Кіріспе

Ситка шайқасы (Сражение при Ситке; 1804) – ресейліктер мен Алясканың түпкі тұрғындары арасындағы соңғы маңызды қарулы қақтығыс, және екі жыл бұрынғы ресейлік сауда бекетінің қиратылуына жауап ретінде басталған. Негізгі күреске қатысқан топтар – Тлингит ұлтының Баран аралындағы Шитʼка Ксаатʼи (Sheetʼká Xʼáatʼi) кланынан шыққан Кикс.ади ("Кикс тайпасы", Бақа/Қарға) тайпасы және Ресей Императорлық Әскери-теңіз флотының көмегімен Ресей Америка компаниясының өкілдері.

Бұрынғы отарлау және қарсылық

Тлингит халқының Кикс.ади тобының мүшелері Алясканың Панхэндл аймағының бір бөлігін, соның ішінде Шитʼка Ксаати (қазіргі Бараноф аралы) жерін шамамен 11 000 жылдан бері мекендеген. Александр Баранов (Орыс-Америка компаниясының бас директоры) 1795 жылы жаңа теңіз суырының аулау орындарын іздеу кезінде Екатерина кемесімен аралға алғаш келген. Баранов аралда сауда жасауға тырысатын "бөгеткерлердің" алдын алу үшін Тлингиттерге жерді пайдалану құқығы үшін ақы төледі. 1799 жылдың 7 шілдесінде Баранов 100 орыс серігімен бірге Ольга галереясы, Екатерина бригі, Орел пакеттік кемесі және 700 Алеуттар мен 300 басқа да халықты тасымалдаған 550-ге жуық байдаркадан тұратын флотпен Ситка шығанағына келді. Кикс.адимен қақтығысты болдырмау үшін топ Тлингиттер Ноу Тлейн ("Үлкен бекініс") орнатқан стратегиялық төбедегі лагерьті айналып өтіп, колониядан солтүстікке қарай шамамен 11 километр жердегі екінші таңдалған құрылыс алаңына жағаға түсті. Ресейлік бекініс орналасқан Катлянский шығанағы, "Святой Михаил" (Әулие Михаил) бүгінде Старригаван шығанағы, немесе "Ескі порт" (орыс тілінде старая гавань – stáraya gavanʼ) деп аталады. Бекетке үлкен қойма, ұстахана, мал төбелері, казармалар, қоршау, блок үй, монша, аңшыларға арналған бөлмелер және Барановтың тұрғын үйі кірген. Колоши (Тлингиттердің орысша атауы, ол Алутиктердің Тлингиттерге берген атынан шыққан) алғашқыда жаңа келгендерді құшақтап қарсы алғанмен, олардың орыстарға деген наразылығы тез арада өсті. Кикс.ади орыс саудагерлерінің жергілікті әйелдерді әйелдері ретінде алуына қарсы болды және "Ситкалықтарды" сырттан келгендердің калгасы, яғни құлы ретінде қараған басқа Тлингит рулары тарапынан үнемі қорланды. Кикс.ади орыстардың қалуы олардың патшаға адал болуын талап ететінін, демек Компанияға тегін еңбек күшін беруге міндетті екенін түсінді. Аралдың ресурстары үшін екі топ арасындағы бәсеке де күшейе түсті.

