Кіріспе
Тіс гигиенисі немесе ауыз гигиенисі – бұл лицензияланған тіс медицинасы маманы, ол өзінің жұмыс істейтін елінде тіс дәрігерлерінің қауымдастығында немесе реттеуші органда тіркелген. Клиникалық және жазбаша емтиханды тапсыру алдында тіркелген тіс гигиенистері аккредиттелген колледж немесе университеттің тіс гигиенасы бакалавриаты немесе магистратурасының дипломын алуы керек. Тіркелгеннен кейін гигиенистер – ауыз қуысының толық денсаулық сақтауын қамтамасыз ету үшін тіс дәрігерлерімен және басқа тіс медицинасы мамандарымен дербес немесе бірлесіп жұмыс істейтін бірінші кезектегі медициналық көмек көрсетуші мамандар. Олар көптеген ауыз ауруларының алдын алу және емдеуге бағытталған білім мен тәжірибеге ие. Тіс гигиенистері пациенттерге ұсынатын клиникалық процедуралардың белгілі бір ауқымы бар. Олар пациенттің жағдайын бағалап, жақсы ауыз денсаулығын нығайту және сақтау үшін пациентке қатысты профилактикалық және білім беру қызметтерін ұсынады. Тіс гигиенисінің маңызды міндеттерінің бірі – пародонттық терапияны жүргізу, оған пародонттық карта жасау, пародонттық дебридмент (тамырларды тазалау және тегістеу), профилактика (аурудың алдын алу) немесе пародонттық аурулары бар пациенттерге пародонттық күтім процедуралары кіреді. Терапиялық әдістерді қолдану пациенттерге ауыз ауруларын бақылауға көмектеседі, сонымен қатар мінез-құлқы өзгертудің маңыздылығын көрсететін жекелендірілген ем жоспарларын ұсынады. Кейбір тіс гигиенистері жергілікті анестезия қолдануға және тіс рентгенографиясын жасауға лицензияланған. Тіс гигиенистері ауыз қуысының қатерлі ісігін анықтау және алдын алу бойынша негізгі ресурс болып табылады. Бұл процедуралардан басқа, гигиенистер ауыздағы рентген суреттерін түсіру, тіс эмалін бекіту, жергілікті фтор қолдану және пациентке ауыз гигиенасы бойынша жеке нұсқаулар беру сияқты шараларды да жүзеге асырады. Тіс гигиенистері тәуелсіз, жекеменшік немесе мамандандырылған практикалардан бастап мемлекеттік секторға дейін тіс медицинасының әртүрлі салаларында жұмыс істейді. Тіс гигиенистері тіс дәрігерлерімен, тіс емшілерімен, ауыз денсаулығын сақтау мамандарымен және басқа тіс медицинасы мамандарымен бірлесіп жұмыс істейді. Тіс гигиенистері пациенттің мүддесін ескере отырып, ауыз денсаулығының кешенді күтімін ұсыну үшін кәсіби біріктікпен жұмыс істеуге ұмтылады. Тіс гигиенистері өз салаларындағы сарапшылықты ұсынады және толық тіс диагностикасының маңызды бөлігі болып табылатын тіс гигиенасының диагнозын қоя алады.
A dental hygienist or oral hygienist is a licensed dental professional, registered with a dental association or regulatory body within their country of practice. Prior to completing clinical and written board examinations, registered dental hygienists must have either an associate's or bachelor's degree in dental hygiene from an accredited college or university. Once registered, hygienists are primary healthcare professionals who work independently of or alongside dentists and other dental professionals to provide full oral health care. They have the training and education that focus on and specialize in the prevention and treatment of many oral diseases. Dental hygienists have a specific scope of clinical procedures they provide to their patients. They assess a patient's condition in order to offer patient specific preventive and educational services to promote and maintain good oral health. A major role of a dental hygienist is to perform periodontal therapy which includes things such periodontal charting, periodontal debridement (scaling and root planing), prophylaxis (preventing disease) or periodontal maintenance procedures for patients with periodontal disease. The use of therapeutic methods assists their patients in controlling oral disease, while providing tailored treatment plans that emphasize the importance of behavioral changes. Some dental hygienists are licensed to administer local anesthesia and perform dental radiography. Dental hygienists are also the primary resource for oral cancer screening and prevention. In addition to these procedures, hygienists may take intraoral radiographs, apply dental sealants, administer topical fluoride, and provide patient specific oral hygiene instruction. Dental hygienists work in a range of dental settings, from independent, private, or specialist practices to the public sector. Dental hygienists work together with dentists, dental therapists, oral health therapists, as well as other dental professionals. Dental hygienists aim to work inter professionally to provide holistic oral health care in the best interest of their patient. Dental hygienists also offer expertise in their field and can provide a dental hygiene diagnosis, which is an integral component of the comprehensive dental diagnosis.
