кезінде бөліне алады немесе дигестаттан бастапқыда бөлек болуы мүмкін. Анаэробты қорыту орнатылысынан шығатын сарқынды судың биохимиялық оттегіге қажеттілігі (BOD) және химиялық оттегіге қажеттілігі (COD) жоғары болады. Бұл көрсеткіштер сарқынды судың реактивтілігін көрсетеді және оның ластау қабілетін білдіреді. Бұл материалдың бір бөлігі "қатты КОҚ" деп аталады, яғни анаэробты бактериялар оны биогазға айналдыра алмайды. Егер бұл сарқынды су тікелей су қоймаларына құйылса, ол эвтрофикацияға алып келуі мүмкін. Сондықтан сарқынды суды қосымша тазалау қажет. Мұндай тазалау әдетте тотығу кезеңінен тұрады, онда ауа су арқылы тізбектелген реакторларда немесе кері осмостық установкада өткізіледі.
Тарих
Газды өндіруге ғылыми қызығушылық органикалық заттардың табиғи ыдырауынан туындаған XVII ғасырдан басталады. Ол кезде Роберт Бойль (1627-1691) және Стивен Хейлс (1677-1761) өзендер мен көлдердің шөгінділерін қозғағанда тұтанатын газ бөлінетінін байқады. 1778 жылы итальян физигі Алессандро Вольта (1745-1827), электрохимияның негізін қалаушы, осы газды метан екенін ғылыми тұрғыдан анықтады. 1808 жылы сэр Хамфри Дэви ірі қара малдың тыңайтқыштарынан шығатын газда метан бар екенін дәлелдеді. Алғашқы анаэробты дигестер 1859 жылы Үндістанның Бомбей қаласындағы мәйекті аурулар колониясында салынды. 1895 жылы технологияны Эксетерде (Англия) жетілдірді, онда газды өндіру үшін септик резервуар пайдаланылды. 1904 жылы Англияда Лондондағы Хэмптон қаласында тұнбалау және шламды өңдеуге арналған бірінші екі мақсатты резервуар орнатылды. ХХ ғасырдың басында анаэробты ас қорыту жүйелері қазіргі технологияға ұқсас бола бастады. 1906 жылы Карл Имхофф Имхофф резервуарын жасады – анаэробты дигестердің ерте түрі және ХХ ғасырдың басындағы қалдық суларды тазарту жүйесінің үлгісі. 1920 жылдан кейін жабық резервуарлар жүйесі бұрын кең таралған анаэробты лагуналарды – ұшқыш қатты заттарды өңдеу үшін қолданылатын топырақ алаптарын – алмастыра бастады. Анеробикалық ас қорытуды зерттеу 1930 жылдары қарқынды жүрді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде биоотын өндірісі баяулады, себебі мұнай өндірісі өсіп, оның қолданылуы анықталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отын тапшылығы анаэробты ас қорытуды қайтадан танымал еткенімен, соғыс аяқталғаннан кейін технологияға деген қызығушылық қайтадан төмендеді. Сол сияқты, 1970 жылдардағы энергетикалық дағдарыс анаэробты ас қорытуға қызығушылықты жаңартты. 2014 жылы Ұлыбританияда 259 нысан жұмыс істеді, ал 2019 жылға қарай 500 жоба іске қосылмақ. 2012 жылы АҚШ-та 34 штатта 191 зауыт жұмыс істеді. Бұл елдерде қабылдау деңгейінің өзгешелігін саясат түсіндіруге болады. Германияда 1991 жылы жаңартылатын энергияны өндіруге инвестицияларды өтеуді қамтамасыз ететін, FIT деп аталатын тарифтер қабылданды. Нәтижесінде 1991-1998 жылдар аралығында Германиядағы анаэробты дигестерлер саны 20-дан 517-ге дейін өсті. 1990 жылдардың соңында Германиядағы энергия бағасы өзгерді және инвесторлар нарықтың әлеуетіне күмәндана бастады. Германия үкіметі 2000-2011 жылдар аралығында FIT-ті төрт рет өзгерту арқылы жауап берді, тарифтерді көбейтіп, анаэробты ас қорытудың тиімділігін арттырды, нәтижесінде биогаз өндірісі сенімді табысқа ие болды және бүкіл елде жоғары қабылдау деңгейі сақталды. Теифи өзені, Афон Ллинфи және адам өміріне келтірілген залал (мысалы, Авонмут жарылысы). АҚШ-та анаэробты дигестерлердің жарылыстары болды (Джей, Мэн, Пикселл арнайы шешімдерінің Андроскоггин фабрикасы; Пенсакола (Кантонмент), 22 қаңтар 2017 жыл (Камыр дигестрінің жарылысы); EPDM сәтсіздігі, 2013 жылдың наурызы, Орегон штатының Оумсвилл қаласы; 1987 жылдың 6 ақпанында Пенсильваниядағы ағынды суларды тазарту зауытында екі жұмысшы ағынды суларды қайта құйып жатқанда жарылыс болды, нәтижесінде 30 тонналық жүзетін қақпақ көтеріліп, екі жұмысшы да бірден қаза тапты), Ұлыбританияда (мысалы, Авонмут және Харпер Адамс колледжінде, Ньюпорт, Шропшир), сондай-ақ Еуропада 2005 және 2015 жылдар аралығында биогаз зауыттарында 800-ге жуық апат болды, мысалы, Францияда (Сен-Фарге) (олардың көпшілігі адам халқы үшін тікелей салдарға ие болған жоқ). Бір дереккөзге сәйкес, бақытымызға орай, "олардың оннан азы адамдарға әсер етті", мысалы, Германиядағы Радерестедт оқиғасы (4 адам қаза тапты). Қауіпсіздік талдаулары 2016 жылы AD-лерге қатысқан 169 апаттың дерекқорын құрастырған зерттеуді қамтыды.
There have been explosions of Anaerobic Digesters in the US (Jay, Maine Pixelle Specialty Solutions' Androscoggin Mill; Pensacola (Cantonment) 22 January 2017 (Kamyr digester explosion); EPDM failure March 2013 Aumsville, Oregon; February 6, 1987, Pennsylvania two workers at a wastewater treatment plant were re draining a sewage digester when an explosion lifted the 30 ton floating cover, killing both workers instantly; Southwest Wastewater Treatment Plant in Springfield, Missouri), in the UK (for example at Avonmouth and at Harper Adams College, Newport, Shropshire), plus In Europe, there were about 800 accidents on biogas plants between 2005 and 2015, e. g. in France (Saint Fargeau) (though few of them were 'serious' with direct consequences for the human population). Fortunately, according to one source, 'less than a dozen of them had consequences on humans' for example, the incident at Rhadereistedt, Germany (4 dead). Safety analyses have included a 2016 study compiled a database of 169 accidents involving ADs.