Кіріспе

Мендес (, грекше: Μένδητος), ежелгі Египеттің Джедет қаласының грек атауы, ежелгі Египетте Пер Банебджедет ("Джедет құдайының қожайынының иелігі") және Анпет деп те белгілі, қазіргі кезде Tell El Ruba (تل الربع) деп аталады. Қала Нилдің шығыс дельтасында орналасқан және Греко-рим Египетінде Тмуиспен алмастырылғанға дейін 16-шы Төменгі Египет номы Ханың астанасы болды. Екі қаланың арасы бірнеше жүз метр ғана. 29-шы династия кезінде Мендес сонымен қатар Ежелгі Египеттің астанасы болды, Нилдің Мендес саласында (қазір толып қалған) әл-Мансурадан шығысқа қарай шамамен 35 км жерде жатыр.

Тарих

Ежелгі заманда Мендес қаласы көне географтар мен тарихшылардың назарын аударды, соның ішінде Геродот (II. 42, 46. 166), Диодор (I. 84), Страбон (XVII. 802 б.), Мела (I. 9 § 9), Плиний Үлкен (V. 10. с. 12), Птолемей (IV. 5. § 51) және Византиялық Стефан (s. v.). Қала Нил өзенінің мендезиялық саласы (Μενδήσιον στόμα, Scylax, 43 б.; Ptol. IV, 5. § 10; Mendesium ostium, Плиний, Мела, ll. cc.) Танис көліне құятын жерде орналасқан. Археологиялық дәлелдер қаланың кемінде Накада II кезеңінен (б.з.д. 4-мыңжылдық) бар екенін көрсетеді. Алғашқы фараондар тұсында Мендес провинциялық үкіметтің маңызды орталығына айналды және Ежелгі Египет кезеңі бойында солай болды. Классикалық дәуірде, оның басқарған номесі Каласирлер деп аталған жергілікті әскер бөлімдеріне бөлінген номестердің бірі болды, ал қала мендезиум майы (unguentum) деп аталатын парфюмерия жасауымен мәшһүр болды (Plin. XIII. 1. с. 2.). Дегенмен, Мендес ерте кезеңде құлдырап, бірінші ғасырда жоғалып кетті; Птолемей (l. c.) және П. Элий Аристид (III. 160 б.) мендезиялық номедегі ең маңызды қала ретінде Тмуисті ғана есімдерін атады. Өзен мен көлдің тоғысындағы орналасуынан, каналдар Македония патшалары тұсында күтімсіз қалғаннан кейін, олардың суларына шағылысқан болуы мүмкін, ал Август оларды жөндеген кезде (Sueton. Aug. 18, 63) Тмуис оның саудасы мен халқын өз тартуына іліктірді.