Тіс гигиенистерінің уақыт сызығы
1906 жылы Альфред Фонс өзінің кресло жанындағы көмекшісін (және туысы) Ирен М. Ньюманды тістерді тазалауға және балаларға басқа да профилактикалық емдер жасауға оқытты, осылайша ол әлемдегі алғашқы тіс гигиенисі болды. 1913 жылы Альфред Фонс Коннектикут штатында тіс гигиенистерін даярлайтын алғашқы мектепті ашты. 1915 жылы Коннектикут штаты тіс гигиенистерінің қызметін реттеу үшін тіс дәрігерлерінің практикалық заңын өзгертті. 1923 жылы Америка тіс гигиенистері қауымдастығының алғашқы отырысы өтті. 1959 жылы американдық тіс гигиенисі және стоматолог Эстер Мэй Уилкинс, 1959 жылы жарық көрген «Тіс гигиенисінің клиникалық практикасы» атты тіс гигиенасы бойынша алғашқы толық кітабының авторы болды. 1964 жылы Америка тіс гигиенистері қауымдастығы өз конституциясы мен жарғысынан «әйел» деген сөзді алып тастады. 1965 жылы Джек Орио Нью-Мексико университетін бітірді, ол әлемдегі алғашқы еркек тіс гигиенисі болды. 1975 жылы Австралияда тіс гигиенасы мамандығы енгізілді. 1993 жылы Жаңа Зеландия тіс гигиенистері қауымдастығы құрылды. 1994 жылы Жаңа Зеландияда тіс гигиенистеріне арналған алғашқы тәуелсіз, әскери емес оқу 1994 жылы басталды. Австралияда тіс гигиенистері мен ауыз қуысы терапевтерінің бітірушілері Австралияның стоматологиялық кеңесінде тіркелуі міндетті, осылайша олар Австралияның кез келген штатында немесе аумағында периодонтология саласында жұмыс істей алады. 1975 жылы құрылған Австралия тіс гигиенистері қауымдастығы (DHAA) Inc. Австралияда тіс гигиенасы қызметтерін ұсынатын тіркелген мамандарды білдіретін жетекші ұйым болып табылады. Тіс гигиенисі стоматологтың жұмысына қатысуы міндетті емес, бірақ ол пациенттерді тәуелсіз түрде бағалай алады және өз практикалық құзыреті шегінде емдеу жоспарларын жасай алады, сонымен қатар қоғамда жұмыс істей алады. Олар өз бетінше шешім қабылдайтын және тек «формалды» білімі шегінде жұмыс істейтін мамандар. Ұлттық заң тіс гигиенистерінен, ауыз қуысы терапевтерінен және тіс терапевтерінен дәрігерлер, тіс дәрігерлері және протездерді жасаушылармен бірдей кәсіби жауапкершілікті талап етеді, яғни барлық мамандардың кәсіби жауапкершілік сақтандыруы мен сәулеленуге рұқсаты болуы керек. Олар сондай-ақ үш жылдық цикл ішінде міндетті түрде 60 сағаттық үздіксіз кәсіби даму курсын аяқтауы керек. Ауыз қуысы саласындағы бакалавр білімі ең көп таралған білім беру бағдарламасы болып табылады. Бакалавриатқа түсуші студенттердің орта мектеп аттестаты немесе оған теңестірілген құжаты болуы керек. Қазіргі таңдағы ауыз қуысы саласындағы бакалавр білімі студенттерді тіс гигиенистері және тіс терапевтері ретінде, жиынтығында ауыз қуысы терапевтері ретінде дайындайды.
