Кіріспе

Черногориядағы Горажде (, ) – Босния және Герцеговина Федерациясының Босниялық Подринье кантонының әкімшілік орталығы және қаласы. Ол Дрина өзенінің жағасында орналасқан. 2013 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 20 897 адамды құрайды, ал қалалық бөлігінде 11 806 адам тұрады.

Орналасқан жері

Горажде Боснияның оңтүстік-шығысындағы Дрина өзенінің жағасында орналасқан қала. Қала Жахорина тауының шығыс беткейінің етегінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Елді мекен Дрина өзенінің эрозиясынан пайда болған кең аңғардағы аллювиалды террасада жатыр. Аңғардың оңтүстік-шығысында Бисерна (701 м), оңтүстігінде Самари (696 м), оңтүстік-батысында Мисяк (618 м), батысында Губавица (410 м) және солтүстігінде Поврсница (420 м) орналасқан. Дрина өзені осы және басқа да төбелердің арасымен ағып өтеді. Ежелгі заманнан бері теңізден құрлыққа қарай созылған жолдың (Дубровник–Требинье–Гакко–Фоча–Дрина аңғары) бөлігі болған оның аңғары Боснияның оңтүстік-шығыс аймағындағы маңызды көлік артериясы болып табылады. Гораждеде бұл жол Сараево мен Боснияның орталық бөлігінен Жабука тауы арқылы келетін тағы бір жолмен қиылысады, ол Дрина аңғарына түсіп, Плевлеге қарай жалғасады.

Орта ғасырлар

Горне Подриньемен бірге Горажде 1376 жылға дейін Сербия мемлекетінің құрамында болды, содан кейін король Твертко билік еткен кезде Босния мемлекетіне қосылды. Твертко қайтыс болғаннан кейін қала Хум герцогтарының билігінде болды, олардың ең танымалдары Герцог Стьепан Вукчич Косача еді. 1379 жылы Горажде алғаш рет сауда орталығы ретінде, ал 1444 жылы бекініс ретінде айтылды. Қала атауының шығу тегі славян тіліндегі "gorazd" сөзімен байланысты болуы мүмкін. 1415 жылы Дубровник саудагерлері Горажде нарығымен белсенді сауда қатынастарында болғанда, ол кеңінен танымал болды.

Осман билігі

Османдықтар 1465 жылы Горажде қаласын жаулап алды, соның нәтижесінде бұл жерге шығыстық сипаттар тән болды. 1477 жылы қалада төрт махал болған. 1550–1557 жылдары Мехмед паша Соколович Дрина өзені арқылы тас көпір және керуен сарай салдырды. Түрік үкімдігі кезінде Горажде Босния және Дубровник жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан маңызды сауда орталығы болды. 1477 жылы жерден түскен жалпы мемлекеттік кіріс 24 256 акшаны құрады. 1711 жылы ол 26 000 акшаға жетті. Сиерчич бектері салған екі мешіт 18-ғасырға жатады. Гораждеге жақын жерде 1454 жылы Стьепан Вукчич Косача әйелі үшін салған Шығыс православие шіркеуі – Әулие Георгий шіркеуі орналасқан. 1519–1521 жылдары шіркеу кешенінде Горажде баспаханасы жұмыс істеді. Бұл Босния және Герцеговинадағы, сондай-ақ Балқандағы алғашқы баспахана болды. Горажде халқының құрамын Австро-Венгрияның оккупациясынан бері зерттеуге болады. Православ дін өкілдері Санджақтағы Стари Влахтан, Черногориядағы Брдадан, Герцеговинадан және Оңтүстік Сербиядан келген. Аз ғана иелік иелерінен басқа, мұсылман халқы 17-ғасырда Гораждеге және оның төңірегіне көптеп келе бастады. 18-ғасыр мен 19-ғасырдың бірінші жартысында Горажде қаласының құлдырауының себептерінің бірі – оба ауруы болды. 19-ғасырдың ортасына дейін Горажде Герцеговина Санджағының құрамында болды, содан кейін Сараево Санджағының бөлігіне айналды.

Австрия-Мажарстанның билігі

Австро-Венгрияның оккупациясы кезеңінде Горажде қаланың құлдырауы байқалды, алайда осы кезде біршама даму да болды. Географиялық орналасуының арқасында, Горажде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австрия-Мажарстанның Сербия және Черногорияға қарсы пайдаланған маңызды бекіністерінің біріне айналды.

