Кіріспе
Мудежар стилі немесе Мудежар сәнділігі – Иберия христиан мемлекеттерінде, негізінен 13-16 ғасырлар аралығында қолданылған әшекейлеу және безендіру түрі. Ол романдық, готикалық және Ренессанс архитектуралық стильдерге Аль-Андалуста әкелінген немесе дамыған құрылымдық, орнаменталдық және декоративтік мотивтер ретінде енгізілді. Бұл мотивтер мен техникалар өнер мен қолөнерде де кездеседі, әсіресе сол кездегі Оңтүстік және Шығыс Испаниядан Еуропаға кеңінен экспортталған испаниялық-маврлық жылтыр керамикасында. Мудежар өнері терминін өнер тарихшысы Хосе Амадор де лос Риос и Серрано Иберия христиан мемлекеттеріне исламдық декоративтік элементтерді енгізуде жетекші рөл атқарған мудежарларға сілтеме жасап ұсынды. Мудежарлар – Орта ғасырлардағы христиандық Реконкистадан кейін Аль-Андалустың бұрынғы аймақтарында қалған мұсылмандар, оларға өз діндерін белгілі бір шектеулермен сақтауға рұқсат етілді. Мудежар өнерінің құндылығы орта ғасырлық дәуірде мұсылмандар мен христиандардың бейбіт бірлесіп өмір сүруін көрсетеді, алайда Испаниядағы барлық мұсылмандар мен яһудилер 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың ортасы аралығында христиан дініне өтуге немесе елден қуылғанға мәжбүр болды. Мудежар декоративтік элементтері Иберияда, әсіресе тарихи сәулет контекстінде дамыды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Испания мен Португалияда неомудежар стилі ретінде қайта жаңғыру орын алды.
style in post Islamic Iberia
Mudéjar art, or Mudéjar style, was a type of ornamentation and decoration used in the Iberian Christian kingdoms, primarily between the 13th and 16th centuries. It was applied to Romanesque, Gothic and Renaissance architectural styles as constructive, ornamental and decorative motifs derived from those that had been brought to or developed in Al Andalus. These motifs and techniques were also present in the art and crafts, especially Hispano Moresque lustreware that was once widely exported across Europe from southern and eastern Spain at the time. The term Mudejar art was coined by the art historian José Amador de los Ríos y Serrano in reference to the Mudéjars, who played a leading role in introducing Islamic derived decorative elements into the Iberian Christian kingdoms. The Mudéjars were the Muslims who remained in the former areas of Al Andalus after the Christian Reconquista in the Middle Ages and were allowed to practice their religion to a limited degree. Mudéjar art is valuable in that it represents peaceful co existence between Muslims and Christians during the medieval era, although all Muslims and Jews in Spain eventually were forced to convert to Christianity or exiled between the late 15th century and the early to mid 16th century. The Mudéjar decorative elements were developed in Iberia specially in the context of historic architecture. There was a revival in the late 19th and the early 20th century Spain and Portugal as Neo Mudéjar style.
Этимология
Мудежарлар бастапқыда Аль-Андалуста христиандық қайта басып алу кезінде мұсылмандық үстемдіктегі аумақтарды жаулап алғаннан кейін қалған мұсылмандарды атау үшін пайдаланылған термин еді, бірақ олар бірден христиандыққа көшпеген немесе елден қуылмаған. Бұл ортағасырлық кастиль тілінде араб тіліндегі "Мудаджан" (مدجن) сөзінен алынған, ол "бағындырылған" немесе "үйретілген" деген мағынаны білдіреді және христиан патшаларының билігіне мойынсұнған мұсылмандарға қатысты. Бұл термин, әдетте үй жануарларына, мысалы, құстарға қолданылғандықтан, күніне мазақ ретінде туған болуы мүмкін. "Мудежар" термині араб тілінен "қалуға рұқсат етілген адам" деп те аударылуы мүмкін, бұл христиандардың мұсылмандарға христиандық Иберияда қалуға рұқсат бергенін көрсетеді. "Мудежар өнері" тұжырымын испандық өнер тарихшысы Хосе Амадор де лос Риос и Серрано 1859 жылы Сан-Фернандоның Көркем өнер академиясындағы "El estilo mudéjar, en arquitectura" атты кіріспе сөзінде қалыптастырып, анықтады.
Ортағасырлық христиан патшалықтарында мұсылмандар
Мудежар деп аталатын Иберия түбегіндегі ортағасырлық христиан мемлекеттерінде өмір сүрген мұсылмандарға белгілі бір шектеулермен дін ұстануға рұқсат берілді. Бірақ, 1492 жылы түбектегі соңғы мұсылман бекінісі Гранада христиандық Кастилияның қолға түскеннен кейін, мұсылмандар христиан болуды немесе кетіп қалуды таңдауға мәжбүр болды – бірінші Кастилияда, содан кейін Арагонда. Дінін өзгерткендер морискилер деп аталды, олар көбінесе исламды жасырын түрде сақтады деген күдікке ілікті және 1609 жылдан кейін Испаниядан қуылды. Мудежар мәдениетінің ортағасырлық христиан мемлекеттерінде сақталып, дамуына мүмкіндік берген факторлар – христиандардың келісім арқылы немесе әскери жолмен басып алуы, мұсылман және христиан халқының саны арасындағы қатынас, монархия мен паптықтың мүдделерінің қақтығысы және экономикалық қажеттіліктер болды. Осы факторлардың үйлесімділігінен мудежар өнері дүниеге келді. Осы жергілікті ерекшеліктердің нәтижесінде христиан мемлекеттерінің әртүрлі аймақтарындағы христиандық сәулет өнеріне сіңген исламдық ықпал өте әртүрлі болды, бірақ олардың барлығы мудежар өнері деген жалпы атаумен біріктірілді.