Канада
Канададағы тіс гигиенистері дипломдық бағдарламаны аяқтауы керек, оны аяқтауға 19 айдан 3 жылға дейін уақыт жұмсалады. Барлық тіс гигиенасы студенттері бітіргеннен кейін NDHCB емтиханын тапсыруы міндетті. Бұл емтихан жылына үш рет – қаңтар, мамыр және қыркүйек айларында ұсынылады. Канадада тіс гигиенасы бойынша ғылым бакалавры дәрежесін үш университет береді: Далхаузи университеті, Альберта университеті, Британдық Колумбия университеті. Тіс гигиенасы Канада бойынша өте беделді мамандық және көптеген мүмкіндіктерге ие. Бұл мүмкіндіктерге клиникалық, әкімшілік, білім беру, ғылыми-зерттеу және халық денсаулығы салаларындағы жұмыстар кіреді. Жалақы ел бойынша әртүрлі: кейбір аймақтарда сағатына шамамен 32 доллар, ал басқаларында 55 долларға дейін жетеді. Соңғы жылдары тіс гигиенасы бойынша жаңа түлектердің көп болуы кейбір аймақтарда жалақының төмендеуіне әкеп соқты. Әртүрлі провинцияларда жұмыс істеудің кейбір қиындықтары – әртүрлі регламенттер. Мысалы, Британдық Колумбияда гигиенист, емделуші соңғы 365 күн ішінде тіс дәрігерінен тексерілмесе, емдеуді қамтамасыз ете алмайды, егер гигиенисттің кеңейтілген міндеттер модулі (тұрғынға күтім модулі) болмаса. Альберта, Британдық Колумбия, Манитоба және Саскачеван провинцияларында гигиенистер білікті болған жағдайда жергілікті анестезия жасай алады. HomeБритандық Колумбияның Тіс гигиенистерінің колледжі / Саскачеван Тіс гигиенистері қауымдастығыHOME Онтариода тіс гигиенистері қосымша оқып, жаңартпалы тіс гигиенисі болуы мүмкін. Тіркелген тіс гигиенистері жыл сайын 31 желтоқсанға дейін қайта тіркелуі керек. Онтарио тіс гигиенистері сондай-ақ жыл сайын кәсіби портфолиосын жүргізу арқылы үздіксіз біліктілігін дәлелдеуі тиіс. Онтариода тіс гигиенистері Онтарио Тіс гигиенистерінің колледжінде тіркелген. BC, ON, NS және AB провинцияларында тіс гигиенистері жеке клиникаларын ашып, штаттық тіс дәрігері болмастан жұмыс істей алады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда тіс гигиенистерін даярлау тоқтатылды. Оның орнына, тіс терапевтінің даярлауымен біріктіріліп, ауыз қуысы саулығын қамтамасыз етуші мамандар даярланады. Тіс гигиенистерін алғаш рет 1974 жылы Жаңа Зеландия Қорғаныс күштерінде пайдалану үшін отандық түрде даярлады. Бір жылдық курс Жаңа Зеландия Корольдік стоматологиялық корпусы тарапынан Крайстчерчтен тыс, Бернхам әскери базасында жүргізілді. 2017 жылдың соңында ауыз қуысы саулығын қамтамасыз етуші мамандықтың ресми құрылғанға дейін, біліктілік (Отагодағы ауыз қуысы саулығы бакалавры, AUT-дағы денсаулық сақтау ғылымдары бакалавры) түлектерге тіс гигиенисі және тіс терапевті ретінде тіркелуге және практика жүргізуге мүмкіндік берді. Кеңесте бір тіс гигиенисі 3 жылдық мерзімге өкілдік етеді. Тіс гигиенистерін өкілдік еткен ұйым – Жаңа Зеландия Тіс гигиенистері қауымдастығы болды. 2021 жылы қауымдастық Жаңа Зеландия Тіс және ауыз қуысы саулығын қамтамасыз етуші мамандар қауымдастығымен бірігіп, Жаңа Зеландия Ауыз қуысы саулығы қауымдастығына айналды.