Югославия

Соғыс аралығындағы Югославия Горажде енді шекаралық қала болмағандықтан, дамуы мен гүлденуі үшін қалыпты жағдайларға ие болды. 1941 жылы 17 сәуірде ауа шабуылынан кейін неміс әскері қалаға кірді. Кейіннен итальян әскерлері де қалаға орналасты. Ұлттық азаттық армиясы қаланы алғаш рет 1942 жылдың 27 қаңтарында басып алып, сол жылдың мамырына дейін басқарды. Осы кезеңде Фоча келісімдері негізінде Горажде қаласы үшін Ұлттық азаттық комитеттері құрылды. Сонымен қатар, Горажде Босния мен Герцеговинаның шығысы үшін Ұлттық азаттық армиясының штабы орналасқан еді. 1942 жылдың наурыз айының басында Бас қолбасшы, маршал Тито Гораждеде болды. Горажде 1943 және 1944 жылдары тағы екі рет азат етілді, ал 1945 жылдың 6 наурызында толығымен оккупациядан босатылды. 1941 жылдың желтоқсаны мен 1942 жылдың қаңтарындағы четниктердің этникалық хорваттар мен босниялықтарға қарсы жасаған қырқыны салдарынан шамамен 2050 азамат қаза тапты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1961 жылға дейін Горажде экономикалық өсімге қызығып, көрші ауылдардан және алыс аймақтардан көптеген отбасылар көшіп келді. 1961 жылғы халық санауы бойынша Гораждеде 8812 адам тұрды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Гораждедегі өнеркәсіп негізінен бөлшек және көтерме сауда, қосымша қызмет көрсету, қолөнер және көлік салаларын қамтыды. 1941-1945 жылдардағы оккупация кезінде өнеркәсіп жойылды және барлық үйлердің шамамен 45% қирады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, үлкен әлеуметтік және экономикалық өрлеудің жаңа кезеңі басталды. Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар ашылды, олардың ішінде азот зауыты ең маңыздысы болды. Содан бері Гораждедегі өнеркәсіп жүйелі түрде дамып келеді, оның негізгі салалары – өндіріс, құрылыс, көлік, сауда және қолөнер. 1981 жылы Гораждедегі жан басына шаққандағы ЖІӨ Югославияның орташа көрсеткішінің 70% құрады.

Босния соғысы

1992 жылдан 1995 жылға дейін Босния соғысы кезінде Горажде, Сребреница және Жепамен бірге Босния серб әскерімен қоршалып, блокадаға алынған алты босниялық анклавтың бірі болды. 1993 жылдың сәуір айында ол Біріккен Ұлттар Ұйымының қауіпсіз аймағы мәртебесін алды, онда Біріккен Ұлттар Ұйымы азаматтық тұрғындарға шабуылдарды болдырмауға тиіс болды. 1994 жылдың 30 наурызынан 23 сәуіріне дейін сербтер қалаға қарсы ірі шабуылға шықты. Серб танктері мен бекіністеріне қарсы әуе шабуылынан және НАТО-ның соңғы талабынан кейін серб күштері қаладан артиллериялық және бронетранспорттық құралдарын шығаруға келісті. 1995 жылдың 28 мамырында босниялық сербтер тағы да Гораждеге шабуыл жасады, БҰҰ күзет бекеттеріне шабуылдап, Дринаның батыс жағалауындағы төрт бақылау бекетіндегі Корольдік Уэльс фузилерлерінің 33 британдық БҰҰ әскери қызметшісін жеңіп алды. Шығыс жағалауда орналасқан қалған әскерлер қашып құтылуға үлкеріп, босниялық күшейткіштерге қалаға қарап тұрған маңызды төбені босниялық сербтердің басып алуына жол бермеуге көмектесті. Бұл әрекет қаланың Сребреницаның тағдырына ұшырауынан сақтап қалды, онда босниялық сербтер сәтсіз әрекеттен кейін блокаданы жалғастырды. Дейтон келісімінен кейін Горажде мен Федерация арасында құрлық дәлізі құрылды.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Горажде муниципалитеті
Елді мекендер1961.1971.1981.1991.2013. Жалпы31,30334,68536,92437,50520,897
1 Баччи1,4211,120
2 Богушичи295244
3 Будичи388324
4 Човчичи356250
5 Дучичи277273
6 Горажде9,48213,02216,27312,512
7 Грабовик284239
8 Мравиняц387249
9 Потркуша144237
10 Седлари391211
11 Витковичи1,080942
12 Зупчичи792382

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Горажде қаласы
2013. 1991. 1981. 1971. Жалпы
12,512 (100,0%) 16,273 (100,0%) 13,022 (100,0%) 9,482 (100,0%)
Босниялықтар 9,568 (58,80%) 6,746 (51,80%) 5,266 (55,54%)
Сербтер 5,584 (34,31%) 4,376 (33,60%) 3,675 (38,76%)
Югославиялықтар 663 (4,074%) 1,495 (11,48%) 100 (1,055%)
Басқалар 396 (2,433%) 83 (0,637%) 55 (0,580%)
Хорваттар 62 (0,381%) 75 (0,576%) 133 (1,403%)
Моңғолдар 198 (1,521%) 212 (2,236%)
Албандар 23 (0,177%) 17 (0,179%)
Македониялықтар 13 (0,100%) 10 (0,105%)
Словендер 13 (0,100%) 14 (0,148%)

