Йоханн Габриель Доппельмайр: Неміс астрономы мен картографының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс астрономы (1677–1750)

Иоганн Габриэль Доппельмайр (27 қыркүйек 1677 – 1 желтоқсан 1750) – неміс математигі, астрономы және картографы. (Оның тегі Доппельмайер және Доппельмайр деп те жазылуы мүмкін.)

Кәсіби өмірі және басылымдары

Ол Нюрнбергте саудагер Иоганн Зигмунд Доппельмайрдың ұлы болып дүниеге келді. 1689 жылы Нюрнбергтегі Эгидиен гимназиясына, ал 1696 жылы Альтдорф университетіне қабылданды. Оның оқулары математика, физика және құқықтану салаларын қамтыды. Кейіннен ол Галледе оқуын жалғастырып, 1698 жылы Күн туралы диссертациясын қорғап бітірді. Галле университетінде оқыған кезінде француз және итальян тілдерін де үйренді. Заңгерлік мамандығынан бас тартқаннан кейін ол екі жыл бойы Германия, Голландия және Англияда саяхаттап, білім алды. Утрехт, Лейден, Оксфорд және Лондон қалаларында болды. Осы кезеңде француз, итальян және ағылшын тілдерін меңгерді. Ол астрономияны одан әрі зерттеп, телескоп линзаларын өңдеуді үйренді. Оның мансабы академиялық болды және ол 1704 жылдан өмірінің соңына дейін Эгидиен гимназиясында математика профессоры болып жұмыс істеді. Ол ешқандай жаңалық ашпаса да, ғылыми сипаттағы бірнеше еңбек жариялады. Оның жарияланымдары математика және астрономия тақырыптарын қамтыды, соның ішінде күн сағаттары, сфералық тригонометрия, аспан карталары мен жер шары. Оның бір еңбегінде Нюрнбергтің бірнеше жүз математигі мен аспап жасаушыларының өмірбаяны туралы құнды мәліметтер келтірілген. Допельмайр доминикандық монах және картограф Иоганн Батист Хоманнмен, танымал картографиялық баспа фирмасының негізін қалаушымен жақын қарым-қатынас орнатты. 1700 жылдардың басында Допельмайр Хоманн атластарында жарияланған бірқатар астрономиялық суреттерді дайындады, олар 1742 жылы жиналып, *Atlas Coelestis in quo Mundus Spectabilis* атласы ретінде жарық көрді. Атлас 30 суреттен тұрады, олардың 20-сы астрономиялық тақырыптар мен тарихи дамуға, соның ішінде Коперник пен Тихо Браге космологиялық жүйелеріне, планеталардың қозғалысы мен Күн жүйесінің суреттемелеріне, сондай-ақ телескоптың жетістіктеріне негізделген Ай бетінің егжей-тегжейлі бейнесіне арналған. Қалған он сурет нақты жұлдыздар карталарынан тұрады, оның ішінде экваторлық полюстерге ортақтасқан жарты шарлар бар. Тағы екі сурет эклиптикалық полюстерге ортақтасқан жарты шарларды бейнелейді, олар сыртқы бағытты көрсетеді (яғни, жұлдыздарды сырттан қарап тұрғандай етіп бейнелейді, бұл қазіргі аспан карталары үшін қабылданған бағыт – Жерден бақылаушының көзқарасынан). Оларда Допельмайр саяхаты барысында барған Еуропалық обсерваториялардың заманауи суреттері бейнеленген.

He was born in Nuremberg, the son of the merchant Johann Siegmund Doppelmayr. He entered the Aegidien Gymnasium in Nuremberg in 1689, then the University of Altdorf in 1696. His studies included mathematics, physics, and jurisprudence. Later he continued his studies in Halle and graduated in 1698 with a dissertation on the Sun. During studying at the University of Halle, he also learned French and Italian. After giving up his legal studies he then spent two years travelling and studying in Germany, Holland, and England, spending time at Utrecht, Leiden, Oxford, and London, during which time he learned to speak French, Italian, and English. He continued to study astronomy and learned to grind and figure his own telescope lenses. His career was academic, and he became professor of mathematics at the Aegidien Gymnasium from 1704 until his death. He is not noted for any discoveries, but he did publish several works of a scientific nature. His publications covered topics on mathematics and astronomy, including sundials, spherical trigonometry, and celestial maps and globes. One of his works also included useful biographical information on several hundred mathematicians and instrument makers of Nuremberg. Doppelmayr developed a close relationship with the Dominican friar and cartographer Johann Batist Homann, the founder of a famous cartographic publishing firm. In the early 1700s, Doppelmayr prepared a number of astronomical plates that had appeared in Homann's atlases, which in 1742 were collected and issued as the Atlas Coelestis in quo Mundus Spectabilis The atlas contained 30 plates, 20 of which treated astronomical themes and historical development, including Copernicus's and Tycho Brahe's cosmological systems, illustration of planetary motion and the Solar System, and a detail of the Moon's surface based on telescopic advances. The remaining ten plates were actual star charts, including hemispheres centered on the equatorial poles. Two other plates were hemispheres centered on the ecliptic poles with an external orientation (i. e., representing the stars as if seen from the outside looking in, as opposed to from the perspective of an earth observer, the preferred orientation for modern celestial maps), featuring contemporary illustrations of European observatories, which Doppelmayr visited during his travels.

Жеке өмір

Доппельмайр 1716 жылы Сюзанна Мария Келнерге үйленді. Олардың төрт баласы болды, олардың біреуі ғана тірі қалды. Доппельмайр бірнеше ғылыми қоғамдарға мүше болды, оның ішінде Берлин академиясы, 1733 жылы Корольдік қоғам және 1740 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясы.

Мұра

Айдағы Доппельмайер кратері 1791 жылы Иоганн Иероним Шрётердің оған есім бергенімен аталды. Сондай-ақ, 12622 Доппельмайр астероиді де оның құрметіне аталған.