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында тіс гигиенистері тіс гигиенасы бағдарламасын бітіруі керек, яғни қауымдастық (ең көп таралғаны), сертификат, бакалавр немесе американдық тіс дәрігерлері қауымдастығы (ADA) аккредиттеген тіс гигиенисі мектебінің магистр дәрежесі болуы тиіс. Америка Құрама Штаттарындағы барлық тіс гигиенистері кемінде екі жылдық білім алғаннан кейін және Ұлттық тіс гигиенасы кеңесінің жазбаша емтиханынан, сондай-ақ клиникалық емтиханнан өтіп, қызмет ететін штатында лицензия алуы керек. Бұл емтихандар мен лицензияларды алғаннан кейін тіс гигиенистері өздерінің тіркелгенін көрсету үшін аттарынан кейін "R. D. H" деген әріптерді қоюға құқылы. Тіс гигиенистері жұмыс істегісі келетін штатта лицензия алуы да қажет. Штаттардың лицензия талаптары әртүрлі, бірақ көптеген штаттар тіс гигиенасы бойынша қауымдастық дипломын, штаттық лицензиялық емтиханды сәтті аяқтауды, сондай-ақ штат жүргізетін клиникалық емтиханды талап етеді. Тіс гигиенасы мектептерінің бағдарламалары әдетте жалпы білім беру курстарын және тіс гигиенасы саласына арналған курстарды қамтиды. Тіс гигиенасы дипломы үшін маңызды жалпы білім беру курстарына колледж деңгейіндегі алгебра, биология және химия кіреді. Тіс гигиенасына арналған курстарға анатомия, ауыз анатомиясы, материалтану, фармакология, рентгенология, пародонтология, тамақтану және клиникалық дағдылар кіруі мүмкін. Тіс гигиенасы бойынша ғылым бакалавры әдетте төрт жылдық бағдарлама болып табылады. Бакалаврлық бағдарламаға түсетін студенттер жоғары мектеп дипломына немесе оған тең дәрежеге ие болуы керек, бірақ қауымдастық дипломы немесе сертификаты бар көптеген тіс гигиенистері клиникалық тәжірибесін кеңейту және мансабын дамыту үшін бакалаврлық бағдарламаға түседі. Тіс гигиенасы саласындағы магистратура бағдарламалары әдетте екі жылдық болып табылады және бакалавр дәрежесінен кейін аяқталады. Тіс гигиенасы бойынша магистратура курстарына денсаулық сақтау менеджменті, зертханалық оқыту және клиникалық оқыту кіруі мүмкін. Сонымен қатар, Американдық тіс гигиенистер қауымдастығы тіс гигиенаның жоғары деңгейін – озық тіс гигиена практикасын, басқаша айтқанда тіс терапевтін анықтады. Кейбір мекемелерде студенттер тегін практикалық ауызша тексерулерден өтеді, онда соңғы жылдары мамандардың жетіспеушілігі байқалды.
Тіс гигиенасы жөніндегі дәрігерге тікелей қол жеткізу
Солтүстік Американың кейбір аймақтарындағы тіс гигиенистері пациенттің қажеттіліктерін бағалау негізінде стоматологтың келісімі болмастан ауыз гигиенасы бойынша емдеуді жүзеге асыра алады, стоматологтың қатысуынсыз емдей алады, сондай-ақ дәрігер мен пациент арасындағы қарым-қатынасты сақтай алады.
Үндістан
Үндістанда стоматологиялық гигиенист курсы – 2 жылдық толық күндік дипломдық курс. Бұл курс Үндістанның стоматологиялық кеңесімен реттеліп, бақыланады. Курсты аяқтағаннан кейін стоматологиялық гигиенист штаттық стоматологиялық кеңеске тіркелуі тиіс. Кез келген штатта тіркелген стоматологиялық гигиенист кез келген басқа штаттарда да жұмыс істей алады. Үндістан стоматологиялық гигиенистер қауымдастығы федерациясы – Үндістанда стоматологиялық гигиенист мамандығын ұсынылатын негізгі ұлттық ұйым, алайда кейбір штаттық стоматологиялық гигиенист қауымдастықтары штат деңгейінде де жұмыс істейді. Үндістанда стоматологиялық гигиенистерге міндетті түрде тіс дәрігерінің жұмысына орналасу қажет емес, олар өздерінің жеке клиникасын аша алады.
Британдық Колумбия
1995 Жылғы ереже бойынша, гигиенист тіс гигиенасы қызметін көрсету үшін клиенттің соңғы 365 күн ішінде стоматологқа қаралуы міндетті. 2012 Жылғы жаңа қағидалар, гигиенистер толық тіркеуге (365 күндік ережеден босатылған) класына тіркелген жағдайда, 365 күндік ережеден босату мүмкіндігін ұсынады.