Мудежар стилі сәулет өнерінде
Мудехар стилі сәулет өнерінде исламдық сәндік мотивтер мен өрнектерді христиандық сәулет стильдеріне қолдануды білдіреді. Оның пайда болуы мұсылман шеберлердің ислам өнерінен алынған дәстүрлі құрылыс, әшекейлік және сәндік элементтерді христиандық сәулетке енгізуімен байланысты деп есептеледі. Бұл әдістер жергілікті христиандық құрылыс дәстүрлерінің бір бөлігіне айналып, Иберияның кеңейіп келе жатқан христиандық мемлекеттерінде роман, готика және Ренессанс стильдерінде қолданылды. Осы сәндік техникаларға каллиграфия, күрделі геометрия және ислам өнері мен сәулетінен алынған өсімдік түрлері кірді. Мудехар құрылыс жүйелері өте қарапайым, бірақ тиімді болды. Кірпіш, жасанды тас және ағаш сияқты материалдар ғана емес, сонымен қатар сәндік функцияны да атқаратын құрылыс элементтері ретінде пайдаланылды. Мудехар безендіруіне стильді каллиграфия, күрделі геометриялық және өсімдік формалары жатады. Классикалық Мудехар элементтеріне ат жалды арка, көп жақтан жасалған арка, мукарна күмбездер, альфиз (арканың шетіндегі ою), ағаш жабын, қуырылған кірпіш, жылтыратылған керамикалық плиткалар және әшекейлі гипстік жұмыстар кіреді. Мудехар гипсі, кейде Есерия деп аталады, исламдық мотивтердің барлығын қамтиды – эпиграфикалық, «атаурикс» немесе арабеск орнамент, геометриялық мотивтер. Сонымен қатар, готикалық өсімдіктер мен қалқандар сияқты христиандық өнер мотивтері де исламдық дәстүрдің ырғағында бейнеленеді, бұл хроматикада маңызды рөл атқарады. Мудехар жиі Таяу Шығыс сәулетінде қолданылған гирих геометриялық өрнегін пайдаланады, ал Магриб құрылыстарында көбінесе өсімдік арабескі қолданылды. Ғалымдар кейде гирих және мукарналардың күрделі күмбездерін инновациялық, ал арабескіні – көне деп санайды. Бірақ Аль-Андалуста геометриялық және өсімдік формалары еркін қолданылып, үйлестірілді.
Иберия түбегі
Христиандық үкіметтің бұрынғы мұсылмандық билік аймақтарында қайта орнатылуымен бірге, Мудехар құрылыс әдістері пайда болды, олар кірпіш, ағаш және штукатурка сияқты арзан материалдарды қолдана отырып ғимарат салуға мүмкіндік берді. Ғалымдардың көпшілігі Мудехар өнерінің архитектурада алғаш рет 12 ғасырда Леон христиан патшалығындағы Сахагун қаласында пайда болғанын қабылдайды. Мудехар Леон патшалығының басқа да аймақтарына тарады: Толедо, Авила, Сеговия, Торо, Куэльяр, Аревало және Мадригал де лас Альтас Торрес қалаларында оның ерекше мысалдары кездеседі. Кейін Мудехар Кастилия патшалығы арқылы Испанияның оңтүстігіне тарады. Мудехар Ренессансының ең көрнекті мысалы – Севильяда 16 ғасырдың басында салынған Каса-де-Пилатос. Севилья Мудехар өнерінің көптеген мысалдарына ие. Севильяның Алькасары Мудехар готикасы мен Мудехар Ренессансы архитектурасының ең ұлы ескерткіштерінің бірі саналады, бірақ оның «Мудехар бөлмелері» тікелей Альгамбраның мавр Насирид архитектурасымен байланысты, Мудехар өнерінің техникаларымен емес; Кастилияның христиан королі Педро оларды салу үшін сол кездегі Гранада ислам әмірлігінен архитекторларды шақырған. Мудехар өнері 12 ғасырда Арагонның солтүстік-шығыс христиан патшалығында пайда болды және Эбро, Жалон және Жилока өзендерінің аңғарларында орналасқан жүзден астам сақталған мысалы бар. Оның алғашқы көріністері екі бағытта дамыды: біріншіден, бастапқыда маврлық Альжаферия сарайын өзгертіп, кеңейткен және исламдық әшекейлеу дәстүрін сақтаған христиан монархиясына байланысты сарай архитектурасы, екіншіден, тас емес, кірпіштен салынған романдық архитектураны дамытқан дәстүр, ол көбінесе испандық әшекейлік ою-өрнектерді көрсетеді. Осы екінші типтегі Мудехар элементтерінің мысалдарын Даркодағы шіркеулерде көруге болады, олар таспен салынып басталып, 13 ғасырда Мудехар кірпіш панельдерімен аяқталды. Португалия Мудехармен әшекейленген ғимараттарды аз тапсырыс берді, олар көбінесе қарапайым Мудехар элементтерін қамтыды. Брагансадағы Кастро де Авельес шіркеуі классикалық Мудехар өнерінің кірпіш жұмысына ие. Мудехар Португалиядағы готикалық мануэлин стиліне де қолданылды, ол өте әсем және сәнді болды. Португалияда Мудехар өнерінің дамуы 15 және 16 ғасырларда ерекше көзге түсті, Басто графтарының сарайы және Корольдік сарай сияқты құрылыстарда Синтра және Лиссабон сияқты қалалардағы шіркеулерде кездесетін ағаш Мудехар шатырлары бар. 16 ғасырда Португалия мәдениетінің маңызды бөлігі сауда болғандықтан, Севильядан импортталған Мудехар өнерімен әшекейленген плиткалар шіркеулер мен сарайларда, мысалы Синтраның Корольдік сарайында пайда болды.