Этникалық құрамы – Горажде муниципалитеті
2013. 1991. 1981. 1971. 1961. Жалпы
20,897 (100,0%) 37,573 (100,0%) 36,924 (100,0%) 34,685 (100,0%) 31,303 (100,0%)
Босниялықтар 19,692 (94,23%) 26,296 (69,99%) 25,142 (68,09%) 24,544 (70,76%) 19,305 (61,67%)
Сербтер 707 (3,383%) 9,843 (26,20%) 9,107 (24,66%) 9,293 (26,79%) 9,569 (30,57%)
Басқалар 475 (2,273%) 565 (1,504%) 153 (0,414%) 115 (0,332%) 614 (1,96%)
Хорваттар 23 (0,110%) 80 (0,213%) 99 (0,268%) 179 (0,516%) 314 (1,00%)
Югославиялықтар 789 (2,100%) 2,017 (5,463%) 168 (0,484%) 1,501 (4,80%)
Моңғолдар 243 (0,658%) 280 (0,807%)
Ромалар 89 (0,241%) 38 (0,110%)
Албандар 41 (0,111%) 26 (0,075%)
Словендер 17 (0,046%) 30 (0,086%)
Македониялықтар 16 (0,043%) 12 (0,035%)

Табиғи орта

Гораждеді қоршаған аймақ палеозой және перм кезеңдерінің тақтатастарынан, құмтастардан және көміртекті шөгінді жыныстардан құралған. Төбелер көбінесе дөңгелек пішінді және көлбеу болып келеді. Биік жерлері әктастан тұрады. Горажде және оның төңірегінде негізінен тең және сергін тау климаты басым. Жылдық орташа температура 10,8 °C, ал жауын-шашын жыл бойына біркелкі таралады. Қала алты бұлақтан сумен қамтамасыз етіледі. Халықтың бір бөлігі ауыз суды қарапайым құдықтардан алады. Су жүйесін салу 1962 жылы Чайничедегі бұлақтан басталды. Дрина өзені Горажде қаласының негірленуі мен дамуы үшін зор маңызға ие. 17 ғасырдан бері тіркелген ең ірі су тасқындары 1677, 1731, 1737, 1896, 1911, 1922, 1952, 1974 және 2010 жылдары орын алды.

Салынған орта

Қаланың ең басты ерекшелігі – Устипрача–Фоча тас жолы бойындағы сопақ келген пішіні. 1465 жылдан 1878 жылға дейін Горажде Осман империясының құрамында болды. 18-шы және 19-шы ғасырларда Горажде мұсылман және православие қауымдары бірге тұрған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Горажде екі бөлек аймақтан тұрды: мұсылман және православие аймақтары. Бүгінде бұл екіге бөліну жойылуда. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала кеңейіп, жаңару басталды, жаңа көшелер салынды, қала орталығында және шеткері аудандарда қоғамдық және тұрғын үйлер бой көтерді. 1945 жылдан 1961 жылға дейін 1130 көпптерлі үй және 680 жеке үй салынды. 1961 жылы қалада барлығы 616 ғимарат тізілген.

Әдебиетте

1992–1995 жылдардағы Горажде қамалы бірнеше кітаптың тақырыбы болды, олардың екеуі ағылшын тілінде қолжетімді; екеуі де сол дәуірді сипаттаған қатыгездік пен адамгершілік араласуын көрсетеді. Саво Хелетаның "Менің өлмей қалу кезегім емес" атты кітабы Босниялық серб жасөспірімнің естеліктеріне негіделген, оның отбасы бұрын сербтердің бомбалауына ұшыраған, сонымен қатар көбінесе босняктар тұратын қалада сербтер ретінде күдік тудырған. Джо Сакконың "Қауіпсіз аймақ Горажде" – бұл қамалдағы қалаға сол кезеңде бірнеше рет барған журналистің комикс түріндегі повесті. Гораждеге ерекше назар аударатын тағы бір кітап – Ник Ричардсонның "Қашуға орын жоқ" атты еңбегі. Ричардсон – НАТО бомбалау миссиясы кезінде Горажде аймағында құлаған бұрынғы флоттық әуе күштерінің ұшқышы. Ол бірнеше апта қалада болып, тұрғындар мен БҰҰ күштерінің күнделікті жағдайларын және басынан өткен оқ жауынды айтады.

Спорт

Жергілікті футбол клубы "FK Goražde" Босния және Герцеговинаның екінші лигасы — Босния және Герцеговина Федерациясының Бірінші лигасынде ойнайды және өз ойындарын "Мидхат Дрьевич" стадионында қабылдайды.