1802 жылғы шайқас

1799 жылдың қысында тлингиттер бірнеше шабуыл жасағанымен, сәттілікке жете алмады, бірақ сауда көп ұзамай гүлденді. 1800 жылы Барановты Кодиакқа (сол кездегі Ресей Америкасының астанасы) шұғыл істерге байланысты оралуға тура келді. Василий Г. Медведников басшылығымен 25 орыс және 55 алеут постты күзету үшін қалдырылды. 1802 жылдың көктемінде Сент-Михаэль бекінісінде 29 орыс, 3 британдық дезертир, 200 алеут және бірнеше кодиак әйелі болды. 1801 жылы британдықтар (Гадсон Бэй компаниясының қолдауымен) Ангунда солтүстік тлингит тайпаларымен кездесу өткізіп, оларға тері саудасының құқықтары үшін мылтық пен оқ-дәрі ұсынды деген қауесет тарады. 1802 жылдың маусым айында тлингит саяхатшылары орыс бекінісіне күндіз шабуыл жасады. Скаутлелт (Шḵ'аулюейл) және Котлеян басшылығымен шабуылдаушылар көптеген адамдарды өлтіріп, теңіз суырының терілерін тонап, құрылысы жүріп жатқан кемесімен бірге елді мекенді өртеп жіберді. Аң аулауда болған немесе орманға қашқан бірнеше орыс пен алеуттар кейіннен қауіпсіз жерге жетіп, шабуыл туралы хабарлады. Британдық капитан Барбер, "Unicorn" кемесінде, кінәлілерді ұстап, 3 орыс, 20 басқа одақтас тайпа өкілі және көптеген терілерді құтқарып алды. "Unicorn" содан кейін Кодиакқа бет бұрып, 24 маусымда аман қалғандарды және шабуыл туралы хабарды Барановқа жеткізді. Барбер отарлаушыларды қайтару үшін 10 000 рубль көлемінде құн төленді – бұл оның алғашқы талабының 20% ғана. Осы қақтығыста сәттілік бастапқыда орыстарға күлімдеді. 29 қыркүйекте орыстар қысқы ауылға жағаға түсті. Лисянский бұл жерді "Жаңа Архангельск Свято-Михайловская" (немесе "Жаңа Архангел Әулие Михаил") деп атады, бұл губернатор Барановтың туған қаласына сілтеме жасады. Баранов дереу Ноу-Тлейн жері үшін келіссөздер жүргізу туралы ұсыныстармен тлингиттерге елшілер жіберді, бірақ барлық ұсыныстар қабылданбады. Тлингиттер орыстарды қыстағы ауылдарын тастап, жау флоты байқамай "жас ормандағы бекініске" көшуге жеткілікті уақыт беруді көздеді. Алайда, Кикс.ади тайпасы Шаасейи Аан (Джеймстаун шығанағы) аралындағы аралдан оқ-дәрі қорын алу үшін қаруланған шағын топты жібергенде, топ (қараңғылықтың күтуін қаламағандықтан, күндіз қайтып келді) байқалды және орыстармен қысқаша атысқа түсті. Кездейсоқ оқ тлингиттер оқ-дәрі тасымалдаған каноені шауып, жүгін тұтандырып, жарылысқа себеп болды. Түтін тарағаннан кейін, экспедицияның барлық мүшесі – әр үйден жоғары дәрежелі жас жігіттер (барлығы болашақ тайпа басшылары) және өте құрметті ақсақал қаза тапқандығы анық болды. Барановтың елшілері тлингиттерге орыс кемелері жаңа бекініске оқ атуға жақын арада кіріседі деп хабарлады.

Бірінші күн

1 қазанға таяу Нева кемесі Алеут кемесімен Крестоф шығанағынан Индия өзенінің сағасына жақын аймақтағы сайлау жерлеріне тартылды. Баранов басқарған, шамамен 150 адамнан тұратын ресейлік десант тобы тлингиттердің бекінісіне шабуыл жасады, бірақ олардың қарсылығы үздірілмей атыспен болды. Алеуттар қорқып, қатарларын бұзып, байдаркалары күтіп тұрған жағаға шегінді. Кикс.ади жауынгерлері, жаңа соғыс басшысы Ḵʼalyaan (Катлиан) бастаған, қара қарасқа маскасын киіп, ұстаның балғасымен қаруланған, Шиски Ноудан шығып, шабуылдаушылармен жеке қолға түйіскен шайқасқа кірісті; тлингиттердің екінші толқыны көршілес орманнан қос қанатты шабуылмен шықты. Баранов ауыр жарақат алды, ал ресейліктер су жағасына қайта шегінді, сол кезде Нева кері шегінуді қамтамасыз ету үшін атыс ашты. Шайқас барысында шабуылдаушылардың он екісі қаза тауып, көптегені жарақат алды, және ресейліктер жағажайда бірнеше кішкентай артиллериялық құралдарын тастап кетуге мәжбүр болды.

"Ситка Кикс.Ади" амандық науқаны

Тлингиттердің алғашқы саяхаты батысқа қарай Гаджа Хееннен Даксиетке дейін (Наквасина шығанағындағы кланның балық аулау лагері, әр мамыр айында Кикс.адилер дәстүрлі жергілікті тағам – селеу жұмыртқаларын жинаған жер) көтерілуді қажет етті. Сол жерден топтың таулар арқылы солтүстікке қарай Чаатл Ḵáa Noow-ға (Перил бұғазындағы Крейвен нүктесіндегі Кикс.ади “Халибут адамының бекінісі”) дейінгі нақты жолы белгісіз. Дегенмен, Бараноф аралының солтүстік-батысындағы шығанақтардың жағалауымен жүру ең мүмкін жол болып көрінеді, себебі ол саяхатшыларға Алясканың Шитʼка Ḵwáan Ситка тайпасының Херб пен Фрэнк Хоуп жүргізген оқиғаға қатысты жанды зерттеулерге сүйене отырып, аралдың тығыз ормандарын айналып өтуге мүмкіндік берген болар. Қызыл кедр ағашынан жасалған каноэлер Чичагоф аралына дейін теңізден өтуді жеңілдетті. Бірнеше жауынгерлер Ноу Тлейннің маңында қалды, бұл соғыстан кейін ресейлік қоныстандырушыларды мазақтау және олардың Кикс.адиді солтүстікке қашқанда қуалауына жол бермеу үшін артқы күзет ретінде жасалды. Көп ұзамай Джеймстаун шығанағында сегіз алеут аңшысы өлтірілді, ал тағы біреуі Нью Архангелге жақын орман ішінде атып тасталды. Осыдан кейін ресейлік аң аулаушылар тобы шабуылға дайын күйде күшпен шықты. Кикс.ади басқа тлингит тайпаларын ресейліктермен кез келген байланыстан қашуға шақырды. 1805 жылдың қараша айында Чаатл Ḵáa Noow-қа Ситкадан Джон ДеВулф пен Георг фон Лангсдорф, бірнеше Алутиік еркектері және тлингит тайпасының басшысының қызы аудармашы ретінде келді, оларды Баранов ұсынған. Сапар екі күнге созылды. ДеВулф пен Лангсдорфтың жазбалары сол кездегі жағдай туралы пайдалы ақпарат береді.