Альберта
2006 Стоматолог-гигиенистер өз қызметтерін көптеген практикалық орталарда, оның ішінде дербес практикада ұсына алады.
Манитоба
2008 Егер тіс гигиенисі 3000 сағаттан астам тәжірибе жинаса, және клиентте күрделі медициналық жағдай болмаса, онда гигиенистерге стоматологтың бақылауы қажет емес.
Онтарио
2007 жылы Онтариодағы Тіс гигиенистері коллегиясы мақұлдаған және тіркелген тіс гигиенистері дербес тәжірибе жүргізе алады.
Калифорния
1998 Тіс гигиенисі, балама тәжірибеде тіркелген (RDHAP): RDHAP-тар үйде, тұрғын үйлерде, мектептерде, мекемелерде және тіс дәрігерлерінің жетіспейтін аймақтарында тіс дәрігерінің қадағалауынсыз қызметтер көрсетуге құқылы. RDHAP-тар пациенттерге 18 айға дейін, ал пациент стоматолог немесе дәрігерден қосымша ауыз қуысы емдеуіне рецепт алған жағдайда одан да ұзақ мерзімге күтім көрсетуі мүмкін.
Колорадо штаты
1987 Жергілікті тәжірибе: Тіс гигиенистері жеке тіс гигиенасы кабинетін аша алады; көптеген қызметтерді көрсету үшін стоматологтың рұқсаты немесе бақылауы қажет емес. Қазіргі таңда Колорадо штатында ғана мұндай тәжірибеге рұқсат берілген. Бұл істі Форт-Коллинс қаласынан келген тіс гигиенисі Джоанн Грант жеңіп алды.
Коннектикут штаты
1999 Қоғамдық денсаулық сақтау тіс гигиенисі: тіс гигиенистері екі жылдық жұмыс тәжірибесі болған жағдайда мекемелерде, қоғамдық денсаулық сақтау орталықтарында, топтық үйлерде және мектептерде бақылаусыз тәжірибелік жұмыс істей алады.
Мэн штаты
2008 Тәуелсіз практикадағы тіс гигиенисі: Тәуелсіз практика лицензиясы бар тіс гигиенисі стоматологтың бақылауысыз жұмыс істей алады, егер ол тәуелсіз лицензияға өтініш берудің алдындағы екі жыл ішінде 2000 сағат клиникалық тәжірибеден өткен және CODA аккредиттемесі бар тіс гигиенасы бағдарламасы бойынша бакалавр дәрежесін алған немесе тәуелсіз лицензияға өтініш берудің алдындағы алты жыл ішінде 6000 сағат клиникалық тәжірибеден өткен және CODA аккредиттемесі бар тіс гигиенасы бағдарламасы бойынша мамандық білімі (associate degree) алған болса.
Мичиган
2005 ж. PA 161 Тіс гигиенисі: грант алушы статусы бар гигиенистер мемлекеттік немесе коммерциялық емес ұйымда, мектепте немесе зейнеткерлер үйінде, төмен кірісті халыққа тіс күтімін ұсынатын жерде жұмыс істей алады. Тіс гигиенистерімен ынтымақтасатын стоматологтар емдеуді мақұлдау немесе жүргізу үшін қатысуға міндетті емес. Алайда, тіс гигиенистері пациенттердің жазбаларын қарастыру және шұғыл жағдайларға қатысты нұсқауларды әзірлеу үшін стоматологпен байланысқа шығу мүмкіндігіне ие болуы керек. Грант алу үшін гигиенистер мемлекеттік денсаулық сақтау департаментіне өтініш беруі тиіс.
Вашингтон
1984 Бақылаусыз практика: стоматологтың қадағалауынсыз тіс гигиенисінің практикасы ауруханаларда, топтық үйлерде, зейнеткерлер үйлерінде, үйден денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын мекемелерде, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет мемлекеттік мекемелерінде, түрмелерде және қоғамдық денсаулық сақтау мекемелерінде пациенттерді емдеуге стоматологқа жолдаумен рұқсат етіледі. Тіс гигиенисінің соңғы 5 жылдың ішінде кемінде екі жыл жұмыс тәжірибесі болуы керек.