Дін

Мендестің басты құдайлары – қошқар құдайы Бәнебджедет (лат. Ба – Джедет құдайы), Озирис құдайының Ба-сы, және оның әйелі – балық құдайы Хатмехит еді. Баласы Харпа Херед ("Бала Хорус")пен бірге олар Мендестің үштік құдайы болды. Мендестің қошқар құдайы Геродот өзінің "Тарихында" ешкінің басы мен жүнімен бейнеленген деп сипаттаған: «Мендеде киелі ораны бар немесе Мендес провинциясынан келген адам ешкіні құрбандыққа шалуға қатыспайды, бірақ құрбандық шалу үшін қойларды пайдаланады. Олар Гераклдың Зевсті көруге деген үлкен тілегі болғанын айтады, бірақ Зевс оған рұқсат бермейді. Ақырында Гераклтың жалбарынуына құлақ асып, Зевс бір жоспар ойлап тапты. Ол қошқардың терісін сызып, басын кесіп алды, содан кейін басын қолына ұстап, жүнін киіп, Гераклға осы түрде өзін көрсетті. Сондықтан Мысыр Зевсінің мүсіндері қошқар басымен бейнеленеді, қошқарлар Фивалықтар үшін қасиетті, және олар оларды құрбандыққа шалмайды. Дегенмен, жылдың бір күні ғана – Зевс мерекесі күні – бір қошқар сойылып, терісі сызылады, Зевс мүсіні жоғарыда айтылғандай киіндіріледі, содан кейін Геракл мүсіні Зевс мүсініне жақын қойылады. Содан кейін киелі орынның төңірегіндегілер қошқардың өліміне қайғырып, ақырында оны қасиетті мазарға көмеді. Қазіргі заманғы демонологтар көбінесе шайтанды ешкі немесе сатир түрінде көріп тұрады, себебі ешкілер құмарлыққа бейімділігімен танымал болды және христиандықтан бұрынғы Пан және Мендес ешкісі сияқты құдайлардың иконографиясында қолданылды. Оккультист Элифас Леви өзінің "Догма және жоғары сиқырлы рәсімдер" (1855) еңбегінде ортағасырлық ойдан туған Бафомет құдайының суретін салды, оны Мендестің ешкісімен және шайтандық сатир бейнесімен біріктірді. Бафомет сияқты сатирдің бейнесі және оның Мендеспен байланысы туралы ой әртүрлі оккультистер, конспирологтар және неопаганистер тарапынан қайталанды.

Қалдықтар

Бұл жер қазіргі таңда Ніл дельтасындағы ең үлкен сақталған tell болып табылады және Tell El Ruba (негізгі ғибадатхана аумағы) және Tell El Timai (оңтүстікке қарай Тмуистің елді мекені) кіреді. Жалпы алғанда, Мендес солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 3 км, ал шығыстан батысқа қарай 900 м-ге жуық созылады. Ескі Царлық некрополінде 9000-нан астам жерлеу орындары бар деп есептеледі. 20 ғасырдың бірнеше қазба науқаны Солтүстік Америкалық институттар, оның ішінде Нью-Йорк университеті және Торонто университеті, сондай-ақ Дональд Редфорд басқарған Пенсильвания штаты университетінің тобы жүргізді. Редфордтың жетекшілігімен ағымдағы қазба жұмыстары негізгі ғибадатхананың ішінде және айналасындағы бірнеше аудандарға бағытталған. Жаңа Царлық дәуіріндегі процессиялық ғибадатханадағы жұмыстар екінші пилонның астында Меренптахтың негізгі қабаттарын ашты. Бұл жерде құдайдың әрбір бейнесіне арналған төрт жеке пилон немесе қақпа болған деген болжам бар. Дәлелдер олардың құрылысы кем дегенде Орта Царлық кезеңіне дейін жететінін көрсетеді, өйткені негізгі қабаттар табылды. Алғашқы құрылыстар уақыт өте келе кешірек билеушілермен көміліп, қосылып немесе біріктірілген. Tell El Ruba-ның солтүстік-батыс бұрышында қасиетті қошқарлардың зираты табылды. Рамзес II, Мернептах және Рамзес III есімдері жазылған ескерткіштер де табылған. Амасис II салған, негізгі қабаттарымен расталған ғибадатхана болған. Дональд Редфорд парсылар жойған деп тұжырымдаған Неферитес I-нің қабірін 1992–1993 жылдары Вашингтон университеті мен Торонто университетінің бірлескен тобы тапты. Ғибадатхана төбесінің жиегінде Мэтью Адамс қадағалаған зерттеулер Орта Царлықтан бастап Бірінші династияға дейінгі үздірілмейтін қабатталуды көрсетті. Түрғысынан алғанда, осы жердегі болашақ қазбалар қабатталуды Буто-Маади кезеңіне дейін түсіруі мүмкін. Қазірге дейін қазылған материал Ніл дельтасының және мүмкін Мысырдың барлық аймақтары үшін ең ұзақ үздірілмейтін қабатталу болып табылады.