Ресей Аляскасы

Ноу-Тлейндегі кекур (төбе) басында орыстар тлингиттердің шабуылдарына қарсы қорғану үшін үш күзет мұнарасы (ішінде 32 зеңбірек) бар биік ағаш қоршаудан тұратын өздерінің бекінісін (крепостʼ) салды. 1805 жылдың жазына қарай, кешен ішінде барлығы 8 ғимарат салынды, оның ішінде шеберханалар, казармалар және губернатордың резиденциясы болды. Кикс.адилер Үнді өзенінің сағасына жақын "Елтерек тасына" жыл сайынғы экспедициялардан басқа, 1821 жылға дейін кеңейіп келе жатқан осы қоныстан көбінесе алшақтап жүрді. 1821 жылы орыстар (туған жерлестердің аңшылық шеберлігінен пайда табу және ауылға жасалған сирек шабуылдарды тоқтату ниетімен) тлингиттерді 1808 жылы Ресей Америкасының жаңа астанасы болып жарияланған Ситкаға қайта оралуға шақырды. Оралуды қалаған тлингиттерге ауылдың бір бөлігінде, "Блокхаус төбесіндегі" қатаң күзетілетін қоршаудың төменгі жағында (шамамен 1965 жылға дейін Ранча деп аталған аймақ) тұруға рұқсат берілді. Орыс зеңбіректері үнемі жергілікті тұрғындарға бағытталды, оларға Шисиги Ноудағы жеңілістерін еске салды. Кикс.адилер орыстарды азық-түлікпен және суырсүңгір терілерімен қамтамасыз етті, ал отарлаушылар тлингиттерге ресей мәдениетінің және орыс православие шіркеуінің әртүрлі салаларын таныстырды. Тлингиттердің шабуылдары 1858 жылға дейін сирек болса да, жалғасты, 1855 жылы маңызды көтеріліс болды (бірақ тез басылды). 1867 жылы Ресей Америкасы АҚШ-қа сатылды. Одан кейін Ресей-Америка компаниясының барлық мүлігі сатылды. Сатудан кейін, жергілікті тлингит тайпасының көптеген ақсақалдары "Қала төбесі" Ресейдің сатуға құқылы болған жалғыз жер екенін айтты. Туған жерлерге қатысты талаптар 20 ғасырдың екінші жартысында ғана Алясканың тума халқының талаптарын реттеу туралы заңға қол қою арқылы қарастырылды. 1880 жылғы халық санауы бойынша, Кикс.ади тайпасының дәстүрлі жазғы балық аулау лагері саналған Үнді өзенінің маңында және айналасында 43 тлингит тұрды.

Құрметтеулер

1890 жылы АҚШ президенті Бенджамин Харрисон Шисиги Нуу жерін қоғамдық пайдалануға бөлді. Ситка ұлттық тарихи паркі 1972 жылғы 18 қазанда "Аляскадағы тлингиттер мен орыстардың тарихын еске алу мақсатында" шайқас болған жерде құрылды. Бүгінде Кальяан Полюсі Шисиги Нуу жерін қорғап, тлингиттердің қаза тапқандарын құрметтейді. Та Ээти – шайқаста қаза болған орыс теңізшілеріне арналған ескерткіш. Ол Үнді өзенінен өтеді, орыстардың қонған жерінде орналасқан. 2004 жылдың қыркүйегінде шайқастың екі жүз жылдығын тойлауға орай, екі тараптың да қатысушыларының ұрпақтары дәстүрлі тлингиттердің "Жоқтау рәсіміне" қатысып, жоғалған ата-бабаларын ресми түрде жоқтады. Келесі күні Кикс.ади тайпасы екі ғасырлық қайғысын "жеңу" үшін ресми кешірім рәсімін өткізді.