Декоративтік өнер
Мудехар қолөнершілері христиан мемлекеттеріне Аль-Андалустағы плитка, кірпіш, ағаш өрнегі, гипстен жасалған әшекейлер, керамика және сәндік металл бұйымдарында кездесетін күрделі геометриялық суреттерді әкелді. Заттардың өзі, сондай-ақ төбелер мен қабырғалар да көбінесе бай әрі күрделі өрнектермен безендірілетін. Мудехар суретшілері ислам өнері мен сәулетінің маңызды ерекшелігі – таңғажайыпты жеткізумен ғана емес, сонымен қатар материалдардың және әшекейлердің сәнділігін көрсетуге ұмтылған. Көптеген сәндік өнер түрлері сәулетке қолданылды, мысалы, плитка және керамикалық жұмыстар, сондай-ақ ою-өрнек жасау.
Керамика
Керамика Иберия түбегіндегі ислам билігі кезінде дамыған күрделі өнер түрі болған, ал Мудежар стилі керамикасы ислам өнерінің бұрынғы ғасырларында жетілдірілген техникаларға негізделген. Испанияның әртүрлі қалаларындағы – мысалы, Патерна, Толедо, Севилья – қыш құмыра жасау орталықтары әртүрлі заттар жасауға бағытталды: инеліктер мен табақтардан бастап шамдандарға дейін. Мудежар стиліндегі керамика көбінесе үш стильде жасалды: манганец жасылы (жасыл-қызғылт), кобальт көгі және алтынмен жалатылған (люстр). Мудежар шеберлері ортағасырлық Еуропаға өте жетілдірілген глазурьлеу техникаларын әкелді, соның салдарынан Манисе, Патерна және Теруэльден келген Мудежар қыш ыдыстары аса танымал болды. Қорғасын мен қалайы қосылысын пайдаланып мөлдір емес, жылтыр ақ глазурь жасауға болатын, ал металл оксидтерінің қоспалары глазурьленген және күйдірілген беттерге жағылып, жылтыр әшекейлеу үшін қолданылды. Бұл техника Насрид дәуірінен бері сақталған. Көбінесе шеберлер түстерді жағар алдында мөлдір емес ақ глазурьдің қабатын жағар еді. Ақ глазурьдің үстіне кобальт көгі, жасыл мыс және қызғылт манганец оксидтері қолданылып, алтын мен басқа да құнды металдардың көрінісін беретін жарқыраған, жылтыр беттер жасалды. Плитка және штукатуркадағы сияқты, керамикалық мотивтерге өсімдік өрнектерімен қатар, бейнелі мотивтер, каллиграфия және геометриялық үлгілер мен суреттер кірді. Суреттерде қайықтар, папоротник жапырақтары, жүректер және қамалдар сияқты христиандық элементтері де кездеседі.
Нео-мудежар
Мудежар өнерінің қазіргі заманғы қайта жандануы болды, ең маңыздысы Испания мен Португалияда 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында пайда болған нео-мудежар. Ол қазіргі заманғы архитектура мен материалдарды – құйма темір және шыныны Мудежар өнерінің аркалары, мозаикалық плиткалар және кірпіш өрнектерімен үйлестірді. Кейбір испандық архитектура фирмалары қазіргі араб тілінде сөйлейтін әлемдегі құрылыс жобаларына, атап айтқанда Марокко, Алжир және Шығыс Арабияға назар аударды, онда Мудежар өнерінің ықпалы тұрғын үйлерді салудың басты стилі ретінде қолданылады. Мудежар ерекшеліктері стильдерді жаңартудың негізі болып табылады. Мұсылман архитекторлары да қазіргі заманғы архитектура саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, Мудежар стиліне тән техникалық және инженерлік шешімдерді, сондай-ақ эстетикалық біліктілікті көрсетеді.